A:man xite:chnohno:tsa i:n a:skat semi we:i, tikto:ka:itia te:ntikow, ¿Ke:niwki? Ka:ni nemi wa:n ox no: te:kwa. Ke:mah, a: yo:n te:ntikow no:, no: te..., ye:kte:kokoh te:..., te:mi:mah, Yo:n nemi kowtah ka:mpa, ka:mpa ... Ke:meh itech yo:n ahkokowit se: kahsi, ma..., yo:n ahkokowit tein pahpala:ntok *o** tein kohkoyoktik ompa mokalakia yo:n te:ntikow telwehwei:n. Wa:n koma:mo tein pahpachtsa:la:n, de imahma:tsa:la:n de n' kowit tein, tein wehkapan yetok ompa mokalakia yo:n okwilimeh yo:n te..., tel..., telwehwei:n, te:ntikowmeh wa:n no: te:kwa ika imit no:, a:mo te:kwa ika ite:noh. Ke:mah yehwa yo:n se: ki..., se: ki..., a:mo miakeh mochi:wah n' okwilimeh, i:pa *o** ... Telmiak na:wi, telmiak n' okwilimeh, a:mo miak, a:mo miak mochi:wa. *Porque** wehwei:n [sa] achi mone:nekih tak, pero telte:kokoh te:mi:ma, ke:mah. I:n tikwa:lkwi ahtapaleh, nochipa ahtapalehkeh *o** i:ksá: sah. *Es..., este** pos yeh nik..., nikahsik ahtapaleh. Wa:n iwa:n nikahsik ikni:w wa:n ompa iwa:n yetoya, ika, ika, nik..., ka:n n' mati ke:ní:w, ox yehwa i:xna:mik, ke:ní:w yo:n, pero yehwa yo:n, a:mo miakeh yetoyah, i:pa o:me sah yetoyah ka:mpa nikahsik itech kowit. Ke:mah. Yeh ika niki:tskih nochi n' o:meh de nochi iwki sah nikitak wa:n nik..., niki:tskih wa:n ampó:n nikinta:lih, pero se: ahtapaleh wa:n se: a:mo ahtapaleh yehwa yo:n a:mo n' mati ke:yeh, tak yehwa tak i:xna:mik [...], i:xna:mik yo:n *porque** seko sah yetoyah. Ke:mah, yo:n tsi:tsikwi:nih eliwis, a:mo no:, a:mo wel niki:tskia ya, pero niki:tskih achto ne: ahtapaleh wa:n se: nik..., tsikwi:ntinemia, wehka:wak niktokatinemia para niki:tskih, mm. Mota:talowa semi. Pero nikmowilia [ya], ta:ká:n ne:chma:tipi:nih. Wa:n kiehekowa:ya pero mochi:chihkolowa:ya kinekia ne:ch..., ne:chta:lili:s imit pero a:mo nimoka:w, nikahkoketsak ihkwí:n *porque** [komo] ne:chtipi:nih nikmowilia, komo ne:chma:tipi:nih yo:n nika:n, te:kokoh semi i:n o..., okwilin, ke:mah. Ka:n miakeh mochi:wah, i:n a:mo miakeh, telmiak, na:wi. Pero i:n seko sah yetoyah, o:me sah yetoyah, a:mo, a:mo teh *más**, mm. Tein tikini:xmattok i:pa ahtapalehkeh *o** ekinika a:man i:n tiki:xahsik ahatapaleh. Ka:mi..., i..., i:..., seki ahtapalehkeh i:pa se: kita wa:n seki ne: telwe..., we:noh wehwei nochi, nochi yehwa yo:n. Pero nehjó:n i:pa seki ahtapalehkeh ne:n, ne:n te:ntikowmeh, ke:mah wa:n ata no: kiliah yo:n seki, no:, no: we:i pero a:mo te:ntikow yo:n chi:chi:ltik wa:n ti:ltik n' i..., i..., *casi** i..., i..., komoke ima:wa:n, imetsko nochi ti:tik pero yo:n a:mo te:ntikow kiliah, yo:n kiliah te:to:kani yo:n okwilin, no: ye:kte:kokoh no:, yo:n no: te:mi:mah, pero i:n a:mo, i:n te:ntikow itech kowit nemih. Ke:mah, yo:n te..., yo:n te:to:kanih kiliah kiki:tskia ata se: tokat *o** teisá: chapolin wa:n kitachkwilia, ompa kito:kati yo:n. Ke:mah, ihkó:n kichi:wa wa:n pero i:n ne:n, i:n a:mo, i:n te:ntikowmeh a:mo, a:mo s..., a:mo teh ki..., a:mo kito:kah teisá:, yehwa:n tak kikwah iwki pero a:mo, a:mo kito:kah, yo:n okwilin te:to:kani, i:pa iwki, okwilimeh kinki:tskia wa:n kinto:ka. Ke:mah pero i:n no:, yo:n no: te:mi:ma, no: tamantik sah te:to:ka, se: viaje** nik..., niktsoniksaya ne: ohti nikahsiko ne: tachkwatok ipan nitaksak wa:n koyoktik, ka:mpa notekak koyoktik, ka:mpa *correa**, ne:chahkometsmi:mak, ye:k, ye:kfie:roh nikmatia. Yo:n te:kokoh no:, yo:n porin ni..., nimalo, nikmiktia:ya n' okwilin, nikyo:kolih, ke:mah, pero i:n ye:ke:kokoh no: iwki i:n te:n..., te:ntikow tikiliah. I:n te:ntikow wa:n yo:n se: te:to:kani kiliah, yo:n no: we:i okwilin no:. Yeh te:to:kani wa:n i:n te:ntikow, ke:mah. No: te:kwa ika imi:t, te..., telte:kokoh imi:t, ke:mah te:kokoh, komo se: pili ki..., tsahtsis fie:roh, te:..., te:kokoh semi. ma:ski ka:n se: pili, se: tsahtsi, te:kokoh semi *hijo de la mala** ke:mah. Ke:meh a:lsimit te:kwa *o** ne:nke:n ok chika:wak. Ne:, a: i:n te:lte:kokoh, teh..., telpitsotik te:kokoh, ke:meh yo:n nimitsilia yo:n, yo:n wehweikostika:lsimitmeh tein wehwei:n, ihkó:n neli te:kokoh, *hasta** pané: kipanawia ok, i:n telte:kokoh i:n okwilin, telte:kokoh kachi. Wehka:wa se: kimachilihtok wa:n ka:mpa te:kwa pané: xokoltia, ke:mah. A:man xite:chili ne:n moto:ka:i. Neh niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan.