Mari! Nimitsno:to, *este** nikneki xine:chtapowi, i:n kowtet nochipa nikita nika:n wa:n pos ka:n 'mati ox, ox mochi:wa sah oso kito:kah wa:n ox, ox se: kikwa oso toni, nochipa nikita..., iksá:, ekintsi:n ke:meh i:n chihchi:chi:ltik pero i:ksá: nikita ne: nejó:n mahyá: tihti:le:wi o..., ox oksi. Tak ihwa:k a oksi. A:mo n'mati, teh tiki:xmattos wa:n nikneki xine:ch..., xine:chilwi Mm. Pos neh n'mattok ke seki:n kito:kah wa:n seki a:mo kito:kah, mochi:wa sah i:pa ihko:ni, de iteyo momoya:wa, ixwa ya wa:n ke:mah we:ya, komo se: 'ka:wa pos wehwei mochi:wa ya. Wa:n se: kikwa i:n tikihtowa ti..., ekintsi:n tikitstok chi:chi:ltik wa:n *cuando** ti:le:wi, oksi wa:n se:, se: kiteki pero tein oksik sah. Wa:n ke:mah se:, se: kipixka ya se: ahsi se: ikalihtik, se: kipixka ya wa:n se:, se: kima:xakwalowa wa:n se: kite:kilia a:t wa:n ke:mah se: kitsetselowa ya n' iteyo wa:n ki:sa ne:nke:n iteyo wa:n ke:mah se: kichipa:waya wa:n se: kikwaya. Wa:n se: kikwa i..., komo se: kineki mah se: kikwa iwki sah, taa:man, mah kipia sayoh *pimienta**. Neh iwki sah nikchihchi:wa, sioh *pimienta** n'ta:lilia ihkó:n wa:n iwki a. A:, wa:n tikihtowa se: kitsetselowa ¿Ke:yeh se: kitsetselowa? Para mah ki:sa n' iteyo, de yo:n pachti se: kima:xakwalowa wa:n para s..., ki:sa n' iteyo, ihkó:n mah se: kitsetselo, ne:nke:n ki:sa n' iteyo wa:n ke:mah de ki:sa iteyo pero a:mo tamiki:sa, moka:wa miak ok ne:n iwa:n tein ipacho, entó:n se: ki:xtihtiw ika se: ima:i. Ke:mah wa:n ompa se: k..., se: ki..., *después** se: kimolo:ntia ya. A: Mm. Ekintsi:n i:n nejó:n chihchi:chi:ltik ok. ¿Ke:mania:n pos ne:n oksiti:w oso ke:mania:n kwali se: kitekis wa:n se: kikwa:s a i:n? Pos ekintsi:n i:n a:mo n'mati i:n ke:yeh i:n ekintsi:n onkak *porque** i:n *más** onkak kit [i]tech, itech *todo santos. Itech todo santos**, ihwa:k n' oksi, ihwa:k ke:mah neli ki..., hasta** ihkó:n kinemi:ltiah ya, kinamakah ya para mah se: 'kowa wa:n mah se: kikwa. Pero ekintsi:n i:n a:mo n'mati ke:yeh i:n ekintsi:n onkak pero pos i:n a:mo *itiempo porque** onkak i:pa *lo más** itech *todo santos** oksi. Ihwa:k oksi. ¿Wa:n no:ya:n sah n' onkak oso nika:wi:n sah n' onkak? Neh nikita..., we:noh, nikita nika:n no: onkak wa:n ne: paratanikwa:kopa, ne: po..., A:yo:tsi:napankokopa, Xaltipan no: onkak. A:mo n'mati ox nika:wi:n ahkwa:kopa no: onkak ok. Parahkokopa pane: a:mo kanah ok, *más** onkak nika:kwi:n neli wa:n ompaka ke:meh ne: tikihtowa pero parahko pané: a:mo, a:mo ke:man nikita ok neh, ne: ihko:ni, ne: parahkokopa mah niow ompaka a:mo. Ke:meh a:mo no: telimpo:r..., pero a:mo, a:mo nikita neh ompa mah onka. I:pa ne:, i:pa nika:kwi:n sah mo..., mochi:wa kahbe:ntah wa:n mochi:wa no: ka:sá: ika ihkó:n mi:lah mochi:wa no: pero pos, neli mah nejó:n de kika:wa we:i, we:i *mata** mochi:wa. ¿We:i motas..., motaktsonta:lia? Ke:mah, we:i, we:i mochi:wa. Wa:n i:pa tehwa:n sah ne:..., we:noh kwali se: kichihchi:was wa:n se: kikwa:s, a:mo kikwah, a:mo kikwah chiktehtsi:n oso teisá: okwiltsi:n. Ke:mah kikwa. Kikwa no, kikwa no: chikteh wa:n kikwa no: kihtowah a:yo:to:chin, no: kikwa semi. *Cuando** oksi a, a:mo kika:wa seki mah oksi. De oksitiw, kina:miktiw, kikwa yehwa. Moachtowia. A:! ¿Wa:n i:n ikowyo teisá: kwaltia? Mm. Mm. ¿Ikowyo? Ikowyo ke:mah, seki iksá: kitekih no: para ke:meh i:n tein, tein toma:wak a, kitekih no:. Kita:liliah ke:meh yo:n kali ka:mpa yo:n kichi:wa para yo:n kita:liah *hoyito**, kwali no: kitekih i:ni. A:, yehwa ika ne:, y..., ompa ne: kikwih Mm. Seki yehwa kikwih A:. Wa:n ixiwyo no: se: kikwa? Ixiwyo a:mo. Neh ixiwyo n' ke:meh i:n nikteki wa:n tiktsahtsaya:nah, de tiktekikih nika:n wa:n tikahxitiah, de 'tsahtsaya:nah wa:n komo se: kichi:wa yo:n *pintitos** para tamal. A:, n' tamal ika se: kipi:ki. A:. Ehe, tamal ika se: kipi:ki. [K]e:mah. Mm, ke:mah, ke:meh yo:n se: kichi:wa etixtamal oso yehwa tehwa:n tikiliah pi:ksa Mm, yehwa yo:ni ne: nejó:n tik..., ika tikchi:wah tikpihpi:kih. ¿Nakatamal a:mo wel ika se: kipi:ki? Neh a:mo ke:man ika nikchi:wa. I:pa nochipa nikchi:wa etixtamal wa:n yehwa ya pi:ksa. A:. Mm. Pos a ve..., xa: i:ksá: tikchihchi:was wa:n nejó:n ke:man oksis i:n, [ti]nech..., tikwiki:w wa:n tine:chne:xtili:s ke:ní:w se: kichihchi:wa wa:n tine:chwa:ntis ompa tsikitsi:n A:. We:noh, we:noh Ke:mah, *porque** neh nejó:n neli a:mo ke:man, a:mo ke:man nikwa, a:mo ke:man n'chihchi:wak. A:, kanah. Mm, a:mo neh nik..., nikchihchi:wani, mm. Ka:n ke:man a:kin, a:koni ne:chne:xtilia. Pos yehwa sah, yeh ika nimitsno:tsato wa:n niknekia x..., we:noh niknek..., xine:chtapowi, xine:chne:xtili, we:noh wa:n ke:meh a:mo nikmati ke:ní:w mono:tsa, nime..., okachi kwali nimitsno:tsato wa:n nimitsne:xtili:ti kati:yeh ne:n kowtetsi:n nika:n nimoahxilih. Mm, ta: yehwa i:n kiliah nexkihit. We:noh pos telmiak tasohka:matik wa:n nejó:n Ka:n teisá: oja..., mah nika:n, mah niman oksiskia wa:n tikchihwas, tikchihchi:waskeh, tine:chne:xtili:s Ke:meh. Mm, mm. Pos yehwa sah ika tiwa:lahkah, tikitakoh i:n tikihtowa mono:tsa nexkihit. Pos tiowih ya. Tiowih ya ne: mocha:n xa: ompa ne: nejó:n, ompa timose:wi:tih ya tepisti:n. Ke:mah iwki mono:tsa nexkihit. Mm. We:noh. Mm. Sin palabras.