Pos nika:n timonohno:tsatih de yo:n kowitomitmeh de n..., xa: tik..., de kowtah nemih. Mm. Xa: tikini:xmattok ke:ní:w ox ..., ta:lpan yetokeh oso itech kowit, katí:n kowit wa:n ke:niwkeh. Pos yo:n .... Ke:mah, yo:n kowitomitmeh no: nikini:xmattok neh, ke:meh tinemih kowtah, ne: titekitih. Yehwa yo:n no: kwali tine:chili:s. Nikinitani miakka:n yo:n kowitomitmeh kiliah, tel..., se: kinita mokalakiah itech, itech kwowit, ka:mpa kohkoyok, ke:meh yo:n ahkokowit koyoktik, ompa mokalakiah ompa yo:n okwilimeh. *O** tein eski kowit x..., tein eski kowit tein koyoktik ompa motate:moliah wa:n ompa, ompa moe:..., ompa incha:n. Wa:n yo:n tel..., telmoyo:nih *cuando** takawa:ni, kachi komo a:ksá: kinol..., koli:nihtiki:s, ke:meh *cerca** ka:mpa se: panowa ohti, koli:niah wa:n te:tihtipi:niah. Yo:n tel..., telmoyo:nih, ye:k..., kalte:noh mote:mah *cuando** takawa:ni semi, itech nepantah ke:meh i:n *tiempo**, i:n takawa:ni. ki:sah itech inincha:n, takawa:ni taihtik. Mote:mah kalte:noh. Wa:n yo:n okwilimeh ini..., i..., kostikeh. Wa:n kwitako:n..., te..., mahyá: ti:ltik kipia wa:n ihkó:n ne: mahyá: [ke:meh yo:n] mahyá:, mahyá: yo:n ma:pachin ikwitapi:l, ihkó:n ne:n yehyewaltihti:ltik kipia wa:n kostikeh ne:n okwilimeh. Wa:n ka:mpa mota:lia ma:so:wtok ihkwí:n, ma:tapo:tok. Iwki yo:n nikitani ne:n okwilimeh. De moma:tahta:lia. Ke:mah wa:n tello: kohmeh, tel n', tel..., te..., te:tihtipi:niah. Pero neli a:mo, a:mo ke:man, a:mo mota:liah paniá:n, nió:n kipiah trompe:tah. Sanoke koyok sah ne:n ka:mpa mokalakiah, ompa yetokeh n' okwilimeh. Ke:mah, nika:n i:n, i:n nika:n i:n *loma**, ne: ta:l..., nika:n Ta:lchi:chi:l, ka:mpa *nosuegrohko** kowtah yetokeh se:, itech se: ahkokowit ompa nikita, ohtipan, mela:..., se: panowa ye:k te:tokah, a:mo para se: pano:s ompaka *cerca**. A:. Ke:mah, niki:xmati n' okwilimeh yo:n. Pos neh no: niki:xmati no: yo:n okwiltsitsí:n ne:..., ne:nemih wa:n a:mo, pos yo:n no: yetokeh itech kowit ihkó:n, ke:masá: se: kita itech yo:n chi:ikiskowit. Mm. *O** xi:kalkowit de n' koyoktik, ke:masá yo:lkoyoktik n' kowit. Koyoktik. Ompa ki:ki:sah, pa:panki:sah. Ke:mah. Wa:n neh no: nikita nihjó:n nikneltoka yo:n mo..., ta:ká:n mota:li:tih ihkó:n pané: pata:ntok. Ke:mah, mahma:so:tok. Mm. Wa:n yo:n n' itake:n nihjó:n chi:chi:ltik seki wa:n seki kostik, yo:n o:me, o:me, o:me. Ke:meskia o:me ta..., taman itake:n. Entó:s ompa mota:lia wa:n yo:n te:..., te:kwa, yo:n te:mi:ma [i]ka, ika n' ikwitako:n. Ke:mah, kipia, kipia imi:t. Ikwitako:n te:kwi ihkó:n wa:n yo:n imi:t. Yehwa ompa moto:ka wa:n yeh yo:n te:kokoh. Ke:mah. Yo:n a:mo te:kwi ihkó:n, yo:n ika imi:t te:..., te:..., te:ki:tskia. A:mo ika ite:noh, a:mo, a:mo ika ite:noh, mm. Entó:s yo:n nihjó:n *cuando** to:na ihkó:n, ka:mpa yetok ihkó:n kopahsol, ihkó:n miak, ke:masá: onkak yo:n ma:tapalka. Mm. Pos ompa ye:k..., ye:kne:nemih. Pa:pata:nih yo:n, yo:n okwilimeh. Mm. Pero yo:n seki kohkostikeh ihko:ni wa:n ke:masá: nihjó:n de we:ikowit de ihkó:n, de palaktik. Mm. Wa:n ompa yetokeh ahko ne:n n' okwil..., n' okwilimeh, ne:n kowitomitmeh, de wetsiti, wile:wi. Ta:lpan nentinemih ya. Komo ompa se: panowa ne:wí:n, te:tokatiowih ya. Te:tokatiowih wa:n ke:masá: te:ki:tskia, te:..., itech .... Mopilowah *hasta** se: itsontekonko. Ompa yetokeh ya, mm. Ye..., te:tokate:wah ya. *Más** te:..., ke:mah te..., te:mi:mah. Se: inasko wa:n yo:n ompa moka:wa imi:t no: pané:. Pané: moka:wa no:, pané: kipia tsikilitsi:n. Ke:mah, kipia. Pos neh nimolia ke a:mo moka:wah, yo:n pipi:nkeh, *solamente** wehweinekmeh, ke:mah, yema:nik ki..., te:tipi:niah, moka:wa imi:t wa:n moka:wa ikwitaxkol ompa. Pero neh a:mo nikitstok ox moka:wa, seki ne:chiliah ke moka:wa, mm. *Porque** n' imi:t iwa:n te:mpilkak ikwitaxkol. Wa:n yehwa yo:n okwilimeh a:mo, a:mo ki:sah ke:meh xi:koh. Xi:koh te:..., tek..., te:ta:lilia imi:t wa:n a:mo ki:sa, a:mo, a:mo moka:wa itech sanoke itech se: yeh mo..., kwi:ka imi:t wa:n te:..., taxi:kowa miakpa te:mihmi:mas *por eso** ye:kte:kokoh. No: ikwi kowitomitmeh ye:kpipi:nkeh, te:mihmi:ma sah pero a:mo, a:mo moka:wa n' imi:t itech se: yeh. Ke:mah. Yo:n tahchimeh soh para te:mihmi:mas yo:n okwilin. Wa:n nikita ne: kikwah ne: tein ke:meh se: tokni:w kihtowah ke ti..., kikwah *cosas**, tein, teisá: tein pala:ntok a. Ata ke:masá: se: kimiktia kowa:t ata wa:n se: kitamo:ta ko..., *o** se: kipilowa. Se: kahsi ata kiye:k..., kipanke:ntokeh ata yo:n okwilimeh, mahma:so:tokeh, yehwa:n kowitomitmeh kikwah. Yo:n nimolia kikwah yo:n teisá: nakat, ke:meh semi kwelitah kowa:t ata. Ke:masá: tikita ata ka:sá: pilkatok kowa:t kie:kke:ntokeh, mm. Pos, neh nikita ke:masá: no: nimiktia ne:n kowa:t. Wa:n ompa nikneltoka ompa mopilowah. Ompa pilkatok, ompa pilkak ne:n kowa:t ihkó:n Ompa, [om]pa ne:nentokeh itech, kipanke:mih. Ompa kipanke:mih, ke:ntokeh ihko:ni. Mahma:so:tokeh wa:n seki tsikitsitsi:n wa:n seki wehwei:n. Kipanke:ntokeh wa:n, ke:mah ompa mahma:so:tokeh n' okwilimeh tein mota:liah, ke:mah, ma:so:tokeh. I..., ke:mah. Wa:n yo:n intake:n okwilimeh nochi, nochi pané: seki pané: ihkó:n i:xtapalihista:k. Mm. Seki. Wa:n seki ye:kchihchi:chi:ltikeh. Ta:taman mo:..., no: intapalo. Mm, ke:mah. Wa:n yo:n de mota:liah ihkó:n, pané: pata:ntokeh ihkó:n kichi:wtokeh n' ima:i. Ihko:ni yo:ni. Pero komo te..., yetokeh itech, Pero komo se: kinoli:nih yowih ne:wí:n, wa:n seki ne:wí:n. Ka:mpa mota:lihtokeh itech takwalo:t, ka:mpa yo:n kowa:t yetok, itech mota:liah, a:mo teh ki..., te:chi:wiliah, te:..., te..., teki..., te:mihmi:mah ka:mpa ne: intapahsol, ka:mpa yetokeh. Ompa, ompa, ompa ka:mpa takwahtokeh a:mo te:chi:wiliah ata. Ka:mpa intapahsol. Pos ta: tak no: se: kinkwala:ntia wa:n no: de kwala:ntokeh. Ke:mah. Inkalihtik pos ika yo:n te:mohmowtiah. Wa:n yehwa yo:n neh no: nik..., [nik]neki nikmatis, ke:meh tine:chilihtok, ihkó:n pos mah kwaltsi:n timotapowi:ka:n i:n tinentinemih ne:wí:n kowtah pos ti..., tikitah. Ke:mah. Ke:mah. Ne:wí:n yetokeh kowmeh, niman tikihtowah nika:n yetokeh i:n okwilimeh. Ke:mah. Ke:masá: pa:pata:ntokeh, pa:panki:sah. Yo:n a:mo, ke:masá: ike:span yetokeh ihkwí:n koyoktsi:n ne:n ki:ki:sah. Ke:masá: we:i koyoktik ne:n kopalak wa:n ompa de miak panki:sah. Ompa mote:mah. Ke:mah. Ne:nentokeh ihkó:n, ne:nentokeh itech i:n komekat, seki mota:ta:liah. Ke:mah. Mota:ta:liah yo:n okwilimeh wa:n komo se: kinoli:nih te:tokah ya. Te:tokah. Te:tokah ya wa:n se:, se: yowi a ne: *hasta** itech yo:n xiwit ni..., Mm, wa:n itech i:n xiwit nochi ki..., nochi mota:liah, tein ne:wí:n ne:nentinemih wa:n mota:li:tih ihkó:n, a:mo, a:mo eliwis ihkó:n ta: ke:meskia yo:n pata:ntokeh. Yo:n ke:mah te:tokah. Wa:n kachi te:mihmi:mah se:, de se: i:xko, se: ikechko, se: inakasko te:mihmi:mah, ke:mah. Ke:mah. Nio..., we..., [ke:]mah yetokeh, ke:mah ma..., ma:ma:so:tokeh. Ke:mah yehwa yo:ni. Ke:mah, ke:mah, mopihpilowah. I..., ma:so:tokeh wa:n .... Yo:n tak no:, no: takwa:wkeh inma:wa:n ta: moki:tskiah ihko:ni, ki:tskiah ne:n teisá: n' ta:ltsi:n ka:mpa ne:n kopalak ne:ntinemih ne:wí:n. Yehwa yo:n ne:wí:n se: yowi ne:wí:n ka:mpa *cer[ca]**, ka:mpa ihkó:n yetokeh, a:mo wehka niman se: kimati, nika:n nentokeh, nika:n yetoskeh itech yo:n kowit. Ihkó:n ne:nentinemih itech n' ohti. *[Por]que** niman se:, niman se: kita. Ke:mah, nentinemih n' okwilimeh, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n, pos semi kwaltsi:n ke:meh nika:n tine:chilihtok ihkó:n nochi wa:n, no: neh nimitsilia tein pos tikitstinemih wa:n pos no: tin..., no: ke:meh tikihtowah ekintsi:n xa:, [ko]mo se: kitak ne:wí:n pos tak se: kintayewalwi:s ta: yo:n a:mo nikihto:s ke:meh okseki okwiltsitsí:n nihjó:n se: kin..., se:, semi se:, *cerca** se: motoki:s ta: yo:n wehka. Te:mihmi:mah wa:n yo:n kihtowah no: *hasta** de te:mi:mah no: te:kwi toto:nik. A:mo ta: te:..., te:mihmi:mah nokta, te:mihmi:mahi Ta: te:nchika:wkeh, chika:wkeh semi n' i..., ini..., *inivenenohyo** no:. Te:nchika:wkeh, te:kwi toto:nik. Yehwa yo:n te:..., te:kokoh semi. Wa:n de te:kwi toto:nik pos nihjó:n yo:li:k a ne:n kaxa:ni, ta: yo:n komo te:mi:mak sikie:ra ka:n o:me ye:k..., se: ki..., se: mota:li:ti ne:wí:n ke:meskia no: te:kwi sehsekwi:lis. te:kokoh. Kanah, ta: te:kokoh fie:roh. Te:kokoh. Wa:n yo:n yehwa nikitak ne:n, pos kihtowah seki itech n' ahokowit mota:liah, a:makowit wa:n no: mota:liah semi itech yo:n wi:tsi:la:mat. Ke:mah. Ke:mah. Itech n' kowte:n, ompa itech yo:n a:makowit tein palaktik n' ikwa:ko, ompa semi no: mota:liah. Mota:liah ata. Neh nikitak nika:n i:n seko yetokeh ohte:noh, i:n nika:n a:..., A:tekohkomol. Mota:liah. Mm. Ompa semi yetokeh itech nihjó:n, itech nihjó:n, itech kowit. No: yetokeh. Wa:n ke:mah tak nentoyah de to:natoya wa:n nikita semi telpa:pata:ntokeh. Mm. Niman nikini:xmat ke i:n kowitomitmeh. Mm, i:pa ompa yetokeh wa:n ... Ke:mah, niman se: kini:xmati, ke:mah. No: ne:paka nikina:mik seki ohneminih, nikilia *ximokwidaro:ka:n porque** i:n okwilimeh semi te:..., te:tokah. Mm. Ne:chtokayah. *Hijo de la mala** ya. Ke:mah. Pos kintayewalwihkeh, tayewalohkeh, ne:wí:n yahkeh wa:n pos Se:, se: ki..., se: kinimowilia. s..., a:mo, a:mo wel semi se: motokia de ..., [ni]kihto:s nihjó:n se: ti.... Tipano:ti, ta: yo:n *siempre** wehka se: kintayewalwia. Wa:n ihkó:n ne:n, entó:s no: tikwiah se: *palomita** ke:meh i:n ne:wí:n titaketsayah. Ke:masá: se: kahsiti ompa paniá:n yetok nihjó:n kowitomit, 'kwahtok ya. Ta: yo:n kikwah no: nakat, nakat pos no: ... Ki..., kikwahtok a. Ke:mah kikwa. Kikwah nakat, ke:mah kikwah. Wa:n no: nikneki nimi..., nimitstahtani:s ox no: kikwah ne:n xo:chit kipipi:nah, *o** ke:ní:w kichi:wah, ox no: kikwih para ne:n ... I..., pos tak, tak a:mo se: kimati tak a:m..., a:mo se: kimati, mi..., se:, se: kitani itech teisá: tein se: kitamo:ta ke:meh yo:n ma:wilohtok, ke:meh yo:n, yo:n kowa:t nimitsilia semi ki..., kikwah ne: se:, ka:mpa se: kipilowa. *Solamente** ke semi ki..., kikwah se: kita, xa: kikwah nakat nimolia sayoh. Kikwah, sepa itech i:n kowa:t pos ompa mopihpilowah oso ne:n ..., Ke:mah. Mopilowah, se: kitani miakpa ya. Ke:mah se: kitani ihkó:n. itech n' ie:wayo pos ompa no: mopihpilowah wa:n, Ke:mah. pos yehwa yo:n nochi neh a:mo no: nikmati, teh xa: tikmati ne:n .... Pos neh nikita ne:n kowko:mit ihkó:n, a:mo ke:man nikitas ne:n i..., itaxkalo. Pos ka:n no: se: kita, ta: ... Mm. Kox we:i n' itaxkalo *o** ko..., ke:meh yo:n nektsitsi:n oso ista:k oso ti:ltik. A:mo se: kimati, ke:meh neh nik..., nikita ne: *solamente**, pos a:mo weli, ta: tetokaskeh komohkó:n se: kitapa:nak ne:n kowit wa:n se: kitas ne:n kox kin..., [kim]pia eski ipi:pil..., ipi:piltsitsi:n ta: ... Ke:mah eski no:, ompa no: kipiaskeh no: pero a:mo se: kita *porque** se: kinimowilia, telte:kehtsomah. Se: kinimowilia wa:n yehwa yo:n a:mo .... Pos a:mo ke:man nikita mah ta:lpan yetoka:n ihkó:n. Ke:mah, se: kinimowilia. Seki mota:liah itech kwawit. Itech kowit, itech kowit yehwa yo:n kowimeh ke:masá: se: kita ne:wí:n kwa:pohpostekeh xi:kalkowit *o** chi:ikiskowit. Itech kowit, itech kowit nochipa, mm. *O** yehwa yo:n a:makowit, *o** ahokowit no: tein palaktik ompa ne: mota:liah. tech i:n i..., itech i:n koyok pero pos a:mo se: kimati ne: ox ki.... Neh a:mo ke:man nikita mah kipia nihjó:n trompe:tah. Ke:mah, mota:liah itech n' kowit, ke:mah. A:mo, a:mo kipiah. A:mo kipiah sayoh tachipa:wah sah wa:n ke:meh takoyoktik pos ompa mokalaki:tih ya. A:mo kipiah. Ompa mokalaki:tih ya wa:n yehwa yo:n nik..., nimitstahtania no: wa:n xa:, xa: kachi tikmattos neh ne:wí:n no: tinentinemi Ke:mah, moka..., mokalakiah ompa ya, ke:mah. Ke:mah, ka:n ta: iwki sah no: nik..., ne:n ..., Pos no: xa: tikita ne:n ke:ní:w xa: ta:lpan *o** ke:niwkeh *o** ... *O** toni kimahse:wah *o** we:noh a:mo se: kimati toni, we:noh yehwa yo:n nochi se: ki..., se: moka..., se: motahtania. Ke:mah, yehwa yo:ni. Kanah i:pa soh tikitani ke mota:liah itech teisá: tein se:, ke:meh yo:n okwilimeh tein mikih ya, ompa mota:liah itech pero a:mo se: kimati ox kikwah ne: teisá: tsope:lik yo:n, yo:n okwilimeh pero ta: yo:n tikitanih ke, i..., ke..., we:noh tsope:k pero no: kikwah no:, pero de n..., *más** se: kita itech yo:n teisá: se: kitamo:ta ke:meh yo:n kowa:t *o** teisá:, teisá: kikwah ke:meh yo:n okwilin wetstok, teisá: ki..., kike:mitih. Ke:mah, no: kikwah *de repente** nakat wa:n yehwa *más** a:mo ke:man teh tikitah, ka..., itech tapipi:ntokeh xo:chit ka:sá: ika se: kita, a:mo se: kita yo:n. Pero yo:n a:mo, a:mo pa:pata:nih ke:meh yo:n nektsitsi:n. Yo:n ka:mpa mota:li:tih ompa ma:so:tokeh ihkwí:n, a:mo pa:pata:ni. A:mo pa:pata:nih. A:mo pa:pata:ni. Wa:n a:mo ke:man tikita *cuando** kichi:wah yo:n tsope:lik ox mota:liah itech nihjó:n ... Ke:mah. A: ka:n, ka:n ke:man nikitak, ka:n, ka:n te:ka:wah ta: pos te:..., te:mihmi:mah. Ox yowi no: itech ne:n owapach, *o, o** itech ne:n kiliah *cazo**. Pos pané: ke:mah, yo:n ke:mah se: ki..., no:, no: yowi neli, no: yowi. Ox mota:li:ti itech n' *caso o** itech ne:n Ite..., i..., itech owapach *cua..., cuando** kwa:tsah nikita ne:, ne: nowe:ita:tah ne: Mariano Vázquez kichi:waya n' *panela**. ipan..., ipantsakka. Owapach kite:matih ne: kalah, ixta:wai:xko para mah wa:ki. Neli kike:miah yehwa yo:n okwilimeh, kowitomitmeh, ke:mah ki..., ki..., No:, no:, no: tai:tih nimolia, kitaki:xtiliah ok owats..., owapach. Ompa ya:yah. A:, pos no: tai de n' tsope:k no:. Pos, Tehwa:n no: ne: ana:l titekitiah ika yo:n tsope:lik. Pos no: tikitayah itech i:n *caso** mota:ta:lia:yah ihkó:n ike:span, Mm, ke:mah. 'kwalia:yah tein tsopi:..., tsope:k wa:n ipantake:n yo:n kita:liliah. Mm. Pos yehwa nihjó:n yo:n ki..., kita:liah para molo:nia ne:n, ne:n tsope:lik. Ke:mah, mm. Yehwa yo:n ne: de molo:ni a se: kite:ma ne:n *cachaza** kiliah wa:n ne:wí:n se: kimimilowa ya. Wa:n de yo:n se: kimimilowaya ompa kikwah yo:n kowitomit..., ne:n kiki:tskiah, ke:masá: mota:liah ite:noh de n' ko:mit. Mm. Ne: ko:mit, ompa ite:noh mota:liah wa:n kikwah, kipipi:nah tak nihjó:n de tsope:k. 'kwaliah tsope:lik. *Cachaza**, 'kwaliah ne:n tsope:k wa:n ne:n tahsol de se: 'ki:xtilia ya ne:n tsope:lik. Ke:mah. kwaltsi:n se: kichipa:wa wa:n kwaltsi:n ki:sa ya nochi ne:n tachipa:w. Mm. Ki:sa ya kwaltsi:n. Entó:s moka:wa sayoh ne:n chipa:wak n' a:tsí:n de n' tsope:lik. Yehwa ya. Yehwa yo:n semi kwelitah ne:wí:n se: kite:mati a ne:, yo:n kiliah *cachaza**, de nochi ne:n tahsol. Ke:mah. De n' owapach, se: kite:mati a wa:n ompa ne:nemih paniá:n ya ne:n okwiltsitsí:n. Nochi kipipi:nah ya, kipipi:nah ya. Kowitomitmeh, kipipi:nah ya, yo:n kwe:liliah *porque** tsope:k Tsope:k De tsope:k, ki..., kiku..., kikwah tak no: n' i..., icho:kilo kox n' itsope:lik. Itso..., itsope:kka ki..., kwi:kah eski. Yehwa yo:n ne:n ki..., kitami n.... Ke:mah, mm. Ne:nemih paniá:n de n' owapach wa:n seki yehwa yo:n kiliah *cachaza, porque cachaza** ti:ltik, nextik Ke:mah. Nextik wa:n ki.., pos kololowah ompa ne:, kikwih ika yo:n, yo:n kiliah tepostsi:n yo:n ke:masá: ki..., tepos kikwih. Ompa kita:liah ne: wa:n ika kipa:panki:xtiah wa:n kite:kah itech i:n ko:mit. Mm, ke:mah. Kite:kah, ke:mah kimimilo:tih ya ne:wí:n, ompa yowih ya n' okwiltsitsi:n de sewi a, ompa kikwih ya. Mm. Ke:mah, kwe:liliah, mm. Yo:n kwe:liliah, kwe:liliah. De: kwe:liliah pos ne:wí:n ki..., *Después** tak mahchi:wah ya, yowih ya ka:mpa sepa ne: ka:mpa yetokeh. Ka:mpa yetokeh ya. Ka:mpa yetokeh itech i:n kowit, sepa ompa moe:watih ya. Ke:mah. Mo:stika sepa wi:tseh. Ke:mah. Sepa wi:tseh ka:mpa ne: kita:liah ne:n tsope:lik de yo:n kiliah ne:n de kisen..., kite:te:kah ya ne:n tsope:lik, n' *panela**. Ompa ya kite:kah wa:n de 'ki:xtiliah ka:kalakih itech ne:n yo:n kiliah *molde**, yo:n kikwi[h] *moldemeh** ya yo:n kwi:kwi:ntsitsi:n ke:meskia yo:n ko:ntsitsí:n. Itech *mismo moldemeh** ya, yo:n tapalkat, yo:n .... Ke:mah, ke:mah. Ompa kite:kah. Oso yo:n tikilia:yah tehwa:n ihkó:n ki..., ika owapach kipi:kiah yo:n *marque..., marqueta**. *Marqueta**. Mm. Entó:s no: ipaniá:n ne:nemiah, yo:n ihkwí:n kichi:wayah ne:n tsope:lik, ihkó:n kite:kayah, Ke:mah. itech se:, ihkó:n ki..., kiyewalowa:yah wa:n ompa kite:kayah wa:n ke:masá: se: kitaya ompa ipaniá:n ne:nentinemih ne:n kowitomitmeh. Ke:mah. Yehwa tak no: kwe:lilia:yah. Ke:mah, kwe:liliah, *medio** tsope:k. Tsope:k, *porque** yo:n tsope:lik pos kipi:kiah ika ne:n, ika .... Ke:masá: *mismo** ne:n owapach. Ke:mah. Ke:mah. Ika kip..., kitetsi:lowa:yah, kitetsi:lowa:yah wa:n ihkó:n kwi:kayah ki..., kitehtekiah ihkwi:ntsitsi:n wa:n kitamachi:wayah wa:n sehse: tatek wa:n ke:mah ki..., kitahkoilpia:yah ika xo:no:t. Yehwa ata. Mm. Kitahkoilpia:yah wa:n ke:mah ki..., para a:mo tak, moliah para a:mo 'kwa:skeh ne:n okwilimeh. Mm. Ihkó:n tak kika:wayah wa:n yehwa yo:n soh neh, nehwa nikmati, ne:n, yehwa neh nikitaka. Ke:mah. Pero kwali tine:chili:s no: kox, no: ox, no: ihkó:n teh tikmattok ke:ní:w ox, ox no: *igual**. No: *igual** tikitayah tehwa:n [ke:]meh i:n ka:mpa ne: tapa:tskah semi 'ke:mitih yehwa yo:n nimitsilia okwiltsitsí:n ne:n kowitomitmeh. Ke:mah ki..., moololowiliah tein kitamo:tah ne: ke:meh yo:n *cazacha**. Nochi yehwa kololo:tih yo:n okwilimeh *o** kwi:kah ka:mpa ne: i..., ka:mpa cha:nchi:wah n' okwilimeh. Ke:mah, yehwa no: tikitayah tehwa:n. Mm, pero yo:n okwilin de mota:li:ti ne:nemi wa:n ma:ma:so:tiw, a:mo motsakwa n' iahtapal, mahma:so:tinemi yo:n, yo:n kowitomit. A:mo, a:mo ke:meh yo:n seki, ke:meh yo:n nektsitsi:n, yehwa:n mo..., mo..., motsakwa inahtapal wa:n ne: a:mo, ne: ma:so:tok, nochipa ya ma:so:tinemi wa:n ne:nemi ihkó:n, ma:ma:so:tok ata. Ke:meskia pata:ntok. Mm, mahyá: pata:ntok, ke:mah. Iwki yo:n okwilimeh tikitah. Pos nihjó:n yehwa ni..., neh nikitak no: wa:n pos yehwa neh nimitstahtania ke tah xa: kachi tikmattos ke yo:n okwiltsitsí:n, *porque** yo:n ne:nemih itech kwowko:mit ne:n mota:liah sah. Ta: ... Ke:mah itech kowko:mit pero neli ka:n ke:man tikitah ke:ní:w ka:mpa, ka:mpa yo:lih itaxkalo sakie:ra, a:mo ke:man tikitah pero, pero nimolia xa: no: kipiaskeh ke:ní:w mo..., mosemiya:rowah no:, pero momiakiliah. No: kipiaskeh. Wa:n nikita ke:meh i:n kiowi, tasese:ya, a:mo ki:sah. Ke:mah, kipiaskeh, sayoh a:mo se: kita *porque** neli ... Ka:n ki:sah. Ta: ki:sah .... A:mo kachi ki:sah. *Cuando** takawa:ni ke:mah, ye:kki:sah ka:mpa incha..., inincha:n. Ke:mah moyo:nih. Ye:kmoyo:nih. Miak pa:panki:sah yo:n ka..., kachi ka:mpa kipia yo:n ma:tapalka. Ke:mah. Pos ompa kachi tak kikwala:ntia *porque** yetok ihkó:n tapahsol, ke:meskia yo:n in..., incha:n, *nido**, tate:noh. Ke:mah. Pero yo:n a:mo se: kita ke:ní:w taihtik, kox no: kwi:kah tahsol. Ka:n se: kita, ka:n se: kita wa:n ka:n wel se: motokia. Ke:mah, ka:sá: ke:mah. A:mo se: kitak, ke:meh wehkapan, ka:sá: ika wehkapan koyoktik, yo:lkoyoktik n' kowit. Wa:n tak xa: no: 'koyo:nia nihjó:n chito. A:mo ta: yo:n i:pa koyoktik kwawit, i:pa koyoktik kwawit. Ke:mah, yeh..., yehwa:n kiye:ktiah ya de ke pala:ni taihtik ne:n kowtsí:n wa:n kitate:moliah ke, ke yema:nik kowit pos kichipa:wah wa:n ompa mocha:ntiah yo:n okwilimeh. I:pa koyoktik, wa:n yo:n yehwa:n eski 'koyo:niah. Pero a:mo 'koyo:nia kowchito, ko..., kowchito 'koyo:nia no: taman, yeh. Yeh 'koyo:nia kowchito *cuando** ta..., *cuando** tapacho:sneki yo:n. Motakoyo:nilia ke:meh yeh motamachi:wtiw, ke:ní:w kina:mikis wa:n koyo:nihtiw kowit tein palaktik a. Pero yo:n okwilimeh yehwa:n a:mo 'koyo:niah kowit sanoke motachipa:wiah ka:mpa takoyo:ntok, ompa mocha:ntiah. Iwki yo:n no:, no: kowitomitmeh kichi:wah. Pos yehwa sah yo:n nik..., nikmati de i:n talna:miki:lis tein tikpiah. Pos kwaltsi:n timonohno:tskeh de ke ekintsi:n neh pané: yehwa sah no:. Pos, ke:mah. No: ihkó:n nehwa. Yehwa sah no:, ne:n, nikmati no:, a:mo teisá: *más** xa: .... *Este**, kwali tine:chili:s moto:ka:y wa:n de kani ti..., tiwa:ke:wak. Pos nehwa noto:ka:y Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez, no: niwa:le:w de ompa San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, tasohka:mat[ik].