We:noh a:man xite:chtapowi ox tiki:xmatok i:n torohwits i..., no: kikwih seki a:skameh ox *este**, ox tikitani, ke:niwkeh yo:n a:skameh wa:n ka:ni ne: mochi:wah. Ke:mah, to..., to:rohwits, yo:n kiliah to:rohwits kowit, moskaltia ne:, mochi:wa nika:n, semi nika:n San Antonio Rayón, Amatlán, ne: *por** nika:n Ranchería Morelos, nochi paratani, ka:mpa toto:nikta:lpan mochi:wa yo:n, yo:n kowit. Nika:n tehwa:n a:mo tiki:xmatih *porque** nika:n a:mo mochi:wa yo:n, sepa no: kwali a *porque** yo:n pitsotik yo:n kowit, telwitsioh, ye:kwitsiohtahtakwa:wak wa:n, kiliah to:rohwits *porque** ne:, mochi:wa ne: i..., iwitsio mahyá:, mahyá: kwa:kow, yo:n kwa:koweh ikwe:rnoh tikiliah. Ka:sá: se: kahsi ne: ka:mpa ima:ekapan ya, mochi:wa o:me kwe:rnohtik, n' ihkó:n chi:chihkoltik, kwaltsi:n mota yo:n kowtsitsi:n. Pero *siempre** ye:ka:skayoh wa:n yo:n mo..., kipia a:skameh miak ke:meh yo:n chiikis kipia a:skameh wa:n pané: .... Soh ne: to:roh..., to:rohwitsa:skameh okachi wehwei:n wa:n tihti:ltikeh ke:meh yo:n chi:la:skameh de wehwei:n, soh tihti:ltikeh. Ke:mah wa:n te:kokoh no: te:kehkehtsoma, telte:kokoh no: ke:meh, ke:meh i:pa yo:n chi:la:skat wan te..., komo se: koli:ni:to kowit wa:n se: kinetechoh, a:mo se: kimatis, ompa se: tamahpacho:to. Pos ka:ni se: tamahpacho:s, ta: ye:kwitsioh yo:n, yo:n witsti wa:n chihchihkoltik iwitsio, pero kwaltsi:n chihchihkoltik ke:meh, ke:meh i:pa ne:, ne: yo:n, ke:meh kwe:rnos kiliah pero soh tsikitsitsi:n, pihpitsa:wak pero, pero mahsi ne:n *toritos** kiliah ne:n i..., ikwe:rnos. Yeh ika kiliah to:rohwits yo:n xiwit wa:n yo:n ma:pisi:ltik ke:meh wa:xin ne: ima:xiwyo, niki:xmattok *porque** ompakahkwí:n tite:tekitilia:nih wa:n tikitanih yo:n to:rohwits. Ke:mah, semi ka:mpa yetok yo:n kowit semi nochipa k[i]a:s..., k..., a:skameh kike:ntokeh ke:meh yo:n chiikis, no: iwki kia:skawiah, ti:ltikeh n' a:skameh wa:n wehweitsitsi:n ke:meh chi:la:skat de wehwei, ke:mah, yehwa yo:n. Wa:n a:skameh aktokeh no: ikechtan ke:meh itech chiikiskowit. Ne: *este** a:mo, yeh paniá:n mota:liah, ne: imahma:tsi:ntan, *mero** ka:mpa witsti Ompa kiewalowah mo..., ompa kiewalowah ne:n, ne:n a:skameh, ka:mpa witsti yetok, itsi:ntan witsti ompa mote:mah n' a:skameh, nikiliah neh ka:mpa mota:liah itsi:ntan, nika:n yetok witsti ihkó:n, nika:n mote:mah a:skameh wa:n ne:nentokeh ike:span ihkó:n, ne:nentokeh, tehkoh wa:n temowah n' a:skameh, ke:mah, iwki yo:n kichi:wa. Okseki kowmeh tein a:skayowah, tein teh tiki:xmattos. Pos yehwa ne:n to:rihwits yo:n kowit wa:n chiikis, yehwa yo:n tein, a:ska..., a:skayowa no: tein ia:skayowa:n no:, pero ne: yehwa:n no: ia:skayowa:n wa:n yo:n a:mo tsohya:k yo:n a:skameh, ne: to:rohwits a:mo a:s..., a:mo tsohya:keh n' ia:skawa:n. A:man ne:, tikihtowa ne: i:n a:skameh ne:nemih ike:span kowit wa:n i..., itsi:ntan witsti. Mm. Pos ompa sah motohto:chowah ompa, ompa motohto:chowah itampa ne:n kow..., ne:n witsti wa:n ike:span kowit mota:liah. Wa:n komohkó:n pe:wako kiowit wa:n a:paliwi ne:n kowit, a:mo t'mati ka:ni ne:n mokalakiah. Ompa kipanowah kiowit yo:n, yo:n a:mo, a:mo kipiah incha:n sanoke ike:span mota:liah wa:n a:mo koyo:niah niki:xehekowa yo:n kowit *porque** takwa:wak. Ke:meh chiikis yeh koyoktik, kalakih ihtik ne:n okwilimeh ne:n ma:ski kiowi pero i:n to:rohwits a:mo koyo:niah *porque** takwa:wak, yo:n kehkepa *machete**. N'mattok neh *porque** ne: a:kin n'pale:wi:to noka ma:wiltih, molia ka:n niki:xmati yo:n kowit, ne:chnawatih, ne: titapixkatoyah, ne:chilia "xi..., ne: Neto x'te:xi:mati" kihtowa "ne: kowit, te:nteki, tatampawia" kihtowa. Ihkwí:n toma:wak kowit. Neh ke:meh molia ka:n niki:xmati kowit, niahki wa:n niman ne:, niahki wa:n niktehtek ke:meh weli kowit wa:n wetsito ya. "Wa:n xi..., xikwi iwitsio" kihtowa "ye:kkwaltsitsi:n" ne:chilia, yo:n para mah ne:chkwa:ka:n a:skameh. Neh niahki wa:n nikita ne:n, niktek se: .... Wetsito kowit wa:n niktekilih imaxal tein kwaltsi:n wa:n nikwa:lkwilih, "nika:n yetok komo t'neki". Pero neh achto nikxi:nih wi..., ne:n a:skameh para nikwa:lkwilih. "Nika:n yetok a, t'neki witsti" nikilia "para toni t'neki" Ne: ye..., kinekia mah ne:chkwa:ka:n a:skameh, i:pa yo:n *malo** sah a:kin nikpale:wi:to, pero neh ka:n nito:ntoh, niki:xmattok ke yo:n kowit witsyoh ika yo:n nimitsilia ke ye:kte:kokohkeh a:mo wa:n a:mo kipiah incha:n ompa sah ike:span mo..., panowah kiowit, ompa panowah okwiltsitsi:n, wa:n ka..., *cuando, cuando** yo:n kiowi a mopehpepechowah ike:span para panowa ipanko kiowit, a:mo cholowah kanah, ompa sah motahta:liah. A:mo ne:nemih ok, mota:liah seko sah pero *cuando** kiowi pos a:mo a:paliwih ok, ompa motohto:chowah, ke:meh alaxtikeh a:mo kichichi:na n' a:t, ke:mah, iwki yo:n. A:man i:n kowit ke:ní:w kwali se: kinili:s i:n a:skameh, ia:skawa:n *o** ia:skayowa:n. Pos se: kihtowa ke ia:skayowa:n, ia:skayowa:n, mm. Moto:ka:i. Neh niErnesto Vázquez.