'Mitsahsiko don Ernesto. Ne: ke:mah Rubén *Este**, nikneki nikmatis ni..., nikte:kakilih pané: tikchihchi:wa seki *este**, seki, seki kowtsitsi:n tikinkehketsa kampa mopilowa seki okwiltsitsi:n. N'nekia xine:chne:xtili ke:ní:w se: kichi:wa yo:n para no: nikmatis neh ke:ní:w mo:sta, mo:sta wipta ta:ka:n no: n'nemilia nikchi:was pero mah..., ke:n a:mo, ke:n a:mo. Komohkó:n tikneki timomachti:s mah Minitsne:xtili:s ke:ní:w se: kichi:wa, de se: kite:mowa se: k..., se: kwowit tein..., teh tikte:mo:s te..., tein takwa:wak, tein a:mo posteki wa:n tein a:mo teiktik Ne: tein achi tepilitsi:n toma:wak wa:n sikie:ra se: *metro** wa:n tahko, *o** se: *metro** ke:meh tikitas mitspa:kti:s wa:n, wa:n tein tiktek *pri...,** tikyeheko:s, chihkoloh ox kwaltsi:n momela:wtiki:sa para ti..., yehwa tikwis wa:n koma:mo sepa se: tikte:mowa. Tikwi ke:meh i:n kowtsi:n, kita i:n. Wa:n i:n [ke:meh] se: *metro** wa:n tahko kipias, *cerca** se: *metro** wa:n tahko. Tikto:ka i:n, tikekapitstia wa:n tikto:ka nika:n, ihkwi:n, [...] wa:n ke:mah ne: tik..., tikchi:wa ya, 'korralo..., tiktemo..., tikchi:wa *corral** pero komo ti..., ke:meh i:n achto tikilpi:s n' *hilito**, xkilpi achto ne:n tamali:ntsi:n 'teki se: kowtsi:n ke:meh i:n, se: de achi i:n, ke:meh nika:n yetok o:, ke:meh i:n. Mm. Se: kowtsi:n se: kita:..., i:n kiliah mi:nkat i:n. Mm. No: tiktekih i:n kowtsi:n wa:n tepitsi:n tikekapanxi:ma nika:n ka:mpa kwali tapetsokowa, tikitas teh, koma..., koma:mo tikxi:milih tepitsi:n i:n, a:mo tapetsoko:s wa:n tikilpilia i:n tamali:ntsi:n nika:n itech i:n, e:, ompa sepa tikta:lia se: posa:ltsi:n ihkwi:n para a:mo kopi:nis Ihkwi:n tikchi:wilia, 'kita i:n. Ke:mah yetok a, ihkó:n a:mo tik..., tikchi:wilia mo..., mo..., mokowtahketsal ihkwi:n tikwi:kwi:ltia ya, ihkwi:n. Wa:n kipia mah kwa:ilpiti para a:mo ne:, para a:mo tomis, mm. Wa:n Mm. Wa:n mah semi se: monehmachpia *porque** koma:mo timonehmachpia, i:n te:i:xwi:teki wa:n te:i:xpitsi:nih. I:n te:i:xwehwelowa ne:nke:n, para se: momikti:s a:mo owih i:n. Kwaltsi:n se: kichi:wa i:n, ika se: kinki:tsia n' okwiltsitsi:n pero semi te:mach. Aha. Ke:mah Koma:mo tikte..., ke:meh a:man i:n tamali:ntsi:n onkak, tikte:mowa o:me kowit a ke:meh i:n, Mm. entó:s kwali mochihkolo:s, ihkwi:n t'chi:wa Mm. I:n tikto:kas nika:n wa:n 'tamachi:wa. Teh 'tamachi:wa ka:n..., ka:nika ne: kwali, kwali wetsis a, ihkwi:n wa:n..., a:mo nika:n, kita ihkó:n tikchi:wa i:n kowtsi:n. Mm. Ihkwi:ni a. 'Kitasah, wa:n sepa se: 'te:mowa, ke:meh i:n sepa 'ta:lia Kipia ke ohka..., ohka:n se: kita:lili:s. A:, ohka:n eski. Ohka:n eski para se: kite:n..., Ohka:n eski. Sepa se: kowtsi:n nika:n tiki:xtapalta:li:tih pos ke:meh i:n para tawetsis a, mm. Achi tikwe..., ke:meh i:n tikweta:nia para a:mo postekis niman, nehkwi:n sepa metsto:ka ihkó:n t'machi:wa se: kowtsi:n, ke:meh i:n, Mm. 'tamachi:wa se: kowtsi:n wa:n teh, teh, teh achto x'chi:wa ke:meh i:n nimitsilia x'ketsa, Mm. Ihkwi:n 'chi:wa ihkó:n sin palabras. tima..., ti..., tikwa:teki n' kowtsi:n komo telweyak Ke:mah. Ke:mah, mm. Mah..., para mah, mah tili:nto pero, pero ke:meh kwali tapetsko:s. Wa:n yo:n *cualquier, cual..., cual...,** ma:ski tein eski, kati:n yeski kowit, kwaltias, a:mo para, a:mo moneki tikihitas, a:h. Wa:n Tein eski kowit, tein eski, tein, tein eski kowit, sayoh mah a:mo mahmaxaleh nika:n para a:mo mopilo:s nika:n, para a:mo mopilo:s nika:n ne:n itech ne: tamali:ntsi:n, koma:mo [ompa] sah pilkatiki:sa wa:n kitsakwilia n' *hilo**,a:mo, a:mo motsakwas kwali. Pero a:mo, ta: neh nikihtowa tein para se: kie:witiketsas ke:meh yo:n, moneki we:i, we:i kowit oso ke:meh yo:n achi yo:ni sah Kwa:ltia ke:meh i:n toma..., o *más** we:i, el según mitspa:kti:s wa:n *más** we:i A: ke:meh we:li..., Ah, ke:mah. Onkak no: n' wehwei se: kita:lia No: kwali se: kinki:tskia ika n' tu:sameh ka:mpa yo:n tektakwa, kwali ika se: kintrampa:rowa ika, ika tu:sameh A: nochi kwaltia. Yo:n se:, se: kita:lia no: ne:n..., yeh ika yo:n ne: tepos, *alambre** kiliah, yehwa ne: ika se: kichi:wa ne:n wito:n. Wa:n no:, no:, no: se: kinki:tskia ika. Wa:n no:, no: nikinki:tskia:ni ika tu:sameh ke:meh i:n pero *más** toma:wak n' wito:n, ke:meh i:n kowit, i:n. Wan nikinki:tskia tu:sameh ika no:, ke:mah. Sayoh mah se: kipia *cuidado** mah a:mo se: moi:xmota ika *porque** se:, se: moi:xpitsi:ni:s ihsiwka. Ke:mah. A:man, tikta:liah nika:n ihkwi:n kowtsitsi:n ihkwi:n wa:n tikte:mowa takwalo:t, mah xokot, mah oh..., tein eski tikte:mo:s takwalo:t wa:n tikta:lia, ke:meh i:n, kita i:n para nika:n takwa:s a ne:n no: n' chiktehtsi:n panki:sa itech se: kowit tiktsonti:s no: ika ka:n tateki ok nomache:teh ta: pos n'tehte:ntewih ya. Ke:mah. Nikwitsolia kowit ihkó:n para a:mo, para a:mo kitila:nas n' o... okwilin wa:n tawetsis iwki, mah..., moneki mah soto i:n i:n takwalo:t. Mah soto no: Mm, no: mah soto no: n' takwalo:t. Mah a:mo yeto sah A:mo, a:mo, koma:mo kipantamo:tas. Son palabras Ne:kwi:n yetok, o:! A:man, nika:n t'tahtatsakwiliah ihkó:n T'tahtatsakwiliah ika seki kwotsitsi:n ihkó:n para a:mo, para a:mo nejó:n, para a:mo kalakis nika:kwi:n takwa:s, ahsis ta..., kalakis nika:n. sin palabras Kwali nimitspale:wi:skia pero neh a:mo nima:weli pero tak i:pa iwki a para nimomachti:s. Ke:na:mo, weli mah n'ta:lili:ka:n i:n. 'Ta:li nika:n, iwki para tiwelis, ihkó:n x'tahta:li kowtsi:n, ihkó:n x'tsakwa wa:n nika:n 'tsakwati neh. Neli tiwelis ekintsi:n, chiktehmeh *hasta, hasta** tikinamakas. Pos komohkó:n mokwiskiah, ta:ka:n a:mo teh mokwik. Ke:mah ne: mokwih, sayoh mah se: kitachihchi:wi sah, mah [a:mo] se: kitatsiwili. Ke:mah yehwa yo:n moneki neli wa:n mah se: tanehneki, ta: tak i:n no:, no: owihtok **siempre*. Ka:n owih, sioh mah se: ki..., kichi:wa sah. Ka:n owih. Mah semi kwe:chtik ne:n..., Ah, se: kita:lilia tahsoltsi:n n' ampo:n. Ah, i:pa ki..., eski..., Mm, ke:meh yo:n..., a:mo wel kalakis ne:n chiktehtsi:n. Ta:ka:n tikwiskia pero para a:mo takwa:s. Ke:mah pero, para kipale:wi:s para a:mo nejó:n na:ltakwa:s sah tai:ka:n, moneki mah, mah kalaki i..., Ke:mah. Mm, ke:mah, ihkó:n i:n. Ke:mah. Komoke kampa i:n tahtatapo:tok se: kitatsakwilia. Kwalia:. Nika:n x'ta:li ok nika:n se: tahsol nika:n wa:n se: kowtsi:n, mm. Ompa ye..., ompa iwki a. Mah n'ta:li ok se: tahsoltsi:n ok. *Bueno**, tikitak a ke:ni:w, ta: nika:n a:mo kwaltias, de i:n kwali tikchi:wati nika:kwi:n. Ampo:wini. A:, pos no: yetok sah ne: ka..., ka:nika wi:ni se: kita:li:s. Ahah. Ehe. nikahkwi:n. No: yetok sah. A:mo weli nika:wi:ni, ne:wi:n nochi kwaltia. Nikte:mpilo:s ne: itech i:n. A:, itech i:ni a. Mm. ¿Wetsik n' kowtsi:n tein kipiaya? E..., n'ta:ta:li:ti ok nika:n i:n. A:, t'ta:liti ok. A:, ihkó:n. Ah, 'ta:li:ti ok. Soh n'tamachi:wa sah ke:ní:w. Ma:ski ne: tsi:nki:s..., teh 'tamachi:wtia:s ke:meh tikitas kina:mikis. A:, a:mo, a:mo eliwis. Komoke no: se: kitstia:s ke:meh kina:miktia:s nika:n i:n ka:mpa ne:n ka:mpa kwa:tamis kowtsi:n Ke:mah, ke:mah para kwali momela:wtiki:sa. Mm, ihkó:n. Ke:mah, i:pa hkó:n yo:n Nikitstok mahya: s..., mahyá: owih Ka:n owih. Ka:n owih, soh ke mah se:..., mah se: kinehneki se: kichi:was. Yehwa ya n' tikihto:s, ta: koma:mo se: kinehneki i:pa a:mo..., A:mo se: kichi:was wa:n tak no: *siempre** mah no: se:, no: mah no: se: weli *porque** koma:mo se: weli i:pa ne:nkah sah Ka:n se: kichi:was koma:mo se..., moneki teisá: nochi mah se: kineki .... Mah se: weli wa:n mah se: se: mokwida:ro ika ne:n i..., Se: mi:xwi:tekis *porque** tei..., ne:nke:n ika se: moi:xkokowa. Se: moi:spiswilih, yehwa sah, a:mo teh *más** ne:..., Ke:mah yeh. Yeh ke:mah neli. Ke:mah, ta: tak no:, no: chika:wak wetsi. I:n *fuerte** wetsi mi:nkat, ihkwi:n momela:wa n' tako:t sepa sah wa:n te:i:xpitsi:ni:s. Se: kichih[kolowa] i:n wa:n wa:n 'tapowa nika:n posa:l ihkwi:n se: kichi:wa, ihkwi:n wa:n a:man, yetok a i:n x'kita wa:n nika:n ..., ihkwi:n n'ta:lia ihkwi:ni. wa:n nika:n 'tekilia mo..., mokowtsi:n, ihkwi:n wa:n 'te:mpilowa ya. Ihkwi:n 'chi:wa ya. A:, ihkwi yo:ni, Ihkwi:n se: kichi:wa, ihkó:n, nika:n 'te:mpilowa ihkwi:n, wa:n nika:n ihkó:n t'chi:wa ya, ihko:ni a x'te:mpilo ihkó:n. A:mo ka:n mitsi:xwi:tek sah. Yetok a, 'kita. Tikitak a ke: t'chi:wa ihkó:n. Yo:li:k t'tapowa, a:mo tikoli:nia i..., i:n kowtsi:n *porque** komo koli:ni timoma:s tehwa. Mm, ke:mah. Ihko:n 'chi:wa, ihkó:n ya. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n nika:n chiktehtsi:n takwa:ki:w, mopanketsa nika:n, kwetsi:ltia ya wa:n ke:mah de kwetsi:ltia i:n m' pilkatiki:sa ya, *äntes** ke takwa:s, mopilowa nika:n wa:n a:mo, a:mo kikwa: ok ne: takwal wa:n komo wi:tseh o:me:n, se: pantsikwi:ni nika:n, se: mokwih o:meh niman, nika:n moketsakih se: wa:n nika:n se:, o:..., o:me:n niman. Pilkatiki:sah wa:n a:mo..., Ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. O:me:n nimah mokwih. Ke:mah, ke:meh yo:n se:sepa se: kinita n' okwiltsitsi:n, oho:meh, ehe:yi mowi:katinemih. I:pa ihko:n, ihkwi:n se: kichi:wa ne:n..., Wa:n i:n i:pa sayoh para chiktehmeh *o** kwaltia para okseki okwiltsitsi:n I:pa chik..., ke:meh i:n chiktehmeh se: kichi:wa ke:meh i:n wa:n wa:n para *tuza** no: taman yeh se: kichi:wa yeh. Yeh no: taman se: kich:wa. Yeh we:i ne:n, ne: wito:n Ah, no: taman yeh. *Más** we:i ne:n *más** toma:wak wa:n, wa:n ..., tikitas i:n. A:mo ka:n mitsi:xwi:tek sah. *A ver** nikita xikoli:ni, ke:ní:w mo..., ke:ní:w mo..., moli:ni:s wa:n ke:ní:w ma..., no: mopilowa n' okwiltsi:n. Ihkwi:n kichi:wa. A:mo, ta: ni..., ta: nik..., nika:n nikitati ke:ní:w kichi:wa *O!** Ki:sa ..., A:, iwki yo:ni, a:. Nikitak a ke:ní:w neli. A:, iwki i:n mopilowa no:. Iwki chikteh mopilowa, ke:meh ne: chikteh. wa:n a:mo kanah yowi ok. Mahyá: chikteh ne:, ke:mah. Yehwa ya, ti..., tiwelis a ke:meh i:n tikchi:was a. Eski, i:n ke:meh, i:n ke:meh yehwa ke:meskia chiktehtsi:n, aha. Pos se: kita pané: a:mo owih pero tah mah a:mo se: kowihita sah. Mah a:mo se: kowihita sah. Yehwa ya, yehwa ya yo:n moneki neli, yehwa ya yo:n moneki. Mm, mah ka:n se: kowihita wa:n mah se: mokwida:ro ika se: ii:xtololo. Ke:mah. Semi kwaltsi:n se: kichi:wa, ke:mah. Semi kwaltsi:n wa:n..., Kwali yetok. Kwali yetok, kwali yetok ta..., Ke:mah, ..., Neli sayoh mah se: kinehneki wa:n mah se: kwelita sah. Pos i:pa yehwa sah n'nekia nikmatis. Ne:chtapohpolwih miak, *este** no: nipawi:n nine:nemiti. I:pa neli. A:, no: kwaltsi:n. No: kwaltsi:n. We:noh, nika:wi:n timoitah. Yehwa sah yo:n, mah se: kinehneki. Kwali yetok, kwali yetok. We:noh pos. Tiwelis teisa: *trampa**, nimitsne:xtili:s, neh niweli miak *trampa**, soh 'ne:chilwi sah. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah. We:noh, we:noh, we:noh, we:noh.