Pos na:nah xine:ch..., 'ne:chili *lo que es** de n' okwiltsitsi:n de n' we:lkeh wa:n a:mo we:lkeh. Tikihtowa ke nehjí:n kowto:tolin i:n de nika:n nikpia, a:mo tiki:xmati. Tein, tein tsikitsi:n yeh a:mo we:lik, we:lik tein yo:n wehweyi, pero *antes cuando** tiki:xahsis xik... komo tikpia *machetito** xikwa:tsonteki wa:n xikahokwi a ikwitakó:n wa:n x'kwi:ka ya, mah moka:wa ya ompa itsontekontsi:n. Yehwa yo:ni we:lik pero tein yo:n tsikitsitsi:n a:mo we:lkeh, ehe. Wa:n yo:n, yo:n kowto:tolin ka..., ka..., ahko nemiah *o** ta:lpan. Ta:lpan, ka:mpa se: tekiti kowtah se: kinahsi Wa:n yo:n itech, itech ton kowyo nehjó:n ne:n yetok. Itech kopalak Itech kopalak, wa:k ke..., wehwei:n Wehwei:n Ke:meh ton *tanto** de wehwei:n Wehweitsitsi:n achichi i:ni ne: iwa:n itsontekon pero se: ki:xtilia moka:wa *bolita** itson..., ikwitako:ntsi:n A:, wa:n, wa:n k..., ke:niwki nakat. Nakat ke:meh, ke:meh yo:n xilimeh inakayo pero mah se: kitewa:tsa wa:n se: kipixka entó:s se: ki:xtilia inakayo. Wa:n, wa:n no: cha:wak. Ahwia:k, kwaltsi:n we:lik, mm. Wa:n ne: ne..., n' ihwiyo ke:ní:w, ke:ní:w, ke:niwki. Kakawtik, kakawtik A:mo, n' ihwiyoh ne: ke:niwkih, a:mo tiki:xmati n' ihwiyo. A:ah, kanah, ka..., Kanah, iahtapaltsi:n kipia De que ne: taman de n', de n' ihwiyo, de n' ipaniá:n. Mahyá: tohmitsi:n kipia. Ke:mah pero.... Ikechpan, ikechpan, yo:n ikechtayo Mm, wa:n ata kipia ok mahyá: ata mahyá: ima:tsitsi:n Yo:n no: te..., te:makalakilia i:mit komohkó:n, e:mah komo a:mo se: mokwe:ntahchi:wa. mm, we:lik pero yehwa yo:n wehwei:n Yo:n wehwei:n, a:. Yo:n wehwei:n, yo:n pisi:ltikeh a:m..., a:mo ke:mah tik..., tikitah ox a:kin kikwa, mm. Pos neh yo:n a:mo, a:mo niki:xmati yo:n nik..., komo we:lkeh nehjó:n. We:lkeh. Ta:lpan nemih. We:lkeh sayoh mah a:mo se: ki..., biki:xahsi wa:n niman xikechkoto:na. A: Ehe, *porque** komohkó:n tikihtowa ke: yehwa i:ni wa:n yehwa i:n. Entó:s sayoh e:watsi:n ya sah tike..., tikehkolti:s. Ah, ki:sa Ehe, mahyá: ka:n kipia ok A: Mm Pos nehwa niki:xmattok de i:n okwilin no: kiliah kowto:tolin Yo:ni pero i:n kachi nohne:l. A:ch, ehe. I:n ninentinemih ne:wí:n kowtah ihkó:n se: kita, se: kitas ihkó:n yowi a ike:span de ne:n kowit Ike:span ne:n kowit oso yo:n ka:mpa yo:n ohpitsak se: kitas ompa motalowa ya ne:. Pero ne: a:mo, a:mo te..., *solo, solo** ne: komo se:, se: metsiwki, se: mometskalakilia, panki:sa ne:n ni..., nikwa:ko ne:, ta: ne: takwaktik de i:n toni kiliah ni..., nika:n nikwa:ewa pané: yo:n ni..., n' inakaswa:n Mahyá: te:..., te:mi:ma ika. Inakaswa:n Ehe, te:mi:ma ika *porque** ihkó:n mahko..., ahkokalaki itech se: imech, yehwa i:n, i:n a:mo we:lik, i:n tek..., te:kokoh. A:, a:mo we:lik, te..., sayoh komo se: mometsahxi:ltih te:kokoh. Aha, i:n te:ko ko..., pa..., ke:mah Ta: takwa:wak ne:n n' i..., n' i:wayo A:mo tiki:xmatih tehwa:n yo:ni Pos yehwa i:n neh nik..., niki:xmatik ne:n, ompa ne:, niahka i:n tak, ˇUta! niahka tak i:n o:me, o:me to:nal no: n'chi:wak, nikinte:mohtinemik i:n okwiltsitsi:n, nikinahsik pero *hasta** nika:n i:n, nemito seki nika:no Tozán wa:n niahka nika:n ista:ka:te:nte:noh, ka:mpa n' a:t mono:tsa ista:ka:t pero pos motano:tsa tahchikteko, *casi** ompa mokwi a ihkó:n wa:n ompa nikahsik i:n n' okwilin no: de nika:mpa itech ne:n kowtah yahtoya. Ompa yahtoya i:n okwilin wa:n pos ompa ne:, niman niki:mat ke kowto:tolin. Kowto:tolin. Yehwa i:n neh nikmattok i:n no..., wehwei:n. A:mo ta: tein we:lkeh wehwei:n, mm, wehwei:n Pos no: se: a:mo nikye:ki:xmat, se: *vez** nikitak ne:n ihkó:n we:i ni.... Mm, we:i, mahyá: yo:n kakaltik ne: n' ipayo, mm. Wa:n ke:niwki ipanyo. Ipanyo pos no: ke:meh yo:n, eh..., iwkitik a ne:, pero kipia ata ne: ni..., mahyá:, mahyá: ima:wa:n ihkó:n te:kwa no: itsontekon ma:ski tikechkoto:mas pero yo:ltok itsontekon, a:mo miki. Aha, E:he, ehe, kipia ite:ntso:n, kipia iahtapal, no: pata:ni. We:i, wa:n kipia ni..., ni n' ite:ntson, a:. A: pos yehwa nikitak se: *vez** sayoh ke a:mo nikye:ki:xmat. No: pata:ni Pero neh a:mo, *bueno** tak nikitaka se: *vez** no: pané: panalaxtik pero a:mo, a:mo nik..., nikmatik ox we:lik. A:mo, ta: we:lik, se: kitewa:tsa itech *komali:to** Wa:n yo:n ke:ní:w se: ki..., ke:ní:w se: kikwa komo we:lik, se: kitewa:tsa. Wa:n wehka:wa para yoksi. Pos mah ko:kosa:wka:tata wa:n ke:mah tiki:xtapa:na ya ompa tikahhxilia ya inakayotsi:n A:, wa:n yo:..., wa:n yo:n se: ki..., kichipa:wa ihkó:n oso oksé:, ihkó:n se: kika.... Iwki se: kitewa:tsa sah wa:n ke:mah tiki:xtapa:na ya, komo tikita oksik a n' ihtik pos we:lik a. A:, wa:n pero yo:n a:mo, a:mo wel se: kimana. A:mo wel se: kimana, i:pa se: kitewa:tsa sah, mm, se: kitewa:tsa sah A:, se: kitewa:tsa sah Wa:n yo:n se: kitewa:tsa sah itech yo:n koma:l *o** itech Itech koma:l tein ika se: kichi:wa taxkal. A:, katí:n, katí:n koma:l Komal tein sokikoma:l ika titisih, mm. A:ah A:mo yo:n de tepos, a:, pos nehjó:n A:mo, a:mo. Wa:n kwaltsi te:tewa:ki para se: kikwa ya kwaltsi:n ko:kosa:wka:tewa:ki wa:n ke:mah tiki:xtapa:na ya para t'te:molia ya n' inakayotsi:n A: wa:n inakayotsi:n ne: we:i? Ke:mah, we:itsi:n, we:itsi:n ke:meh xili, yo:n *camarón** se: ki..., ki:xtilia ikwitakó:n, iwki no: inakayo A:, no: ke:meskia yo:n se: kitila:na, kopi:ni. E:soleh, e:soleh, se: ki:xtapa:na, kwaltsi:n nakayoh. Pero yehwa nimitsilia tein wehwei:n De n' wehwei:n, i:n de n' tsikitsi:n i:n nemih. Tein wehwei:n, tei..., yeh a:mo, a:mo a:kin kininkwa. A:mo A:mo Nehjí:n kowtah nemih i:ni Wa:n yehwa neh nimitsilia i:n kipia *cuidado** komo, komo ka:sá ika mike:t se: kahsik, ka:sá: ika mike:t, i:n miki. Ehe. Yehwa i:n nimitsilia komo se:, a:mo se: kipia se: i..., itekak. Se: mometskalakilia. Pos se: mometsto:kilia. Ke:mah *porque** kipia nika:n i:ni *ipuntitas** de nika:n i:n se:.... Tehwa:n tikiliah n' *ipuntitas** nika:n Ikwa:nakastan nika:n, komo ompa paniá:n se: taksa pos se: mometsto:kilia, mm E:soh Se: mometsto:kilia wa:n ye:kte:kokoh Neh a:mo, neh a:mo ke:man nikita ne: okwiltsi:n, a:mo ke:man. A:mo ke:man tikita pero.... Pos ompa nemih nika:n i:n.... San Miguelkopa, mm. Ke:mah, *hasta** ne:. Nika:n por Takchikteko. Ompakawi:n se: kinita i:n E:soh. Ompa se: kinita i:n pero wehka ya. A:mo semi *cerca** se:.... Pos no: ne:.... A:mo ta pos Nikinahsik nochi i:n okwiltsitsi:n pero no: o:me to:nal nikchi:wak. No: no: ni..., ni..., niahka wa:n pos yehwa i:n nikinahsik *hasta** ne:paka de n' a:t, no: nikinte:mo:to. Pos no: we:i katka n' a:t wa:n pos nipano:k para ne: ika o:me to:pi:l. Ay dios. Nipano:k para ne: wa:n *después** sepa ne: niwa:lah, pos nikinahsik pero.... Tikinahsik a. Yehwa i:n okwiltsi:n Yehwa i:n ke:mah, a:mo, i:n a:mo we:lik. A:mo we:lik. Pero oksé a:mo no: nikmatia ox we:lik. Pero we:li..., we:lik pos kwaltsi:n. We:lik, we:lik, mm. Pos yehwa yo:n ka:sá: ika se: kitas ampó:n kwali se: ki:tski:s wa:n se: ki..., se: kimikti:s Mah se: kwi:ka. Ke:mah se: kimikti:s wa:n se: kite:tewa:tsas. Mm, mah se: kwi:ka, mm, mm. No: nikitas ke:masá: ta:ká:n nikita ampo:wi:n Niki:tski:s wa:n nike..., nikechkoto:nas ke:meh tikihtowa wa:n nikte:tewa:tsas wa:n nikeko:s ox we:lik E:soh, we:lik, ta: we:lik ke:meh xiki. Nikeko:s ihkó:n komo ke:meh xili *después** ka:sá: ika nikitas pos no: nik..., nikahokwis yo:n. Pos yo:n semi, ta: se: kimowilia, ta: ka:n te:ma:..., te:ma:..., te:ma:ki:tskih Ke:mah, ne: itsontekon te:kokoh te:kwa. Te:kokoh. Mm. Entó:s yehwa yo:n se: kimowilia no: *mejor**, ne: tak se: kimikti:s *mejor** se: achto mah se: kimikti para se: ki..., se: kikechkoto:na Se: kikechkoto:na sah. Ke:mah yehwa yo:n ne:n pos miak taman okwiltsitsi:n onkak, sayoh ke a:mo nochi tiki:xmatih Ka:n nochi se: ki:xmati. Pero nehjó:n, yehwa i:n no: No: xiki:xmati a wa:n xikita kwali, ta:ká:n ne:wí:n tikita pos ye:ktakwa:wak ne:n ni..., nika:n ipanko wa:n i..., ke:mah. Ta: nikistok yo:n pero a:mo ke:man nikita n' okwiltsi:n, ikwa:..., ikwa:yo. Achi takwa:wak wa:n yo:n ikwa:nahnakastan yo:n mokehketsa pané: yo:n tikiliah Ihwit pero a:mo ihwit ta: yo:n ne:n ni..., n' ikwetaxyo. MAhyá:, e:soh Ikwetaxyo, mokehketsa yo:n tikiliah tehwa:n, tikiliah n' *icuernitos** pero a:mo *icuernitos** ta: nipu..., n' *ipuntitas mokehketsa. E:soh. Entó:s yo:n te:kokoh wa:n seki achi wehwei:n no: i:n mochi:wah, okachi, pané: witsti, a:chi wehwei:n ihkó:n mochi:wa, wehwei moahkokehketsa Mahyá: witsti. Ay dios Mm, ke:mah, takwa:wak yeh no:, pero i:n a:mo we:lik, ke:mah. I:n ne: nentinemi ne:wí:n tikiliah kowto:tolin. Kowto:tolin Wa:n no:, no: etok se: kowto:tolin te..., neh nikilia de n' we:lik, neh niki:xmattok, yo:n ke:meskia yo:n se: we:wehcho, ilama, nika:n Ista:ka:te:nte:noh ompa tikinkwiah Wa:n yo:n. Yo:n we:lkeh Mahyá: *palomas** Mahyá: *palomas**, wehwei:n ihkó:n ke:meh we..., ilama. E:soh Kowto:tolin yo:n. Tsahtsi, tsahtsi ihkó:n ke:meh to:tolin wa:n seko pata:ni wa:n ne:wí:n mota:li:ti sepa tsahtsi. entó:s tikinmagayah, t'chipa:wayah ya, yo:n semi toma:wkeh, yo:n nentinemih ihkó:n a:te:nte:noh Ka:n a:pa:tomeh. A:mo, okseki:n, se: kowto:tolin A:. Achi ti..., ti:ltik wa:n nika:n kipia ikwa:ko pané: kopeto:ntik nika:n. ke:meh yo:n chokoy, nika:n kipia. Wa:n tekolotik. Tekolotik nika:n, kwaltsi:n nika:n i:n yowi Wi:tseh de paratani. A:mo Kanah Ta: ampó:wi:n nemih kowtah E:mah A:. Yehwa yo:n neh nikmattok ke we:lik Ke:mah, yo:n semi we:lik no: chi:lposo:n *o** yehwa yo:n ika n' a:ko:lin, a:koltatix kita:liliah, we:lik oso yehwa ya ne:n.... Neli, de a:mo se: ki:xmati. Pos seki:n a:mo no:, a:mo no: nochi tiki:xmatih pero pos no: i:n nika:n i:n tokni:wa:n kinekih no: ki..., kimatiskeh pero. Pos ekintsi:n no: se: momaka kwe:ntah ke katí:n we:lik, katí:n a:mo we:lik E:soh Wa:n ihkó:n kwaltsi:n se: motapowia wa:n pos se: ki..., Se: moahsitinemi. Se: kita nehjó:n katí:n de n' tech..., ke:masá: pos yehwa ya tikwih para tapalo:l, ke:masá: tikwah. E:soh. Ke:mah, yehwa sah, entó:s ne: wa:n ke:ní:w timono:tsa. Neh nimono:tsa NiJosefina A: wa:n ka..., kan..., ka:n tinemik, aha. Alcántara Fuentesilla, Xaltipan. A:, Xaltipan ompa tinemik oso oksé: *lado** Ninemik To:nali:x, nimoskaltih. A:, To:nali:x Ehe. A: wa:n ekintsi:n ompa tietok. Ekintsi:n ompa no: *nivivirowa**, de, nikpiaya *veinte ańos** ne: nikpatak ka:mpa nimoskaltih. A:. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, nehwa nietoya Jonotla Mm. Tozán, Jonotla, pero ekintsi:n nietok Xopana:ko. Sa:n Miguel Tzinacapan, nikpia *sesenta y tres ańos**, ke:mah.