Ne:chtapohpolwi tehwa:tsi:n nika:n timo..., timoahsih para timonohno:tsaskeh, *este**, ika seki okwiltsitsí:n. Ke:mah. Neh n'neki nimitstahtani:s okwiltsitsí:n tein tehwa:tsi:n tiki:xmati. A:mo nochi niki:xmati nehwa pero semi kwaltsi:n xine:chtapowi:skia ke:niwki yo:n okwiltsitsí:n tein, tein tehwatsi:n tikini:xmati. Ke:mah, ke:meh toni ne:n tiknekia tikmatis. Neh niknemilia nets..., [nimits]tatsi:ntoki:s, neh ke:masá: nikitani neh nikahsi se: chalawihkowit, take:stehtek, tayewalo:l, take:stehtek. Wa:n miakpa niki:xte:moliani ke:niwki n' okwiltsi:n tein yo:n kowtsí:n kitehteki wa:n a:mo ai:k ke:man nikahxilia wa:n a:mo ke:man nikita ihkó:n mah nikita, nikita kowit tatehtek. Pero a:mo ke:man niki:xmati n' okwiltsi:n ke:niwki. Ke:mah. ¿Katí:n? Wa:n yehwa yo:n neh nikneki nikmatis tehwa:tsi:n xa: tik..., neh nik..., nikitani kowtekini no: onkak se: kowtekini tehwa:n no: tikiliah pero yo:n niki:xehekowa yo:n, yo:n tein kiewa..., kiseyewalowa kowit, no: kiliah kowtekini eski . Pero a:mo niki:xmati yo:n okwiltsi:n. Nikini:xmattok okseki okwiltsitsí:n no: kiniliah kowtekinimeh pero okseki okwiltsitsí:n. Wa:n neh niknekiskia mah te:chmati:lti:skia *o** xine:chi:xmati:ltiskia ke:niwki yo:n okwiltsi:n tein tehwa:n, tehwa:tsi:n tiki:xmati. Ke:mah, mm. Ke:mah. Ke:na:mo, neh yo:n kowtekini niki:xmattok ki..., yo:n tein, yo:n ki... *dañero** yo:n okwilin. Kowtekini kiliah *porque** kitehteki kowit tein se: kitasohtok, semi kiteltehteki chalawih, ke:meh yo:n komekachalawih tokahfe:ntah, para kahfe:n, kisentilia n' tapala:n, komekachalawih wa:n yo:n xonekwil. Yehwa yo:n semi kiteltekih, xonekwil de yo:n tein parahko wi:tsa tein yo:n kito:kah, yo:n kwa:lkwikeh koyo:meh, yo:n xina:ch. Mm. Yo:n xo..., xonekwil we:weyak mochi:wa, mimiltik. Aha, ke:mah. Yo:n semi kitel..., kitelwe:liliah tak ie:wayo n' okwilimeh, yo:n ka:mpa moma:itihtok ni..., to..., ni..., ima:y, ima:yo ne:n chalawih. Ne: wi:tsa yo:n okwilin, pero yo:n okwilin kowtekini mahyá: tepitsi:n kwitaweyak. Ihkwí:n de kwitaweyak n' okwilin. Wa:n nehjó:n pampatachtik sah wa:n i..., itapalo ke:meh mahyá: kwapachyoh ke:meh, mahyá: pankwapachyoh. A:mo nikmati ke:ní:w n' tapalo mono:tsa, mahyá: pankwapachyoh, mahyá: kowe:wat, ke..., iwki a ke:meh, ke:meh yo:n komekachalawih ip..., ipa, i..., ie:wayoh, ihkó:n ya ipanko yo:n okwilin. Nehjó:n ke:meh de patachtik wa:n, wa:n nehjó:n *cuehcue:rnohyeh**, we:weyak *icuerni:tos** kipia tepitsi:n ihkwí:n ke:meh se: oho:me mahpil de weyak *o** o:me mahpil wa:n tahko. Wa:n yehwa yo:n weyakaxtik no: wa:n iwki no: *icolor** ke:meh mahyá: kopachyoh no: ne:n i..., ite..., *icuerni:tos** mahyá:. Mm, ke:mah, ke:mah. Mahyá: ite:ntso:n ihkwí:n kichi:wtok *cuando** ata *icuerni:toh** wa:n ke:mah ki..., mota:li:ki yo:n okwilin wa:n kitektiw kowit, kitektiw, kitektiw, kitektiw. 'kwahtiw ie:wayo, ie:wayo ke..., *hasta** kahsia kowit ke:mah kiyewalowa, kiyewalowa. Komohkó:n tak i..., ixwi a *o** ixwi a oso ke:ní:w, i:pa nexi:kol sah. Mo..., seki, seki kiteki wa:n kiteki *hasta, hasta** ki..., kita pitsa:wak a, kika:wa ya. Wa:n ke:mah yo:n seki kitekih tepitsi:n sah, mahyá: kitsi:nkopi:nah kowit, wa:n ke:mah nehjó:n mihkwania sepa seko yowi, sepa seko kichi:wati *daño** [ok]sé:, oksé: *ramita** wa:n ke:mah yo:n kowit ne: ma:ko..., se: kita ma:kostia ya. Niman se: kita, se: kita se: kite:mo[lia], toni *kipasa:roh** i:n, ke:yeh ox wa:ki sah. Wa:ki *porque** kitsi:nkopi:na yo:n okwilin, kike:s..., ki..., kiyewalowa, kiteki. Mahyá: ki..., mahyá: kiyewalowa, mahyá: ihkó:n kitsi:nkopi:na. Ke:mah. Wa:n ke:meh kikwahtiw kowit wa:n nochi, nochi kikwa. Pos kimachilia i..., wehka se: me:tsti, o:me me:tsti a, kimachilia ya ne: kowit, ma:kostia. Wa:n se: kita ma:kostia wa:n se: kitati ne: ka:mpa kitek a ahko, toma:wak mochi:wa ne:, *porque** tak a:it ke:ní:w mochi:wa yo:n *más** toma:waya, ne:n, ima:yo, ne:n, tein ah..., ahko ya. Ke:mah. Wa:n tatsi:ntan a:mo. Ke:man wi:tsa ehekat, kiposteki wa:n ompa tami a yo:n kowtsí:n, kwehweloh ya A:, wa:n oksé: no: nikneki nikmatis wa:n okwilin ke:ní:w, pata:ni *o** .... A:, no: pata:ni. Yo:n okwilin pata:ni no:, pata:ni wa:n xoxoktik pero medio pané: kwapach..., pané: kwapachyoh, xoxoktik yo:n okwilin, kwapachyoh wa:n i..., *icuernitos o** ite:ntson kiliah ihkó:n we..., we:weyak. Wa:n ye:kwe:wekaxtik mochi:wa, o:me sah kipia. Wa:n nehjó:n *medio** patachtik wa:n kwitaweyak yo:n okwilin. Ihkó:n nehjó:n, ihkó:n mochi:wa. Welis ke:mah, mm. Yo:n, yo:n patachtik sah wa:n mota:lia kowke:span wa:n kiewalohtiw ta..., tateki, yo:n a:mo mokalakia itech kowit, yo:n soh kitehteki sah. Soh kitsi:nkopi:na kowmeh, kikwa ie:wayo wa:n i:pa *dañero** sah yo:n. Wa:n, wa:n ts..., i..., kitamitsi:nkopi:na, sepa seko yowi. Yehwa i..., ichi:walis yo:n, kitsi:nkopi:[na], yo:n kikwa kowe:wat. Pero yetok sah tein kikwa, ke:meh yo:n xonekwil wa:n ke:meh, ke:meh yo:n komekachalawih. Yehwa sah yo:n ki..., kikwa pero okseki kowmeh a:mo, a:mo kikwa, yehwa sah kikwa *solamente** xonekwil. Ke:mah. Pos ... De, de: kwe:lilia n' ie:wayo wa:n ikowyo kwe:lilia. Ke:mah, semi kwaltsi:n timotapowiah wa:n neh nik..., i:pa yehwa nehwa niknekia nikmatis, neh nikini:xmattok seki no: kiniliah kow..., kowtekini, kwowtekini yo:n mahyá: xi:kohmeh. Ke:mah. Yo:n nikmattok neh onkakeh o:me taman, onkak tein kostik wa:n onkak tein yo:n ti:ltik ata. Ke:mah. Pero yo:n tehwa:n nik..., neh niki:xmati xi:kohkowtekini *porque** ata yeh a:mo ke:man motapahsolti:s, mah tikihto:ka:n motapahsoltih ta:l..., ta:lpan *o** mah tikihto:ka:n motapahsolti:ti itech se: ..., ihkó:n ke:meh, ke:meh, ke:meh ki..., ke:meh, ke:meh nekmeh. Mm. Ta: yo:n nikilia kowtekini *porque** yo:n *siempre** tikahsis ka:mpa se: kowit wa:kik, se: chalwih kowit *o** xo:no:kowit wa:kik wa:n ihti..., kiihtikoyo:nia. Neh miakpa nikpihpiak yo:n okwiltsi:n kihtikoyo:nia wa:n ke:mah ompa mok..., ompa mokalaki:ti. Mm. Wa:n ompa ya mokalaki:ti, yehwa yo:n tehwa:n, neh nikilia ne, nikilia kowtekini, xi:kohkowtekini. A:mo, a:mo nikmatia yehwa yo:n okwiltsi:n tein ekintsi:n ika timonohno:tskeh. A:, no: taman. Mm, ke:mah. Ke:mah. Ke:mah pero i..., yeh okwilin yo:n no: taman. Yo:n, yo:n tikihtowa xi:kohkowtekini, yo:n ohololtikeh sah, wehwei:n, ohololtikeh sah. Ke:mah. Wa:n ti:ltik n' se:..., seki ti:ltikeh wa:n seki, iwki *mero**, chi:chi:ltikeh *o** kostikeh. Mm, me:dio kostikeh. Ko..., ko..., a:kostikeh sah. Yehwa yo:n no: iwki, yehwa *mismo** yeh..., *casi mismo** i:xna:mik, sanoke a:it ke:yeh ox yehwa tein siwa:t oso tein okich, aya:mo n'mati ke:ní:w yo:n, pero yo:n no: i:xna:mikowa:nih. Aha:, yehwa yo:n. Neh niki:xehehkowa yo:n tein ti:ltik eski yehwa tein y..., okich wa:n eski ne:n siwa:t yehwa tein yo:n kostik tikihtyowah me:dio a:kostik, a:mo no: semi telkostik, ta: a:kostik sah. Y..., okich eski. Te..., te..., tein kostik yehwa, a:kostik sah, ke:mah, a:kostik sah. A:kostik sah. Mahyá: tikihtowah tehwa:n tahko kostik wa:n tahko mahyá:, mahyá: *medio**, mahyá: tikihtowah tehwa:n me:dio a:pochiktik. Ke:mah, yo:n, yo:n okwilin nikilia. Yehwa yo:n neh nikini:xmattok yo:n okwiltsi:n wa:n yehwa yo:n nik..., nik..., i:pa niknemilihtok neh nitatsi:ntokas *porque** neh miakpa nikitani yo:n kowtsí:n. Ne: tokahfe:ntah nikita neh, *este**, ke yo:n kowit tatehtek. Wa:n miakpa nikte:molia wa:n a:mo ke:man nikahsi yo:n okwilin. Ton okwiloh pos yo:n kitehteki, entó:s iwki yo:n chichi:wtok yo:n okwiltsi:n. A:mo se: kita. Ke:mah, yo:n okwilin a:mo se: kita, a:mo se: kita yo:n, nehjó:n a:mo se: kita. Ke:mah. Mo.... *Mas** ompa tikitak kitek nika:n kowtsí:n wa:n seko etok itech se: *ramita**, ompa mota:lia, ompa sah yetok, a:mo mihkwania kanah *porque** kichi:wasneki *daño** yo:n miak ..., yehwa n' ichi:walis, yo:n kikwa ne:n, kikwa kowe:watsi:n de, Mm, ke:mah, ke:mah Tein kwe:lilia, yehwa, ne:n, chalawihko..., chalawihkowit sah kitsi:nkopi:na. Pero yo:n a:mo te:..., a:mo te:mi:ma *o** no: te:mi:ma. A:mo ke:man. A:. E:, pos tak ka:n se: kimati, yo:n, a:mo, a:mo ke:man ne:chmi:ma neh pero nikitani neh yo:n kwitaweyak sah wa:n patachtik tepitsi:n. Wa:n komoke weyak sah ke:meh yo:n, ke:meh yo:n, ¿ke:ní:w nikihto:s? ne: a:xopepe, [...] a:xopepe. Aha:. Yeh tepitsi:n yewaltik pero ne:. a:mo. Yeh kwitaweyak sah. Wa:n *icolor** ke:meh kwapach. A:. Wa:n kwehkwe:rnohwe:weyak tepitsi:n yehwa yo:n okwilin. kwopach. Pero a:mo se: kie:kita wehka yo:n okwilin, a:mo se: kita, *igual** sah, ke:meh kowke:span mota:lia iwki, iwa:n mota ya n' kowit. Ke:mah, *porque** neh nimokaya:wa wa:n nik..., ihkó:n *hasta** nikinilia ompa ne: nopi:pilwa:n neh nikmatia neh xa: yo:n kiliah, *este**, nextekwilin. Ke..., ke:mah. Neh nimolia:ya xa: yehwa yo:n kiteki yo:n kowit *porque** yo:n nextekwilimeh ata no: kitekih ne:n no: kitekih n' kowit. Mm. Mm. Pero yehwa:n neli ke:meh tikihtowa, yehwa:n kitekih kowit tein pala:ntok a mahyá: tikihtowah, tein pala:ntok a yehwa yo:n kichi:wah ta:la:bo:noh ya tikihtowah tehwa:n kichi:wah. Neh nimolia:ya xa: yehwa *mismo** yo:n okwilin. Entó:s a:mo yehwa. Tein palaktikeh para yo:n xopepemeh yehwa:n ki..., ke:mah yo:n, yo:n kitekih .... A:mo ta: yo:n, yo:n no: se:, yo:n okwilin pata:ni. A:, pata:ni, mm. Pata:ni wa:n nehjó:n a:mo se: kita *porque** komo nika:n timotokia kiewalowa ko..., mota:tia. Komohkó:n te.... Pero a:mo tikitas komo ni..., nika:n timoketsati A:. Aha:, ke:mah, ke:mah. A:mo se: kita, mm. kiewalowa. *Este**, ne kiewalowa iwki wa:n a:mo tikitakeh wa:n komohkó:n *más** tikwehmolowa, pata:ni wa:n a:mo tikita ka:mpa mota:li:ti, yehwa yo:n, yo:n a:mo se: kita. Yehwa yo:n okwilin, yo:n kwitaweyakeh sah. Ke:mah wa:n nehjó:n .... Niki:xmattok, yehwa:n yo:n ohololtikeh sah, wehwei:n, wehwei:n ko..., xi..., mahyá: xi:kohmeh, wehwei:n. Entó:s i:n tein neh nimitsilia ne:n kiliah xi:kohkowtekini, no: tikini:xmattok. Aha:, ke:mah. Mm. Tohtolontikeh sah wa:n nehjó:n se: taman yehwa ne: kostik wa:n se: taman yehwa ne:n ti:ltik. Ke:mah. Yo:n kiliah kowtekinimeh *porque** ka:mpa kopalak kahsih kikoyo:niah wa:n 'koyo:niah, ompa mocha:ntiah, ompa tayo:litiah wa:n, wa:n seki tein pilimeh ata ista:keh ki:sah, komo se: kintawehwelowilih, ki:sah ista:keh, yo:n tein pilimeh yo:n. Wa:n yo:n kostikeh yehwa:n tein tak, tak te:na:n *o** ke:ní:w pero yo:n kostik wa:n seki:n ti:ltik. Moahsika:okwilimeh ya. Wa:n s..., wa:n tein yo:n ista:keh yehwa:n tein pilimeh ya. Mm, ke:mah. Mah se: 'koyo:ni sah, se: kwehwelo wa:n se: ..., aktokeh taihtik wa:n ye:kmiak 'kohkoyo:nia ompa, ompa mocha:ntiah yo:n. Ke:mah, neh nimitsilia *cuando** yo:n katka, tehwa:n katka tipi..., tipi:pilimeh oso katka tipi:pil Yehwa yo:n. Te:chti:taniah mah tikwahkwawitih wa:n tehwa:n pos ke:meh i:n *cuando** se: pi:pil neli kam... ka:mpa ya, ka:mpa ya se: kahsik kwo..., ma:ski me:dio pa:palaktik a kowtsí:n pero tiktehtektokeh wa:n timowa:lkwilihtokeh. Mm, mm. Ke:mah. Wa:n neh n'telwelitaya neh, nikahsiti yo:n kowit yehwa yo:n nimitsilia koyoktik Wa:n ompa moe:wtokeh yo:n okwiltsitsí:n. Mm. Niehko, a:mo no: nikta..., nik..., nikintamo:ta n' ompa ne: n' okwiltsitsí:n sanoke neh nikinwa:lma:ma iwki wa:n niehko kalihtik wa:n nik..., nikwelitaya neh yo:n se: kimahmaga, se: kiki:tskia kowit wa:n se: kimahmaga tsahtsih yo:n okwiltsitsí:n. Tsahtsih n' okwiltsitsí:n. Entó:s neh nikinte:ntsakwaya ika se: *cachito**, se: ka..., se: takoto:n de kowtsí:n wa:n nikihtikalakilia ne: ka:mpa koyoktik wa:n ke:mah pe:wa nikina:wiltia. Mm. Ne: tsahtsih, ke:mah, kwaltsi:n ... Tsahtsih n' okwilimeh ata. Ke:mah, mm. Mm, para a:mo ki:sah. Ke:mah. Wa:n nikwelitaya neh *porque cuando** yo:n xiki..., x'tapo ya wa:n x'mahmaga, ki:stiki:sah n' okwiltsitsí:n, pata:nih. Wa:n ke:mah te:ye:yewalowah ihkó:n pero a:mo te:tipi:niah sanoke te:yewalowah wa:n ke:mah yahki a. Ke:mah, cho..., cholowah ya, ke:mah. Wa:n tikakis sepa se:, sepa se: ki:stiki:sa wa:n yo:n yetokeh sikie:ra na:wi:n ka:mpa ne: i.... Aha:, kie:ra na:wi:n. Aha:, ke:mah. Mokalakiah miakeh, itech yo:n kowtsí:n miak mokalakiah. Ke:mah ompa mocha:ntiah kitamiihtikoyo:niah wa:n ompa mocha:ntiah, ompa, ompa incha:n. Ke:mah. Yehwa yo:n. A:mo nikmati neh, *este**, ox xa: onkakeh *más, es[te], más** kowtekinimeh *o** xa: i:pa yehwa sah yo:n tein timo..., timonohno:tstokeh ika. Pos ne: kowtekini yehwa niki:xmattok yehwa sah de yo:n 'koyo:niah kowit tein kalakih ihtik wa:n tein yo:n kitekih, kitsi:nkopi:nah kowit, niki:xmattok yo:n o:me taman sah. Yehwa sah yo:n. A:, entó:s yo:n ki..., kiliah kohkowinitsi:n , yo:n no: se:. kwahkowini no: se:, yo:n nehjó:n okwilin, yo:n okwilin no:, yeh kwahkwawinitsi:n yeh ki..., kichi:wa tsa:wal wa:n de tsa:wal kichi:wa, komoke kiteki kowtsitsi:n wa:n kisa:sa:lowa, ki..., kinekwalo:tia, mahyá: tahchihchi:wa i:n kali. Kinepal..., [kine]kwalo:tia wa:n ki..., kilpia ika i..., ika itsa:walo. Yehwa yo:n kiliah kohkowinitsi:n. Yo:n itsa:..., yo:n itsa:walo ki:sa itsi:ntan. Itsi:ntan. Itsi:ntan ki:sa itsa:walo wa:n nehnemi, kihilpia, mokepa wa:n kihilpia ika yo:n wa:n ke:mah ompa mocha:ntia, ompa mokalakia ya. Mahyá: tokat. Mahyá: tokat pero yo:n koyoktik ompa mokalakia taihtik. Te:nkoyo:ntok wa:n mopilowa nika:n wa:n nika:n kalaki yo:n, ompa mocha:ntia wa:n yo:n kihtowah no: ki..., yo:n no: kwaltsi:n yo:n kwahkowini, se: 'kwiti itapahsol wa:n pilimeh se: ..., ka:mpa, ka:mpa kochi *o** ka:mpa, ka:mpa, ke:mah, ka:mpa 'kochtiah. Aha, ke:mah. Mah se: kimpilowili koma:mo se: kinima:malti pilimeh ika se: *hilito** wa:n mah niman kit se: kintawili wa:n kowsakaskeh nokta. Kintawilia kit pilimeh yo:n kihtowah. Mm. Ke:mah. Yo:n neli, yo:n neli, no: nika:kakilia:ni ne: nowe:i..., nowe:ta:twa:n ne: ke:man neli tein, ika kintahtawiliah kit pi:piltsi:n ke:meh i:n. Komo se: okichpiltsi:n kihtowah kikwitih kit yehwa yo:n okwiltsi:n kit kipilowiliah, kilpiliah Mm. wa:n koma:mo kima:maltiah neli tikihto:s teh. Ke:mah, kima:maltiah. Mm, entó:s yehwa yo:n kihtowah ki..., kis..., yehwa ya yo:n kihtowah ki:sah tel..., kitelwelitah kwahkwawiskeh n' pi:pil, kintawilia neli kit, kintawilia. Kie:k..., kie:k..., kwo..., kwawsakah nokta kit. Kintawilia kihtowah. Ke:mah. A:, yehwa yo:n kiliah tehwa:n, tehwa:n tikto:ka:itiah kohkowinitsi:n, kohkowinitsi:n. Aha, kohkowinitsi:n. kwahkowinitsi:n, yo:n a:mo kowtekini, yo:n kwahkowinitsi:n, yo:n kwahkowinitsi:n. Wa:n se: ok mopilowa no: iwki, ihkó:n kakawtik ie:wayo, ke takwa:wak mahyá: ko..., mahyá: kwa:kowkwetax. Yo:n kiliah kwa:kwalatsi:n, yo:n no: iwki mopampilowa no: yeh. Ompa mota:lia, ompa mota:lia itech. Ke:mah. kwa:kwalatsi:n. Yo:n semi kitelwelita itech duraznokowit semi mota:..., aha:, yehwa yo:n. Ke:mah yo:n no: niki:xmattok pero yo:n kihtowah pahti, a:mo n'mati ox neli eski. Pos a:mo se: kimati, neh ni..., a:mo se: kimati ne: ox pahti *o** ... Kihtowah ka:mpa, ata kit ka:mpa yo:n se: moteki mah se: moma:ta:lili, mah se: moma:kalakili de, ne:n, pero te:pale:wi, pero yo:n mahyá: de *dedal*** Aha:, wa:n kihtowah ki:xwa:tsa kit no: ka:mpa, ka:mpa we:noh, mah tikihto:ka:n tehwa:n de a:mo a:paliwi, kiwa:tsa, ne:n, ka:mpa se: moteki kihtowah. Aha:, Aha:, ye..., tak ke:mah, ke:mah kakaltik eliwis, takwa:wak sah, ke:mah. Aha. Ke:mah *porque** yo:n, yeh kakaltik, a:mo, a:mo, a:mo yema:nik, kakaltik yo:n koyok..., koyoktik, kakaltik, ke:mah. A: pos neli ta: i:n onkak miak okwiltsitsí:n, neli a:mo nochi ki..., a:mo nochi tikini:xmatih. *O** ma:ski tikinitah Miak taman okwiltsitsí:n. Seki a:mo tikini:xmatih wa:n tikinitah pero a:mo pero a:mo se: kinchi:wa kwe:ntah neli tikihto:s teh, ke:meh a:mo semi *telimpo:rtah** tikihto:skeh tehwa:n a:mo Pos ka:n teh kichi:wa kwe:ntah sah, ke:mah A:mo ta: moneki *importa** mah se: kimati ke:ní:w yo:n motekipanowa, toni kikwa wa:n ka:ni mocha:ntia wa:n kehke:ní:w, ke:meh i:n timonno:tstokeh, nika:n pos para se: molwia ke..., ke:ní:w tiki:xmattok teh. Wa:n teh a:mo tiki:xmati, niki:xmati wa:n ihkó:n timosempale:wia, timoi:xpantiliah toni se: kita. Ke:mah. A:mo tik..., ke:mah. Ehe, yehwa yo:n. Mm. Ke:mah, yehwa yo:ni, ke:mah wa:n se:sepa seki n' okwiltsitsi:n ke:meh i:n para pahti *o** ihkó:n teisá: se: kitatekiwtia Mm. Pero neli ke:meh tikihtowah tehwa:n pos miak, miak tikina:wilitah sah. Tikina:wilitah wa:n de yo:n tikina:wilitah pos neli te..., tein a:mo te:chmati:ltihkeh towe:ita:twa:n pos seki iwki tiki:xpolohwah ya wa:n iwki tikelka:wah ya. Ke:mah. Se: kelka:wa ya. Iwki tikelka:wah ya wa:n kwaltsi:n ke:meh i:n mah tikihto:ka:n timotapowihtiowih Se: kelka:wa ya. A:xka:n tehwa:n tein tikini:xmattokeh n' okwiltsitsí:n, a:xka:n topi:pilwa:n mah tikinmati:ltihtia:ka:n ya no:, mah tikini:xmatiltihtia:ka:n ya para yo:n a:mo poliwis yo:n talna:miki:lis. Ke:mah. *O** mah kwaltsi:n eskia mah nochi kimatiskia *lo que** tein tehwa:n tikmattiwa:lahkeh, *porque** semi kwaltsi:n nikiliah neh. Ekintsi:n neh nikitstok miak okwiltsitsi:n tein ne:, ne:ka to:nal ki..., ki..., kitayah towe:ita:twa:n pos miak a:mo tikini:xmatih. Ka:n tikini:xmatih wa:n seki pos we:noh onkak ..., seko pos tapale:wia ke:meh i:n kikwih para, para pahti. A:mo tikini:xmatih. Aha, yehwa yo:n, yehwa yo:n. *Ésole**, yehwa yo:n, yehwa yo:n. Ke:mah yo:n *o** seki porin te:tawilia tikihtowah ke:meh i:n okwiltsi:n tikihtohkeh. Pero tehwa:n a:mo tikchi:wah kwe:ntah wa:n tehwa:n ka:n tineltokah ok tikihto:snekih *o** nochi ke:meh i:n tapahtia:nih te:chkahkaya:wtokeh yehwa ya ne: *importa** motata:nili:skeh Ompa yowih tokni:wan ma:ski a:mo pahti, kinkaya:wah sah. Wa:n kachi kwali pahti tein te:chiliah tota:tahwa:n soh mah se: ki..., mah se: kichi:wa, mah a:mo se: kaki sah. *Pues** ... Kita, tehwa:tsi:n tikmatis, *este**, nochi okwiltsitsí:n nochi kwaltia wa:n nochi te:chpale:wiah sayoh tehwa:n a:mo timomakah, a:mo tikmatih sah. A:mo tikahsika:matih ke:ní:w tikinchi:waskeh. Yo:n nextekwilimeh, tehwa:n a:mo tikimpo:wka:itah wa:n yo:n okwiltsitsí:n yehwa ki..., yehwa ya kihtowah ke:meh i:n ka:mpa ki..., kiahsi te..., tapala:n. Yo:n no: semi kwali kihtowah, te:pale:wiah ika tapala:n. Kipa:tah. Kipa:tah, yehwa yo:n. Kipa:tah. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n tehwa:n tikihtowah, *este**, te:chma:lchi:wah ke:meh tikihtowah tehwa:n ka:mpa kimpiah yo:n okwiltsitsí:n, pero a:mo neli. Wa:n ximo..., wa:n ximonemili no: tehwa:tsi:n ka:mpa yetok se: kowit koma:mo, koma:mo, we:noh, *apenas** is..., is...,, *este**, yo:likapala:ntok wa:n mah mokalaki:ti yehwa yo:n okwiltsi:n pe:wa kiteki, kiteki, kiteki wa:n ompa mihkwita. Entó:s *cuando** sepa tikwa:lki:xti:ti a yo:n kopalaktsi:n, kiki:xtia miak, miak, *este**, tapala:n. Entó:s yo:n tapala:n tikihtowah tehwa:n pos te:chpale:wia ya, te:chpale:wia ya. Iwki. Ke:mah, pa:tik a, ke:mah, iwki yo:n. Wa:n yehwa yo:n neh nimitsilia pos ne: a:xka:n mah tikinilwihtia:ka:n topi:pilwa:n, mah tikinmati:ltihtia:ka:n toni, tonika timopale:wi:skeh, ke:ní:w tinemiskeh wa:n nochi, n', tein taman okwiltsitsi:n tikini:xmatih mah tikinmati:ltihtia:ka:n. Ke:mah ihko:ni. Pos yehwa sah yo:n ika nimitsnohno:tsak wa:n niknekia nikmatis xa: tikpia *más, este**, talna:miki:lis. De, de yo:n okwiltsitsí:n tein ika timonohno:tstokeh. Ke:mah, yehwa sah no:, yehwa sah no:, ka:n teh más**. Yehwa tein neh niki:xmati, yehwa yo:n tsi:n..., kowtekini, teh a:mo tiki:xmati, neh niki:xmattok neh. Yehwa sah. Niki:xmattok n' *icolor** wa:n ke..., ne: ka:nika mota:lia, ox pata:ni no:. Ke:mah. Wa:n yo:n a:mo tikmati ox te:tipi:nia no: *o** a:mo, a:mo no:. Niki:xmati yo:n. A:mo n'mati, a:mo n'mati *porque** yo:n komo se: kinetechowa se: te..., mota:tihtiw ihkó:n. Aha:. Kowke:span yowi, mota:tihtiw. Wa:n yo:n kowtekini, xi:kohkowtekini, ¿a:mo ke:man tikmachil..., te:tipi:nia no:? Yo:n, yo:n te:tipi:nia no:, yo:n no:, no: te:tipi:nia, no: kipia imi:t. A:, no:. Ke:meh, ke:meh xi:koh. A:, no: iwki. Yo:n ke:mah no:. Iwki. A:mo kachi *loco** pero komo se: kiki:tskih se: mo..., se: mo..., mo..., momi:maltia no:. Pero kipia imi:t. Te:..., te:kokoh ke:meh xi:koh, te:kokoh no:. Sayoh ke a:mo, a:mo lo:kohmeh, soh se: ki:tski:s te:..., te:mi:ma, *demás** a:mo te:..., a:mo te:mi:ma. Ke:mah komo, komo se: .... Ke:mah. *Porque** yo:n ka:mpa se: kita..., ka:mpa se: kitawehwelowilia, Wa:n no: te:kokoh ke:meh yo:n xi:kohmeh seki:n. A:, no: iwki te:kokoh. Komoke, komo se: kipe:waltih, a:mo no: te:yo:koli:s sah mah semi te:..., ki:sah wa:n pa:pata:nih te:yewalowah yo:n. Aha:, ke:mah. De kwala:nih pero a:mo, a:mo te:..., a:mo te:mihmi:mah eliwis ke:meh xi:koh. Xi:koh te:mihmi:ma nimantsi:n. I:n timolwihtohkeh xi:kohkowtekini xa: yehwa yo:n *cuando** seki ata se: pi:pil, se: kiwelita Mm. se: kina:wilti:s neh nikihtowa *porque** ne: ke:man tehwa:n *cuando** katka tipilimeh Mm. *hasta** yo:n xi:kohmeh tikwelitayah tikintsi:tski:skeh ika yo:n .... Aha:, teposkakawat wa:n ke:mah tikinkwa:ilpiah ya ika *hilo**. Kilpiah ika *hilo** wa:n ... Mm, mm. Wa:n se: kwelita ata yo:n pa:pata:ni mo..., te:to:tokatinemi yehwa yo:n se: kwe:welita ya neh nikilwia neh. Pa..., pa:pata:ni. Yehwa toa:wil katka, mm. Kowtekinimeh, mm. Wa:n yo:n tikwel..., tikwelitayah, seki kwelitah yehwa yo:n x..., xi:kohmeh, yo:n kowte..., kowtekini xi:koh. Yehwa:n kwelitayah kit *porque** telna:nanalka *cuando** ki..., pe:wa pa:pata:ni. Ke:mah. Ihwa:k a:mo onkaya ko..., koyo:a:wil ke:meh ekintsi:n wi:tsa ko:ko:chehmeh , wi:tsa san tein a:mo. Mm. E:, xo:xo:ta ko:ko:chehmeh, ihwa:k tikwiah yehwa yo:n okwilimeh, pa:pa:lo:t, koma:mo pa:pa:lo:t tikilpia:yah. Mm. Koma:mo xiw..., koma:mo yo:n nektsitsi:n. Yehwa ya. Yehwa toa:wil katka tikchi:wayah. Mm. A:mo teh onkaya a:wil. Yehwa ya tehwa:n toa:wilwa:n katka n' okwiltsitsí:n, yehwa ya neli tikitayah, nikelna:miki, neh a:mo .... Katka pi:pili[meh], tipi:pil. A:mo onkaya a:wil ihwa:k ta:..., *cuando** tehwa:n timoskaltihkeh. A:mo. A:mo te:chkowilia:yah a:wil n' ta:tahmeh, tota:tahwa:n. Yehwa katka, yehwa tikwiah a:wil, ke:mah. Ke:mah, ka:n ... Yeh..., yehwa ya, yehwa ya. Tikwitih se: *cacho hilo** wa:n ompa tikihilpiah ya wa:n yehwa yo:n ika yo:n tima:wiltihtinemih, timotokatinemih. Yehwa ya, wa:n yo:n *peligroso**, te:..., tek..., te:mi:ma n' yo:n xi:kohmeh, wa:n nektsi:n no: te:kwa:ya ata. Ke:mah. Te:mi:mah n' okwiltsitsí:n. Ke:mah no:. Ke:mah. Pero tehwa:n semi tikwelitayah neli yo:n xi:kohmeh pero a:man, a:man topi:pilwa:n nikiliah neh nochi ki..., nochi kimohka..., kimohka:matih ya. Ka:n, ka:n ka:wiltiah yo:n *porque** ekintsi:n ne:siko miak, A:mo ka:wiltiah, pero tak no: *tanto** onkak a:wilmeh. nesiko miak a:wilmeh de koyo:meh ya, kwa:lkwih de yo:n, de, kichihchi:wah parahko ya, yehwa ne:n ki..., kinkowiliah, kinehnemi:ltiah *ko:ko:ch** oso yo:n *pelota** kiliah yehwa ka:wiltiah, yehwa:n a:mo kichi:wah kwe:ntah ok xi:kohmeh ok. Yehwa ya, yehwa ya. Yehwa ya, yahwa ya yo:n. Neli. *Pues** yehwa sah yo:n ika timonohno:tskeh teltasohka:matik miak, *este**, ke:ní:w timo..., nika:n timo..., timonohno:tskeh, timoahsikoh, timosentapowiah nochi ke:ní:w. Mm, pos. Ke:mah. Ihkó:n tasohka:matik tehwa:tsi:n. *Lo que** tein tikmati tine:chtapowih wa:n *lo que** tein neh nikmati nimitstapowih. Pos *a ver** ke:maniá:n sepa timo..., timo..., timahsih sepa timotapowi:skeh teisá: tein tikmattos tehwa:tsi:n. Pos no: *igual** neh. I..., ke:mah kwali yetok, ke..., ke:mah Ke:mah. Pos miak tasohka:matik, neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa de nika:n Chilkowtah, nipowi nika:n San Miguel. Ne: neh pos no:, *este**, niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Nimono:tsa niErnesto Vázquez. Wa:n miak tasohka:matik timonohno:tskeh, tehwa:n tikmatih para mah, mah kimatika:n, ne:n, tokni:wa:n toni tiki:xmatih tehwa:n de okwilimeh. *Pues** yehwa yo:n, miak tasohka:matik. Ke:mah, neh .... *Igualmente** tasohka:matik no:.