A:man *este** timonohno:tsatih de i:n miak taman a:skameh tein onkakeh nika:n. Yekinika xite:chnohno:tsa i:n tikto:ka:itia chi:chi:la:skat, ¿Ke:niwki?. Chi:chi:la:skat ne: chi:chi:ltik ne:n itapalo wa:n nehjó:n no: mochi:wah itech ta..., ta:lpan mota:liah, ompa motapa..., motapahsoltiah mo..., motapahsoltiah, [a:mo n'mati ke:ní:w kichi:wah] tahsol no: kite:mah wa:n ta:l kol..., kololte:mah, ke:ní:w kichi:wah pero ka:mpa yetokeh ne: mahyá: yo:n tawa:kya:n *porque** kipisi:lowah ta:ltsi:n wa:n ompa mokalakiah tatsa:la:n ya. Yehwan yo:n itapahsol yo:n ti...., yo:n chi:chi:la:skameh, ke:mah. A:mo t'mati ton..., ton ika motekipanowah. Ka:n se: kimati, tak te..., tak ta:ltsi:n kikwah eski, ke:mah. ¿Te:kwah? No: te:kehtsomah, no: te:kehtsomah. Komohkó:n *este** te..., te..., te:kwa. ¿Toni kwali ika se: mopahtia? Pos iwki se: kelka:wa, ka:n semi te:nchika:wkeh yo:n, ke:mah, iwki se: kelka:wa. A:mo .... Wa:n i:n kiniliah chi:chi:la:skameh ¿Ke:yeh? Porin chi:chi:ltik ne:n i:nin..., ininpanko nochi senchi:chi:ltikeh, ke:mah. I:n oksé: askat *este**, pos i:n tein, i:n tak onkakeh kowtah wa:n kaltsi:ntan. I:n mono:tsah ti:ltika:skameh, ¿Ke:niwkeh i:n? Ti:ltika:skameh yeh no:, yehwa:n ti:ltikeh pero yo:n tsikitsitsi:n wa:n no: mota:liah itech ka:sá: ka:mpa yetok *cerca** de yo:n tsi:kata:l ka:mpa tate:noh ne:n kite:mah tahsol de yehwa:n ompa mocha:ntiah, kwelitah porin tawa:kya:n, ompa mota:liah ti:ltika:skameh. Wa:n no: ke:masá: mota:liah itech ka:mpa kopalak, ompa no: ki..., kita:liah ina:skatapo:tsal kiliah, ke:mah, ompa yetokeh a:skameh wa:n ka:mpa yo:n kalyetokeh mochi:wa se: we:itaktson ya, a:mo kalaki n' a:t, a:it ke:ní:w kichi:wah tak ox kohkoyo:niah ta:l, ke:ní:w, ma:ski kiowi panowa sah, moka:wa tawa:kya:n ka:mpa yehwa:n yetokeh. Ke:mah, iwki yo:n, kohkoyo:niah n' ta:l, kohkoyoktik, nochi ka..., mokalakiah taihtik, ompa tata:sah okwiltsitsi:n, yehwa n' ti:ltika:skameh, kowtah nemih, mm. ¿Ka:ltsi:ntan no: mochi:wah? No: onkakeh, nochi no:ya:n onkakeh yo:n, *hasta** tikote:noh mota:liah ti:ltika:skameh, ata ka:mpa taxo:taltiah, itech kownex mo..., no: mota:liah. Komo teisá: se: kitamo:t tein tsope:k, ¡uy!. Kitohtokah ompa mocha:ntiah ya Ke:mah, tehtelasmastsi:ntan mota:liah, koma:mo se: .... Koma:mo tachipa:wa. Nehjó:n tehwa:n totech yetok, de a:mo tachipa:wah, kita:liah tein tsope:lik ompa *o** teisá: chia:wak wa:n kikwih n' a:skameh, ompa mocha:nta:liah ya tikote:noh, ke:mah. Tein kalihtik mochi:wah, ¿I:pa tapalo:l sah kikwah? Ki..., tein ya kahsikeh, kikwah tein eski tein a .... Tapalo:l tein kikwa:skeh *o** teisá: taxkal no: kiteteitsah Yo:n ti:ltika:skameh kikwah taxkal no:, kiteteitsah ata, ke:mah. ¿Te:kwah? No: te:kehtsomah, no:. Wa:n i:n miakeh ka:mpa cha:yetokeh ¿*o** a:mo semi miakeh? Miakeh, miakeh ka:mpa, ka:mpa pos yekinika mota:li:tih tepitsi:nsah, pero koma:mo se: kininpahwih, momiakiliah wa:n mowe:ita:liah ya, ke:mah. Komo se: kininpahwi:sneki mah poliwika:n, ton pahyo kwali se: kininta:lia. Pos kwali se: kita:lilia ke:meh yo:n, ekintsi:n semi onkak yo:n *hormisán**, yo:n *polvo**. Koma:mo n' *oko** se: kite:te:kilia wa:n mikih ne:nke:n, yehwa yo:n pahti para mah a:mo yetoka:n kalihtik n' a:skameh. Wa:n ne: ke:man, ihwa:k ka:n teh pahti katka, ¿Toni kinta:lilia:yah? Pos seki kihtowa:yah ke, ke..., kitewa:tsayah yo:n kolori:n wan yehwa ne:n ika kin.... Kitewa:tsah wa:n ne: ox kia:totowiah, kimanah ika a:toto:n wa:n kite:te:kah ka:mpa yetokeh a:skameh wa:n ika mikiah, a:mo onkaya pahti, a:mo onkaya *oko**, a:mo onkaya *hormisán**, yeh ika tapahwia:yah ta:tahmeh, ke:mah. I:n i:pa mono:tsah ti:ltika:skameh *o** ¿kipiah se: to:ka:it? I:pa iwki sah mono:tsah. Onkak miak taman a:skameh pero ta:taman mono:tsah wa:n ta:..., ta:taman chihchi:wtokeh. Seki wehwei, seki tsikitsitsi:n pero i:n i:pa ti:ltika:skameh, nochi iwki sah, a:mo teh *más** wehwei, nió:n *más** tsikitsi:n, ehe, se: taman sah. Oksé: a:skat mono:tsa *este** kowa:skat, ¿Ke:niwki i:n? Kowa:skat. Yo:n itech kowit yetokeh ke:meh yo:n se: itech chalawih *o** teisá: kowit tein koyoktik oso pachioh, ompa mota:liah yo:n a:skameh wa:n komo se: kohkowiti ata ke:masá: se: kwa:lika iwa:n a:skameh, kowa:skameh kiliah ata pero yo:n, yo:n no: taman a:skameh, no: te:kehketsomah yo:n okwilimeh, no: te:kokohkeh semi. Ke:mah, yehwa yo:n itech kowit mota:liah, kiliah, yo:n kiliah kowa:skameh. Ke:mah, yo:n .... ¿Wehwei i:n? Ka:n semi wehwei:n ke:meh, ke:meh ti:ltika:skameh, tepitsi:n wehwei ti:ltika:skameh pero pihpitsa:wkeh sah yo:n a:skatsitsi:n, ika se: ki:xmati ke kowa:skameh. ¿Tapal tein kipiah? Ti:ltik no:, ti:ltik wa:n tehte:npitsaktikeh sah. Yehwa yo:n chihchi:wtokeh iwki. Yo:n kowa:skameh. I:s se .... I:n se: a:skat mono:tsa kowxino:lah, ¿I:n ke:niwki? Yo:n kowxihxino:lah kiliah, kowxihxino:lah, yo:n ne:n a:skat no: ne: kostik me:dio kostik *o** me:dio, me:dio chi:chi:ltik tikiliah, kostik pero chika:wak kostik mahyá:, mahyá: xokotik tikiliah. Yehwa yo:n ne:, ne: yo:n ta..., yo:n kowxi:xino:lah porin tahkopitsaktik tiki:xmatih, tahkopitsaktik wa:n ye:kte:kokoh te:kehtsomah wa:n sanipa te:kehtsoma komohkó:n se: itech mota:lih itech se: itilmah tatampa. Mokalakia se: ikami:sahtampa wa:n te:kehkehtsoma, sanipa te:kehketsowa, ye:kte:kokoh, Yehwa yo:n kowxi:xino:lah, ke:mah. ¿I:n itech ton kowyo mokalakia? Itech tein eski kowit mota:lia, tein eski kowit semi mota:lia wa:n ompa komo se: 'kwiti kowit, no: iw..., yo:n, pero yo:n a:mo miakeh nentinemih, i:pa se:sah oso o:me sah nentinemih yo:n okwilimeh. Amo miak mota:liah ihkó:n, we:wehka sah yetokeh, ke:mah. Wa:n i:n nextika:skameh, ¿Ke:niwkeh? Yehwa:n nextika:skameh ne:, yo:n nehnextika:skameh no: itech kowit mota:liah wa:n kwa:ohololtikeh sah wa:n kwa:nehne..., tehtenextikeh n' okwilimeh *por eso** tikiliah nextika:skameh pero no:, no:.... A:mo semi te:kehtsomah yo:n, a:mo, a:mo, mahyá: yo:n ne:nemih sah ihkó:n pero a:mo, a:mo lo:kohmeh, a:mo te:kehtsomah. Nehtinemih sah ihkó:n yo:li:ktsi:n ihkó:n yehwa yo:n nextika:skameh, yo:n a:mo te:kehtsomah. I:n itech ton kowyo ne:n mokalakiah. Itech kowit no: mota:liah, ka:mpa se: kowit koyoktik *o** palaktik ompa mota:liah, ompa ya inincha:n, mm. I:n se: a:skat teh t'to:ka:itia te:ntikow, ¿Ke:niwki i:n? A:, te:ntikow yo:n we:ia:skat ti:ltik wa:n ye:kwehkapantik, no: ma:we:weyakaxtik. Wa:n kipia o:me *cuernitos** ihkó:n wa:n yo:n komo te:tipi:nih ye:kte:kokoh *puro** kipia ika imi:t, yehwa yo:n ika kilwiah te:ntikow, ehe, *porque** ye:kweyak ite:mpi:l wa:n yehwa yo:n ne: ye:kte:kokoh semi, ke:mah. ¿Wa:n itech ton kowyo mokalakia? Itech kowkoyok ka:mpa ka:sá: koyoktik kowit ompa mokalakiah komo koyoktik ne:n ihtik ne:n ihtik ne:n kowit miakeh mota:liah ompa wa:n .... Wa:n komo se: ki..., kimahmá: teisá: ika kihki:sah yo:n a:skameh pero mah a:mo se: moka:wa mah te:tech mopilo ompa te..., niman te:.., niman te:tipi:nia. Ke:mah yehwa yo:n ompa aktokeh miakeh itech kohkoyok. Ke:mah tein yo:n kowit tein yo..., yo:lkoyoktik wa:n ompa ki..., kiteteitsah, ompa koyo:niah, ompa mokalakiah yo:n te:ntikowkeh. Ehe, yo:n semi te:kokohkeh n' okwilimeh no:, ke:mah. Wa:n i:n komohkó:n tikihtowa no: te:kwah, komohkó:n te:kwah toni ne: kwali se: kita:lilia. Pos ka:n tei, no: se: kelka:wa iwki pero ke:masá: se: kita:lilia yo:n ta..., tai:la:t, yo:n refi:noh kiliah, yehwa ne:n se mohsa,no: se: kelka:wa ika, ke:mah *porque** ye:kte:kokoh *cuando** te:kehtsoma, te:kokoh. Komo pilimeh kehtsoh ye:k tsahtsih, mm. Te:mi:nkeh no: se: a:skat *o** yehwa *mismo** i:n te:ntikow. Te:mi:nkeh yeh, i:n no: se: taman *porque** yeh chi:chi:ltik. Yeh chi..., te:mi:nkeh yeh chi:chi:ltik wa:n nehjó:n no: ye:kte:kokoh te:kehtsoma, ye:kte:kokoh te:kehtsoma. Onkak chi:..., chi:chi:ltik wa:n, wa:n seki ti:ltik tepitsi:n. yehwa te:mi..., te:mi:manimeh kiliah. Te:mi:manimeh de miakeh pero te..., se:sah tikiliah te:mi:nkeh, yehwa yo:n. I:n itech ton kowyo mokalakiah. Mm, itech kowit no:, nochi itech kowit i:n a:skameh nochi itech kowit mota:liah, te:in lo:kohtikeh. Ke:mah para a:mo telmiak nemih nimitsilia, o:me, eyi sah nentinemih itech kowit, ke i:n a:skameh tein yo:n, yo:n seki tikihtohkeh achto, chi:chi:la:skameh wa:n ti:ltikeh, yehwa:n mota:liah ika tapo:tsal, mota:liah itech ta:l. Itech kowit a:mo miak mota:liah, o:me, e:yi sah mo..., mota:liah itech.... Mocha:ntiah, mm. I:n oksé: *este** teh tikilia kowa:skat chi:chi:ltik, ¿I:n ke:niwki? *Mismo** i..., ik..., *icompañero** tein, tein yo:n [tsilihtoya] ne: te:mi:nkeh, yeh *mismo** yehwa:n, mm. I:n oksé: askat e..., tiktto:ka:itia i:xpohpoyo:a:skat, ¿I:n ke:niwki? I:xpohpoyo:a:skameh yehwa yo:n kiliah pohpoyo:meh, a:mo, a:mo.... Tak tachiah pero i:pa iwki sah mono:tsah. Yo:n nehjó:n no:, no: te:kehtsomah pero a:mo semi sanké:n telte:..., te:kokoh yo:n te:kehtsomah wan nemih yo:li:ktsi:n, nentinemih ihkó:n, no:, no: te:kehtsomah ne:n n' okwilimeh pero a:mo semi te:kokoh semi chika:wak, ke:mah, yehwa yo:n po:poyo:meh. I:n ton kowyo itech mokalakiah. I..., itech kowkoyok no: oso itech sinti ke:masá: se: kahsi ne: *cuando** se: tapixkati ne: kowtah, ka:mpa yetok sinti, ite..., itech itsi:nkaxio sinti ompa moka..., ompa mocha:ntiah ka:mpa taiya:ntok. Ka:mpa itsi:ntan ompa motahta:liah yo:n, ke:mah. I:n oksé: a:skat te..., i:n tein nemi itech chiikis, ¿I:n mono:tsa chiikisa:skat? Chiikisa:skameh, yo:n, yo:n ye:k, ye:k.... Nochi itech kowit mota:liah chiikis nochi. Wa:n yo:n te:k..., te:senkwih no: wa:n te:kehketsomah yo:n n' okwilimeh, Wa:n nehjó:n ye:kte:kokohkeh no:, ka:mpa we..., ka:mpa yetok kowit yo:n, komo se: kite:ntek ye:kki:ki:sah, yo:n yetokeh itech ikechtan wa:n ompa wa:ltemowah komo ne:nemih, komo se: koli:niah kowit olo:chmoyo:nih wa:n se: mokwaltia, yo:n a:mo te:ka:wah yo:n nochi, te:ke:mih nochi. Ye:kte:kokohkeh. Ke:mah, sanipa te:kehtsomah, *hasta** se: motolkotsoma te:kehtsoma yo:n n'okwilimeh wa:n tsohya:keh Ke:mah yeh tsohya:keh. ¿Ke:meh toni tsohya:k? Tamantik sah, pané: me:dio tsope:k, pané: te:ekakokoh ahachichi, ihkó:n ne:n, pané: te:ekakokoh, tsohya:keh, ke:mah. I:n ton pahyo kwali se: mota:lilia komo te:kwah, tikihtowa te:senkwih. Pos ye..., ka:n tei, iwki se: kelka:wa. Pero neli a:mo te:ka:waltia, yeh mote..., se: moinkwi:ltia a:mo te:ka:wasnekih te:kehkehtsomah wa:n a:mo te..., a:mo ki:sah ma:ski se: kitsetselowa se: itilmah, mopihpilowah ompa. Yo:n n' okwilimeh iwki kichi:wah, ke:mah. I:n seki a:skameh yo:n *este** mopi:kih pané: ika tsa:wal *este** xiwma:pan, ¿Ke:ní:w teh tikinto:ka:itia? Yehwa:n tak ne: yo:n kiliah ne: tak tsa:wala:skameh, ke:ní:w kiliah pana:la:skameh. *porque** mota:liah itech mahyá:, kololowah xiwit komoke ika tsa:wal wa:n ompa mocha:ntiah itech yo:n, motapahsoltiah, ata komo se: koli:ni:ti olo:chmoyo:nih ya. Wa:n no: te:kehkehtsomah, no: te:kehkehtsomah, yo:n te:nchika:wkeh no:, yehwan yo:n ne:n kiliah tak tsa:wala:skameh. ¿I:n itech ton kowyo mota:liah? Itech kahbe:n, itech xokot, ka:sá: ika, ke:meh ka:mpa yo:n kowit ma:olo:chtik, ke:meh kahbe:n mahma:yeh ompa mo..., moololta:liah wa:n kitsakwiliah xiwit wa:n ompa kika:wah itech para ompa mocha:ntiah ya n' a:skameh, ke:mah ompa incha:n yo:n, ahko kota:liah, a:mo mota:liah ta:lpan yo:n, ke:mah. ¿Wa:n i:n ke:niwki ne:n tapalohkeh? Tiltikeh, ti:ltikeh no:. Ke:mah pero yo:n se:, yo:n se:no:, senohololtikeh sah, mahyá: sentohtoma:wkeh yo:n a:skameh. Ehe, sentohtoma:wkeh yo:n a:skameh, a:mo, a:mo, a:mo ke:meh i:n seki a:skameh ta:taman ta:tahkopitsaktikeh, a:mo ta: ne: senohololtikeh sah, [ko]moke, iwki yo:n a:skameh wa:n ti:ltikeh. Ke:mah *solo** itech kahben, itech kahbe:n *o** ahko mota:liah itech ne: tsa:walihtik, mahyá: kipi:kih tsa:wal ompa mota:liah a:skameh ihkó:n, ompa mocha:ntiah. No: miakeh i:n mocha:nta:liah *o** se:, o:meh sah. It..., se: *bolita** mota:liah, ke:[meh] se: taolo:ch ihkwí:n mochi:wah, ke:meh se:, ke:meh se: xokot mopi:kih ka:mpa ta..., intapahsol. ompa ahaktokeh itsa:la:n, komo se: koli:nih ompa moyo:nih ya, yehwa yo:n a:skameh. ¿Xoko:ka:skat ke:niwki? Xoko:ka:skat yo:n nehjó:n no: itech kowit mota:lia wa:n yo:n pané: chi:chi:ltik no:, chi:chi:ltik pero yehwa yo:n, yo:n no: te:kehtsomah yo:n kiliah xoko:ka:skameh, no: te:kehketsomah. No: te:kehkehtsomah no:, ehe, mopale:wiah i:pa sah wa:n i:pa *malos** sah. Ke:masá: se: kintawehwelowilia ka:mpa yetokeh, mopihpilowa se: itech wa:n te:kehketsomah pero ke:masá: kihtowah te:..., te:koto:nah *porque** yo:n no: taneh ke:meh tsi:kat. Tsi:kat no: taneh, ka:mpa mopilowa te:koto:na niman, te:tsaya:na, se: iski:sa, se: eski:sa, iwki xoko:a:skat no:, ke:mah ke:masá: ata mota:liah itech sonti no: itsi:ntan mota:liah, komo se: tapixka ompa ki:sa yo:n a:skameh wa:n *hasta** kwi:kah ipilwa:n, pané: *arroz** kima..., kima:mahtiowih *cuando** cholowah ya kwi:kah ya yo:n ipilwa:n, yo:n xo..., yo:n xoko:ka:skameh Yehwa:n ompa yetokeh yo:n pero te:kehtsomah komo se: komo a:mo se: monehmachpiak, te:kehtsomah wa:n ye:kte:kokoh. Ke:mah, yehwa yo:n xoko:ka:skameh, chi:chi:ltikeh no:. A:mo t'mati ¿Ke:yeh mono:tsah xoko:a:skameh? Pos kanah, i:pa ihkó:n [nikita] ta:tahmeh kinto:ka:itiah pos iwki tehwa:n no: tikiniliah, pero neli yo:n te:kehtsomah, te:koto:nah niman yo:n, a:mo kachi lo:kohmeh pero ka:mpa te..., mopilowah te:koto:nah niman wa:n ipilwa:n ki..., kima:mahte:wah komohkó:n se kintawehwelowilih, ehe, pané: *arroz** kima:mahtinemih wa:n yowih, cholowah, kiniwi:kah, iwki yo:n mihkwaniah, mm. ¿Wa:n i:n chi:la:skat ke:niwki? Chi:la:skat teh nehjó:n chi:chi:ltik no:, pero yeh ne: a:mo, mota:..., a:mo .... Seki mota:liah itech kowit, seki mota:liah itech ta:l. Wa:n itech ta:l mota:liah e .... Ka:mpa yo:n tepitsi:n me..., tak tepitsi:n tawa:ktok tachkwah, yo:n kikwah ta:l tak, ke:masá:, ka:mpa yetok se:, komo se: metspankalak ni..., yeh ..., [ne]jó:n se: kita ihkó:n miak pexo:ntokeh a:skameh i:xkich yetokeh ihkó:n ye:kse:tapo:tsal, taihtik mo..., mahyá: koyoktik ta:l moka:wa, ompa aktokeh, kikwa, yo:n kikwah n' ta:l yo:n, yo:n okwilimeh eski, miakpa nikinahsi neh ka:mpa nitekiti. Komo se: metspankalak kana:wak a n' ta:l ye:k miak aktokeh a:skameh, pero teli:xkich. Ke:mah yo:n se: kintaka:wilia, *porque** komo se: kalak te..., te:kwa:skeh fie:roh, tak porin tel..., telmiakeh okwilimeh aktokeh, yo:n ta:lihtik mokalakiah, ke:mah, wa:n ke:masá: tein ta:lihtik ahtokeh ka:mpa yo:n takwecha:wtok, ka:mpa tapala:ntok ompa se: tasalo:wia, ompa se: kahsi n' a:skameh, ye:kte:kwah. Yehwa:n yo:n chi:la:skameh, ke:mah. ¿I:n ke:niwki tapalohkeh? Chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik wa:n ka:mpa mopilowah yo:n, komo mopiloh se:, se: itech, yo:n a:mo te:kahka:wa, pero a:mo te:mowilia, tikmikti:s *o** ke:ní:w, a:mo teh moliah *o** komo tikmiktih wa:n tiki:tskih, ikwitakó:n t'tila:na, ompa moka:wa itsontekon wa:n ompa miki a. Tikechkoto:na pos miki a n' okwilin yehwa yo:n chi:la:skat te..., ye:kte:kokohkeh. Ka:n se: taxi:kowa mah pilkato se: imetsko, ta: se: kima[chilia], se: ki:xtia, wehka:wa te:mihmi:ntok, ma:ski i:pa se: kimiktih ya, wehka:wa te:mihmi:ntok yo:n, telte:kokoh, ke:mah. De nochi n' a:skameh kwali tikihto:skeh ke i:n chi:la:skat yehwa n' okachi te:kokoh te:kwa. Pos a:it ke:yeh, te:lte:kehtsomah fue..., telchika:wak te:kehtsoma pos a:it ke:yeh telte:nchika:wak wa:n no: telte:kokoh yehwa yo:n nimitsilia ne:n te:ntikow no: tel..., yo:n o:me taman telte:kokohkeh. Te:ntikow wa:n chi:la:skat telte:kokohkeh semi, ke:mah yehwa yo:n te:nchika:wkeh. I:n okseki a:skameh mono:tsah ixwanimeh, ¿Ke:niwkeh i:n? Ixwanimeh yehwa:n mota:liah ke:meh yo:n itech ka:mpa se: kipia sintsi:n wa:n wehka:wa yetok , ompa mocha:nta:liah itatampa ya pero yo:n ki... kikwah tak to:tomo:ch *o** toni kikwah *porque** Kitehteki to:tomo:ch wa:n ompa ka:mpa se: kita:lia sinti, sintapech nochi ompa mota:liah yo:n n' okwilimeh i:n, mahyá: chi:chi:la:skameh, chi:chi:ltikeh no:. Ompa mota..., ompa mo:ta..., [mo]ta:lia wa:n takohkoyo:niah ke:meh ne:nemih kwaltsi:n moohchi:wiah, ke:meh yo:n ta:lkwitaxkol ka:mpa yetok, moohchi:wia ihkó:n nene:mi ihkó:n, iwki kichi:wah ixwanimeh. Ke:mah yehwa yo:n kichi:wah, kalihtik yo:n yetokeh a:mo kanah *más** ki:sah sanoke ka..., ka:mpa yetok sinti ompa mota:liah yo:n. Kikwah to:tomo:ch. Pe:pe:wanimeh ¿Ke:niwkeh yehwa:n? Pe:pewanimeh yehwa:n ti:ltikeh. Ti:ltikeh onkakeh wa:n seki kwa:chi:chi:ltikeh no: pero tein yo:n tello:kohmeh. Yeh *más** kachi wehwei:n. O:me taman, se: taman pe:pewanimeh yehwa tein, tein ti:ltikeh, tsikitsitsi:n wa:n yo:n kwa:chi:chi:ltikeh yehwa:n, yehwa:n kachi wehwei:n. Ke:mah wa:n i:n pe:pe:wanimeh yehwa:n mota:liah itech no:, itech se: tetampa *o** no: itech ta:l mokalakiah, no: kikwah n' ta:l. No: 'koyo:niah n' ta:l wa:n mo..., mota:liah ke:meh chi:chi:la:skameh chi..., ompa takoyo:niah wa:n i:xkich, se: tapo:tsal [te]ka:mpa mocha:nta:liah wa:n ka:mpa moohkehtsah yowih, ne: kihtowah kiawitah, motila:nah pero teli:xkich, patakaxtik mowila:nah ihkó:n, ye:kmiak a:skameh, sepa seko yowih mihkwaniah, tak takwa:tih, ke:ní:w yo:n wa:n sepa wi:tseh ka:mpa incha:n. Yo:n ka:mpa yetokeh a:mo taka:wah, *solamente** se: kimpahwi:s tak mihkwani:skeh, koma:mo a:mo taka:wah. Ka:mpa se: kowit ne: wetsi, se: te..., se: chalawih *o** teisá: kowit ne: wetsi, se:, se: chalawih *o** teisá: kowit wetsi wa:n pala:ni a ompa mocha:ntiah, koyo:niah ompa moka:wah yo:n, yo:n pe:pe:wanimeh, ompa inincha:n nochipa. Nikitani ne: kowtah ne: e:yi...., seki chalawihmeh wetskeh wa:n i:n nitame:wa ya ompa seko sah yetokeh yo:n pe:pe:wanimeh wa:n *cuando** kiowitah ki:sah, moohketsah yowih a:it ka:ni ne:wí:n wa:n *después** ompa ehko, nikita mihkwaniah, pero a:mo, ompa sepa ehko itech intapahsol. pero yo:n ta:lihtik aktokeh no:, ta:lhtik wa:n kwa:chi:chi:ltikeh no: iwki, no: iwki ompa mokalakiah itech ta:k no:, pero yehwa:n tello:kohmeh, tel, telte:kehtsomah. Wa:n i:n seki:n pe:pe:wanimeh a:mo semi teh kichi:wah, ka:n, ka:n semi, ka:n, a:mo te:kokohkeh wa:n *cuando** yo:n ki:sah pe:pe:wanimeh, *cuan..., cuando** tatehtekih ya mo..., momoya:wah ihkó:n wi:tseh chiktehmeh motate:moliah ke:meh yo:n papa:meh, ke:meh pikoymeh nochi, chapolimeh tein mocholtiah nochi kinkihki:tskiah yehwa:n yo:n chiktehtsitsi:n. Ke:mah, yo:n kitokah katí:n eski, komo etok kowa:t kipacha:nkawi:tih, kehkehtsomah wa:n kipia de mihkwani:s ma:ski kowa:t, iwki kichi:wah, yo:n sentape:wah *cuando** m..., *cuando** momoya:wah senta:li:xko nochi kinimowti:tih *parejo** chapolimeh, ke:mah, ihkó:n kichi:wah yo:n. No: te..., no: te:kwah tikihtowa i:n, ¿Ke:ní:w kwali se: kipahti:s komohkó:n te:kwah. Pos se: kelka:wa iwki sah no:, se: kelka:wa sah iwki te:..., tamati:ya. Ke:mah de wehka:wa tamati:ya. Wa:n nochi o:me tamameh ne:n ki:sah yowih nemitih tikihtowa. Mm, nochi, nochi o:me tamameh nochi iwki sah, nochi n' kichi:wa. Mota:liah itech ta:l wa:n *cuando** kiowitah ne:nemih, wehka momoya:wah. Yo:n se: kihtowa kiawiti *o** ke:masá: kalakih *hasta** kalihtik, ata te:ehe:wah komohkó:n kalihtik *porque** yo:n, yo:n okwilimeh miakeh wa:n mosempale:wiah pos *siempr** te:ehe:wah. Ke:masá: se: kina..., komo kalihtik se: kina:a:tekia para mihkwaniah, seki ika tit ne:n tikintoka pero seki kinaha:wiah. Ke:mah ihkó:n, kalihtik kalakih no: ata, ke:masá: se: kita ihkó:n *cuando** momoya:wah te:tokah kalihtik, te:ehe:wah ma:s[ki] se: kochtoskia kwali, yo:n *traviesos** n' okwilimeh, mm, yehwa yo:n. I:n seki a:skameh *este**, ox no: a:skameh *o** i:n kinto:ka:itiah totochmeh. Totochmeh yehwa:n no: yetokeh kalihtik yo:n, teisá: tein tsope:k kikwah, kahsitih ompa wa:n .... Nochi kikwah mah pa:ntsi:n se: kika:wa ompa oso komo tsope:k nochi ki:xkwah. Ki:xkwah tsope:k wa:n ke:mah se:.... Kiteteitsah nochi, se: kitsetselowah wa:n ompa yetokeh yo:n totochmeh kipa..., Yeh kiliah totochmeh porin kikwah teisá: tein se:.... Tein tehwa:n totakwal. Ke:mah, pero yo:n a:mo te:..., a:mo te:kwah yo:n, a:mo lo:kohmeh a:skameh, soh kisenkwih teisá: mah, mah tapalo:l, totochowa *porque** kikwah nochi tapalo:l. Ke:mah, sepa kima:tokah pos a:mo se: kikwa ok no:, pitsotikeh, ta:lpan nentinemih wa:n kima:tokah tapalo:l, a:mo se: kikwa ok no:. Yo:n totochmeh no: kichi:wah, de ke a:mo se:, a:mo se: takwida:rowa kalihtik, a:mo se: kita:lia ahko, ka:mpa a:mo tehkoskeh *por eso** kima:tokah teisá:, teisá:, mah tapalo:l, mah, mah taxkal, mah se: pa:ntsi:n tsope:k kisenke:mitih wa:n nochi kiteteitsah. Iwki yo:n kichi:wah, ke:mah, yo:n totochmeh, yo:n nemih kalihtik sah, kampa taiya:ntok, ka:mpa tawa:kya:n . Wa:n a:skapa:pa:lo:t ¿Ke:niwki? A:skapa:pa:lo:t nehjó:n *mismo** yehwa:n ne:n a:skameh tein yetokeh kalihtik, yo:n ti:ltika:skameh pero yo:n pa:pa:lo:meh mochi:wah kihtowah *cuando** kiowitah, tein chika:wka:askameh ya, wehka:w a yetokeh yo:n, moahtapaltiah wa:n pata:nih ya wa:n de pata:nih ya sen..., sentakwih ya wa:n ka:mpa wetsitih ompa ahtapalki:sa wa:n om..., ompa miki, ompa moka:wa ya. A:mo ehko ok ka:mpa e:wka, *porque** pata:ni wehka. Yo:n a:skapa:pa:lomeh ke:masá: te:senkwih *cuando** kiowitah, komo se: *foco** se: kixo:taltia ompa pa:pata:ntokeh, kise:wi:snekih wa:n wetsiti, ompa moka:wa ya. ahtapalxi:nih, ke:meh tsi:kate:na:meh kichi:wah *cuando tiempo** yo:n ta:loli:ni. *Cuando** yo:n nankimattokeh ta:..., ta:l, ke:ní:w kililiah, tawiwiyoka, *cuando** tawiwiyoka, tatikwi:ni a:mo teh kichi:wah, *cuando** tawiwiyoka ihwa:k ki:sah n' okwilimeh *porque** ta:lmanik moli:nia kihtowah, kwesimatih yo:n a:skap..., a:skate:na:meh, tsi:kameh. Ki:sah wa:n de ki:sah pata:nih wa:n ka:mpa wetsitih ompa moka:wah, motachkwilia wa:n ompa miki. Ehe, sepa ki:sa ya, a:mo ahsi ok ikalihtik, a:mo n'mati ka:ni, a:mo ke:man ki:sah, *cuando** ki:sa pero ika mikiti a. Yo:n *cada** xiwit sah ki:sah yo:n tsi:kameh yehwa:n, *cuando tiempo** junio, *cuando, cuando** tatikwi:ni, ihwa:k pe:wa ki:sah ya, ke:mah. Wa:n tein i:pa tekitih ne:n tsi:kameh yehwa:n pos ta..., tatekih tate:noh wa:n sepa kalakitih incha:n para a:skate..., niman tsi:kate:na:meh de ki:sah, para *siempre** ya, a:mo mikepah ke:man ok, ompa kinkwa ya chiktehmeh, kinkwah ya oso a:ksa:meh ihkó:n motachkwiliah. T..., ta:lkwa:ke:span motachkwiliah, kichi:wah se: koyok wa:n tachkwah, se: kita kahsi, se: kahsi ke:masá: ka:mpa takwalka:n se: kita tachkwatok para ompa moto:ka ise:lti yo:n, ompa mote:ntsakwa, ompa tami n' okwiltsi:n. Iwki yo:n ompa motamiliah. Tsi:kate:na:n we:lik oso a:mo we:lik. Pos seki kihtowah we:lik, kikwah ikwitako:n wa:n kiki:tskiah wa:n kitewa:tsah, no: we:lik ke:meh .... Tatewa:ts ke:meh ayohwach, no: we:lik. Ke:meh yo:n name:chilihtoya ye:wa ne:n, ne:n ke:meh i:n a:lsimitmeh, yo:n tein wei ye:kwe:lkeh, neh nikoma:ltewa:tsani wa:n nikinkwa:ni, ye:kwe:lik ke:meh ayohwach tatewa:ts. No: iwki tsi:kate:na:meh kihtowah kikwah, neh a:mo ke:man nikwa pero nikita ke seki:n kikwah tokni:wa:n, kintewa:tsah, kinololowah, ke:meh ne: kowtah tachipa:wya:n, kololowah kwiikoto:nah ikwitako:n wa:n kitewa:tsah, kikwah, kwaltsi:n we:lik, ke:mah. Ke:mah ka:n pitsotikeh yo:n, a:mo teisá: kikwah, ke:meh aktokeh ta:lihtik, chipa:wkeh n' okwilimeh. De n' tsi:kameh tikihtowa *este** tatekih. ¿Yetok sah kowit tein kitekih *o** tein eski? Kitekih tein eski, tein eski kitekih *cuando** ki:sah ke:meh i:n *cuando** tatikwi:ni a, ke:meh i:n *tiempo** junio ya. Ne: tatikwi:ni, ki:sah tein, tein i:pa tate..., i:pa tekitinih, ta..., kitekitih nochi tein eski xiwit, wehka tame:wah, ka:mpa kalyetokeh, wehka tatehtekih, nochi kitekih tein eski, mah kahfe:n, mah pahpata, tein ya kahsikeh *o** sakat, kipapayatsah wa:n kwi:kah ne: ka:mpa inincha:n wa:n *cuando, cuando** yo:n ne: tawiwiyoka ya. *Cuando** a:mo, a:mo tatikwi:ni, *cuando** tawiwiyoka ya, ihwa:k ke:mah ki:sah ne:n te:na:meh ya para mikitih ya yehwa:n, yehwa, iwki yehwa:n ininpoliwi:lis, *cuando** ki:sah yowih para *siempre** a:mo sepa ehko ok, iwki yo:n kichi:wah, ke:mah. Wa:n nochi yo:n n' xiwit tein kitekih ka:watih inincha:n wa:n ompa, ompa moka:wa ya, ompa pala:ni. Kika:watih incha:n, yo:n kwi:kah para e..., ika niktamakah tein tsi:kate:na..., a:mo ke:mah ki:sah tsi:kate:na:meh wa:n pilimeh tein taihtik yetokeh yehwa ne: iwki, kintamakah ompa ya. Ke:mah wa:n i..., intapala:n, tein mokalawiah ne:, ne:n tsi:kameh ya wa:n kipanki:xtiah ne:n tein tekitinih, ne:n tsi:kameh kika:watih kala:n ya, kipanki:stiah, yehwa:n ya kisa:sakatokeh, sayoh.... Tikita chi:chi:ltik, ata potoktik yehwa yo:n inikalawi:l a ne:n, ne:n tsi:kameh ya, tein pilimeh wa:n tein te:nameh. Yehwa kihtowah tapala:n kikwih para teisá: tato:k kita:liah tokni:wa:n. Ompa, ompa kichi:wah tapala:n yo:n, ke:mah, mahyá: yo:n koyo:..., kichi:wah *composta** koyo:meh kichi:wah, iwki ne: kichi:wah tapala:n, pero okachi kwali tapala:n kite:makah yehwa i:n tsi:kameh pero a:it ke:ní:w kichi:wah. Ne: kipala:ntiah kwali tahsol wa:n kiki:xtiah pos ne: tapala:n ya, sayoh kololo:tih wa:n kita:liliah se: tato:k wa:n kwaltsi:n mochi:wa, ye:kahcholtik. ¿Tsi:kameh i:pa se: taman sah oso miak tamameh no: onkakeh? Ne: tsi:kameh se: taman sah i:pa, o:me taman ika te:na:meh pero yehwa:n ahtapalehkeh wa:n kachi wehwei:n, tsi:kate:na:meh wehwei:n, kwitako:nwehwei:n. Yehwa:n mahyá: ahtapalehkeh *porque** a:mo ke:man ki:sah, *cuando** ki:sah pero *cuando** mikitih a. Wa:n tsi:kameh tein, tein tekitinih pos yehwa:n nohne:lmeh, yehwa:n tekitinih, kintekipanowah tein taihtik yetokeh, te:na:meh wa:n pilimeh. Yehwa:n tekitih para takwahtokeh pilimeh wa:n ke:mah no: tekitih yehwa:n tein pilimeh wa:n tein te:na:n a:mo semi mochi:wa te:na:n para kin..., tata:stokeh sah miaki..., miakixtitokeh ne:n tsi:kameh. Yo:n ke:meh wehweinekmeh kichi:wah. Ke:mah, iwki yo:n kichi:wah no:. Tein, tein yo:n wehweinekmeh no: tein tekitih. Tein tekitinih yo:n wehweinekmeh, tekitih wa:n tekitih wa:n tein te:na:meh *cuando** ki:sah *cuando** moxelowah ya. Cuando** moxelowah kwi:kah n' pilimeh no: kiewalohtiowih wa:n ka:mpa mopilo:ti ompa moka:wah ya ipiliwa:n nochi a. Iwki mochi:wah yo:n, pero i:n .... Yo:n ki:sah a:mo mikitih, yehwa:n yo:n motekipano:tih sepa, kitohtoka n' inina:n ne:n tsi:kameh, ne:n nekmeh. Wa:n i:n tsi:kameh ki:sah para .... [sanika] *porque** a:mo ke:man mokepah ok inincha:n, mikih ya, kikwah ya chiktehtsitsi:n wa:n moololowiliah, ompa mikih, ke:mah iwki yo:n mochi:wah. Tiki:xmattok ne:n i:n okseki a:skameh i:n to:rohwits ia:skayowa:n. Ke:mah, no: miki:xmattok yo:n, nika:n, nika:n, nika:n tehwa:n a:mo onkak to:rohwits, a:mo tiki:xmatih toni yo:n, pané: tikehke:lmatih tikto:ka:itiah to:rohwits pero nika:n tanikwa:kopa neh teki..., te:tekitilia:ni, nika:n nite:tekitilia:ni, Amatlán *o** nika:n pe:wa Tecoltepec, no: onkak a to:rohwits niki:xehekowa. *O** nika:n Amatlán, nika:n San Antonio Rayón, nika:n nochi, nipa tani mochi:wa to:rohwits, wehwei kowit mochi:wa wa:n yo:n mochi:wa witsti wa:n itech n' kowit [se]mi..., kiek..., ke:ntiokeh yo:n a:skameh wa:n ye:kte:kokohkeh, te:kehtsomah, komo se: koli:nih, ka:n se: kima:toka eliwis *porque** yo:n ye:kwitsioh. Te:nchihchihkoltik ne:n iwitsio ke:meh ohtawits. Ke:mah, wehwei kowit wa:n ye:kchihchihkoltik nimitsilia, neh n'mattok *porque** nikwa:lkwini, ke:masá:, kwaltsi:n mo..., kichihchi:wa ne:n kiliah to:rohwits *porque** mochi:wa ihkó:n, mahyá: *cuernos de** to:roh, kwehkwe:rnohihkak, niktekini ke:masá: kowtsitsi:n wa:n nikwa:lkwi nokalihtik, niknehnekia yo:n kowit ihkwí:n tohtomaktik ne:, ne: mahyá: *cuernos** wa:n nehnextik sah ne:n witsti, tohtomaktik pero, ihkwí:n chihchihkoltok yetok, ika nikwelitani, nikwa:lkwi ke:masá:, ihkó:n pané: to:roh itsontekon. Ke:mah, ompa ne: mochi:wa, nika:n tanikwa:kopa wa:n ye:kwits..., yek, ye:kwitsioh wa:n ye:ka:skayowa, ke:mah, yehwa yo:n wa:n takwa:wak *porque** kehkepa *machete** yo:n kowit. *Solamente** yehwa yo:n kie:k..., kie:k..., kie:ka:skawiah yo:n kowit, i:pa nikakini pero a:mo nikmatia, *hasta** a:man n'mati *porque** nite:ma:pale:wia ompa ne:, *noamigos** ne:kwí:n nikimpale:wi:ti ne: tato:kah ne: tanikwa:kopa wa:n ompa niki:xmat to:rohwits neh wa:n niki:xmati a:skameh ke:ní:w yetokeh, ke:niw[ki] yo:n a:skameh. Yo:n ti:ltokeh a:skameh, wehwei:n ke:meh, mahyá: tsi..., mahyá: yo:n wehweia:s..., ti:ltika:skameh, wehwei:n pero a:skameh, ke:mah yehwa yo:n ne:n, ti:ltikeh a:skameh yeh, pero ye:kte:kokoh no: te:kwa, ke:meh, ke:meh i:pa yo:n, ke:meh i:pa i:n chi:la:skameh te:kokoh, ye:kte:kehketsomah no:. Ke:mah, niki:xmatik neh *porque** nió:n tekitini ompakawi:n wa:n nikita to:rohwits ke:niwki yo:n, ke:mah. Nochi a ne:n tein teh tikmattok de n' a:skameh. Ke:mah nochi a yehwa yo:n, nochi, nochi yehwa niki:xmati n' a:skameh wa:n nikmati ke:ní:w mono:tsa wa:n nikmati ka:ni yetokeh, ke:mah. We:noh, ekinsti:n pos xite:chili moto:ka:y. Ne: Ernesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan.