<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="AMELIA" audio_filename="Xaltn_Narra_EJA350_Historia-de-como-trabajaba-en-el-pasado_2011-08-24-b" version="10" version_date="111118">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Amelia Domínguez Alcántara" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Emiliano Juárez Arteaga" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="604.988">
<Turn startTime="0" endTime="14.103" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
*Este**, xite:chtapowi teisá: tein ne: wehka:w ke:ní:w na:ntekitiah nika:n kwowtah, ke:ní:w namotekipanowa:yaha
<Sync time="8.068"/>
¿toni nankichi:wayah?, ox i:pa nankitatekiwtia:yah tein ekintsi:n mokwi oso ke:ní:w nantekitiah ne: wehka:w.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="14.103" endTime="65.876">
<Sync time="14.103"/>
*Bueno**, ne: ke:man mo..., motato:kia:yah, neh ni:xpeta:nik ka:mpa tato:kayah ihkó:n
<Sync time="22.646"/>
*mes de por noviembre, diciembre, chapea:rowa:yah,** kitowa:yah tati:tahmeh mah tai:xxokoya
<Sync time="29.41"/>
wa:n de ompa ke:mah kinilpia:ya..., kininkwa:ilpia:yah kwa:kwehmeh, tekitiah ika *arado**.
<Sync time="34.453"/>
Pe:wa tekiti a wa:n, *este**, tato:kayah ya yo:n. Entó:s para mi:lme:wayah *puro** salo:n,
<Sync time="39.923"/>
*puro** salo:n. Sepa se: tata:lwia:yah, tata:lwia:yah ika *puro** salo:n
<Sync time="44.263"/>
wa:n ompa ke:man de mochi:waya e:lo:t, kichiah mah wa:ki tepitsi:n, kelpachowa:yah ya
<Sync time="50.693"/>
wa:n *por mes de diciembre,** kolo:..., *de agosto a septiembre a diciembre**, kololowa:yah sinti a, kolokolowa:yah sinti.
<Sync time="60.108"/>
Kie:wayahya. Pero ne: ke:man a:mo okwilowaya sinti, ke:meh axka:n. A:man, a:xka:n a:mo kwaltia ke:wah sinti. A:xka:n okwilowa.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="65.876" endTime="70.894">
<Sync time="65.876"/>
¿Ke:yeh timolwia ne:wí:n, [ne:] wehka:w a:mo okwilowaya sinti?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="70.894" endTime="84.115">
<Sync time="70.894"/>
Pos a:mo nikmati ke:yeh pero okwilowaya semi sinti, wa:n a:xka:n a:mo okwilowa.
<Sync time="75.533"/>
Pero *según** kihtowah kita:... kita:lilia:yah pahti, *ormisán**
<Sync time="79.164"/>
para a:mo okwilowaya pero pos ekintsi:n a:mo tiki:x..., ekintsi:n a:mo *casi** ne: a:mo titato:kah semi ok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="84.115" endTime="84.805">
<Sync time="84.115"/>
Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="84.805" endTime="88.28">
<Sync time="84.805"/>
Neh nika:w tato:ka *hace quince años**, nika:w a de pe:wak nitato:ka
<Comment desc="Quizá quiso decir  pe:wak a:mo nitato:ka ok"/>
, a:mo nitato:kak ok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="88.28" endTime="91.383">
<Sync time="88.28"/>
¿Wa:n ke:yeh pe:wak a:mo titato:ka ok?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="91.383" endTime="125.831">
<Sync time="91.383"/>
*En primero** ke neh *nika:rrenda:rowa:ya** para nitato:kaya, *nika:renda:rowa:ya** nika:n ne: *ejido** Ricardo Flores Magón.
<Sync time="99.22"/>
Wa:n, *este**, ne:, *pues**, pe:wak ne:xtaxtekiah, kitekih sinti, kitekih e:lo:t, *cuando** e:lo:t kitekiah pos nika:waya ok.
<Sync time="108.894"/>
Mah 'kwa:ka:n e:lo:t, *pero se: viaje** ne:chtamitapixkihkeh, *lo de** se:, *lo de** se: *hectárea** o:me ya sah ne:chka:wilihkeh.
<Sync time="114.221"/>
Ihkó:n nika:wak nitato:kaya. Nika:wak. *Mejor** nika:wak a, a:mo nitato:ka ok. *Mejor** nikowa tao:l.
<Sync time="119.296"/>
Wa:n a:mo no: we..., wa:n a:mo weh..., pe:wak a:mo wel nitekiti ok.
<Sync time="122.103"/>
Ke:mah, ke:meh nikpiak se: *operación** pos a:mo, a:mo ekintsi:n a:mo n'tekiti ok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="125.831" endTime="126.54">
<Sync time="125.831"/>
Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="126.54" endTime="130.124">
<Sync time="126.54"/>
Ika ihkó:n nika:wak neh, a:mo, a:mo nitato:ka ok. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="130.124" endTime="143.529">
<Sync time="130.124"/>
Ekintsi:n nikita ke onkakeh ya teposmeh, te:chpankwikih ne: nehjó:[n]. 
]. Ekintsi:n nikita onkakeh ya teposmeh te:chkwi..., te:chinkwikih
<Comment desc="Por equivocación hubiera dicho 'te:chkwikih como el verbo es transitivo no ditransitivo"/>
 mah tia:ka:n timokowa..., timotakowi:tih ne: Cuesalan.
<Sync time="142.158"/>
¿I:pa ihkó:n *desde** ne: wehka:w?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="143.529" endTime="217.229">
<Sync time="143.529"/>
Pos ne: ke:man a:kin kipiaya, *más** welia, *más** welia, mah tikihto:kan kipiaya ne:n pano:lis.
<Sync time="151.788"/>
Pos ki..., nemia *a caballo, bestia mular o bestia caballo** ya:ya para Cuetzalan.
<Sync time="157.186"/>
Wa:n tein a:mo timetsnehnemiah wa:n tama:ma:yah tokni:wan ika chikiwit, ika ....
<Sync time="162.103"/>
Pos *más** kwi:kayah chikiwit wa:n wahkalmeh *porque** a:man, a:xkan tikita onkak *rejas** a.
<Sync time="165.792"/>
Kikwiah, kikwiah chi..., wahkalmeh wa:n chikiweh, ontanamakayah.
<Sync time="169.519"/>
Kwi:kayah xola:l, kwi:kayah tanamak *hasta Zacapoaxtla**. Nehnemiah, *once horas** metsohtokayah nika:n *hasta** Zacapoaxtla.
<Sync time="174.747"/>
Ya:yah para Zacapoaxtla. Ki:sayah kwalka:n wa:n tein pos mokepati, mokepaya, ki:sayah, ki:sayah de
<Sync time="181.298"/>
*dos de la mañana** ki:sayah para ya:yah para Zacapoaxtla.
<Sync time="184.246"/>
Wa:n ehkoya kie:ra *las diez de la noche**, mokepatih para Zacapoaxtla *cuando** ompa ontanamakayah.
<Sync time="191.035"/>
Pero, a:xka:n, a:xka:n ne: pos a:mo, nio:nó: tapialmeh ok onkakeh. A:xka:n *puro camioneta** ya yowih. Onkak, a:xka:n onkak *más, más**, mia[k], pano:lis a.
<Sync time="200.799"/>
Ke:mah, a:mo ke:meh achto, achto *gente** miak tayowih, ta..., takwa:..., takwa:..., takwa:ma:mah.
<Sync time="206.013"/>
Takwa:ma:mah ta: no: nitakwa:ma:mah ok neh no: nitakwa:mamaya ok neh.
<Sync time="208.917"/>
Nikwi:kaya, tikwi:kayah, *este**, o:me pio para Zacapoaxtla tikonamakayah. Ke:mah.
<Sync time="213.55"/>
Pero ekintsi:n, pos a:xka:n onkak miak *facilidades** a.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="217.229" endTime="227.524">
<Sync time="217.229"/>
<Who nb="1"/>
¿I:pa piomeh sah kininonamakayah? ¿I:pa piomeh sah kininonamakayah?

<Who nb="2"/>
Eh / Piomeh tikonamaka..., Piomeh nikonamakaya wa:n xokot wa:n, *este**, owat. Ompa tikonamakayah, ihkó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="227.524" endTime="238.813">
<Sync time="227.524"/>
<Who nb="1"/>
¿Toni ok *más** ta:kia nika:n ke no: kinamakayah oso i:pa yehwa sah yo:ni?


<Who nb="2"/>
Nika:n, moke ka:n ..., Nika:n ta:kia *más** san *puro** ne:n kwowtsapot. *Mamey** kiliah, kwowtsapot ta:kia nika:n i:n wa:n
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="238.813" endTime="259.931">
<Sync time="238.813"/>
kikowayah Zacapoaxtla, Zacapoaxtla kikowayah, *por eso** ompa tikwi:kayah ne:n tiknamakatih tots..., totsapow.
<Sync time="244.505"/>
Ke:mah, owat ompa tiknamakayah, xokot ompa tinamakayah, li:mah ompa tiknamakayah. Ihkó:n, *hasta** Zacapoaxtla tikwi:kayah.
<Sync time="251.013"/>
Pero wehka yowal tiohtokayah, yowak tiki:sayah wa:n yowak tiehkoyah.
<Sync time="254.976"/>
Ke:mah, *tiktelsufri:rohkeh**, t'teltahyowihkeh, telsenka t'tahyowihkeh. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="259.931" endTime="270.683">
<Sync time="259.931"/>
<Who nb="1"/>
Tikihtowa:ya ke ne: nehjó:n, ne: wehka:w nochi tasalo:wia:y..., a..., tasolo:wia:yah. A:mo kikwiah tein ekintsi:n ne: nehjó:n
<Who nb="2"/>
Ah, ke:mah, *puro** saló:n. / Axka:n kikwih *puro** ne:n,
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="270.683" endTime="322.054">
<Sync time="270.683"/>
*aspersoras** ika *tarocia:rowah** yo:n.
<Sync time="273.13"/>
Pero ne: ke:man a:mo, ne: ke:man a:kin a:mo kipiaya tapial no:, a:mo kalakia *yunta**, [mah] tikihto:ka:n ne: ka:mpa tamanis.
<Sync time="279.567"/>
Ka:mpa take:s, tasalo..., *puro** salo:n. *Puro** salo:n, salo:n wa:n *machete**.
<Sync time="283.636"/>
Ma:tame:wayah wa:n ika *machete** kite:xi:ntia:yah tatsmol, tikiliah tatsmol.
<Sync time="289.05"/>
Pero ne: ke:man teki...; ka:mpa tamanis tei ..., *puro** kwa:kwehmeh tekitiah, kwa:kwehmeh.
<Sync time="293.776"/>
kwalka:n, neh nikitaya, neh kwalka:n kini..., ne:n kilwiaya, kiliah ne:n *yunte:roh** kiliayah *gañán** kilia, kino:tsayah.
<Sync time="301.43"/>
kwalka:n me:wa, *tres de la mañana** yowi, kintohtoma, kintohtoma kwa:kwehmeh mah takwa:ka:n. Pa ixwih.
<Sync time="306.691"/>
Wa:n ke:mah kinkwa:pilowah, *a las ocho de la mañana**, kininkwa:pilowah ya.
<Sync time="309.849"/>
Tekitih, tekitih, tekitih *hasta las cuatro de la tarde** kintomayah sepa kinkahka:wayah mah tik..., tahtakwa:tih tapialmeh.
<Sync time="315.424"/>
Pos tein a:mo tatsiwia neli takwa, pero tein tatsiwia kitomayah, ne: kikwa:tomah ne: motamo:ta kochi. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="322.054" endTime="325.339">
<Sync time="322.054"/>
<Who nb="1"/>
¿Yehwa tapial?
<Who nb="2"/>
Neh, neh, nikitak ok, ne: nikitak ok, nikitak ok yo:n, nikitak ok yo:ni, nikitak ok yo:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="325.339" endTime="376.605">
<Sync time="325.339"/>
Wa:n tein a:mo, pos, neli, de *puro** salo:n, *puro** salo:n, salo:n wa:n *machete**. Wa:n tio:tak mokepa ika i..., tio:tak mokepa ika *tercio de** kwowit.
<Sync time="333.64"/>
Wa:n ne:n ina:notsi:n kontamakaya oso koma:mo, *este**, kwi:kaya itaxkal, ke:mah.
<Sync time="339.502"/>
Pos ka:n teh kwi:kaya tapalo:l ika chi:..., ika chi:ltsi:n tamo:ltaltsi:n oso ika emo:l komo kipiayah wa..., wa:n komoma:mo kilit, ke:mah.
<Sync time="346.93"/>
I:ksá: *más** tikwa:yah kwapitsokilit wa:n, *este**, ne:n, i:n yo:n soyokilit wa:n xokoyo:lemo:l wa:n yehwa yo:n [...] kilit sah tikwa:yah. Ke:mah.
<Sync time="357.773"/>
A:mo ke:meh a:xkan ne: kikwih teposmeh para takwah, ihwa:k toma:i:xko tikwa:yah ika n', ika n' totaxkal ika emo:ltsi:n oso kilit.
<Sync time="366.075"/>
Soyokilit tikwa:yah wa:n tomakilit, tikilia:yah ne: wehweikilit wa:n ne:n n' cha:wakilit. Yehwa yo:ni tikwa:yah tehwa:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="376.605" endTime="378.64">
<Sync time="376.605"/>
¿Wa:n nochi yo:ni nankikowayah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="378.64" endTime="399.879">
<Sync time="378.64"/>
A:mo, yo:n tikwiah ne: *rancho**, onkaya. Mochi:waya *rancho** tomakilit mochi:waya *rancho**. Ne:n n' wehweikilit no: onkaya yo:n, onkaya yo:n.
<Sync time="388.015"/>
*Chilar** kita:lia:yah ka:sá: kita:lia *chilar**. Mochi:waya chi:l, se: *jitomate** mochi:waya. A:xka:n nochi *mercado** t'takowah. A:mo, pos, a:mo, a:mo akah kito:ka ok nika:n i:n. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="399.879" endTime="404.932">
<Sync time="399.879"/>
¿Wa:n ke:yeh timolwia ne: wehka:w mochi:waya nochi yo:n kilmeh tikihtowa wa:n chi:l wa:n tomat.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="404.932" endTime="569.255">
<Sync time="404.932"/>
Mochi:waya *porque, este** nehjó:n, ta: onkak ta:l..., ta:lmeh de n'kiliah ne:n koyo:meh *fer..., fértiles** onkak, onkak yo:n.
<Sync time="413.208"/>
Pero nika:n tehwa:n tikpiah tahtakol *porque** tik..., tikahkalakilihkeh *puro aspersora** wa:n *puro** yo:n, *este, químico** kita:lilihkeh, *este**, yo:n, *este**,
<Sync time="420.652"/>
*fertiliza...**, a:mo, *este**, kita:lilihkeh, *este**, ne:n *gramoxone**, kita:lilihkeh *glifo**, kita:lilihkeh *trascuac**,
<Sync time="431.644"/>
kita:lillihkeh, *este**, ne:n *puro pa..., puro, puro** pahti, *químico** kita:lilihkeh nochi. A:mo e:wak ok, a:mo e:wak ok chi:ltekpin, a:mo teisá:, de *plantas**, a:mo e:wak ok.
<Sync time="440.866"/>
Nochi mikik, nochi mikik a yo:n t'kwa:tsah ika, t'kwa:tsah xiwit. T'kwa:tsah xiwit pero ta:, *este**, ti..., tikwehwelohkeh ta:lmeh, t'kwehwelohkeh, t'kwehwelohkeh ta:lmeh.
<Sync time="449.603"/>
Ekintsi:n para chi:ltekpin a:mo mochi:wa, wehweikilit a:mo mochi:wa.
<Sync time="454.218"/>
Neh ni:xpeta:n onkaya miak wehweikilit, onkaya miak cha:wakilit, pa:pa:lo:kilit, tomakilit. A:man a:mo mochi:wa ok.
<Sync time="459.899"/>
Semi tatsa:la:n nika:n kipiah ne:n pa:pa:lo:kilit. Semi tatsa:la:n ya sah kipia
<Sync time="465.2"/>
o:me *por ciento** kipia [...], kichi:wak ne:n, kipia ne:n pa:pa:lo:kilit, ke:wa
<Comment desc="Quizá quería decir ke:waltia, lo hace germinar"/>
, kito:ka.
<Sync time="471.667"/>
*Más, más** ekintsi:n a:mo, a:mo akah kito:ka ok yo:n, nochi timo..., timoto:ntohchi:wkeh, pos nochi Cuesalan tikwitih ya, nochi tikowah ya.
<Sync time="478.074"/>
*Más** nika:n mochi:waskia pero tehwa:n tikwehwelohkeh ta:lmeh, tehwa:n *por** yo:n *químico** t'kalakihkeh.
<Sync time="483.261"/>
Seki *líquido** onkak wa:n yehwa ki..., kiwehweloh n' ta:l, kwehweloh.
<Sync time="487.414"/>
Pero nika:n onkak sa..., ta:lmeh *fértiles**. Onkak ok tatsa:la:n, onkak ok.
<Sync time="491.247"/>
Ke:meh kahfé:n, kahfé:n tein *criollo** kikih..., tein *criollo** katka nika:n, semi *rendi:rowa:ya**, ke:mah.
<Sync time="499.671"/>
Xikteki *doscientó:s cincuenta kilos de café criollo** mitsmaka *rendimiento de cincuenta y sie..., cincue..., sesenta kilos de pergamino**.
<Sync time="506.558"/>
Wa:n a:xka:n yo:n kahfé:n te:chmakakah ne:n, te:chma:keh kahfé:n, *este**, ne: *caturra, mondonubo, este**,
<Sync time="515.703"/>
kahfé:n se: *kiprepararowa**, kahfé:n wa:n a:mo *servi:rowa** ok.
<Sync time="519.167"/>
*Sin grano** a:mo, a:mo *servi:rowa** ok, tsikitsitsi:n semi. Ke:mah. Pero te:chkwi:lihkeh kahfé:n *arábigo**
<Sync time="526.558"/>
*porque** nika:n tikpiayah kahfé:n *criollo** tikilia:yah, tikilia:yah kahfé:n *criollo** tikilia:yah.
<Sync time="530.418"/>
Yehwa tikpiayah nika:n tehwa:n. Yo:n semi kipiaya *rendimiento**.
<Sync time="533.032"/>
A:xkan ke:meh a:mo kipia *rendimiento** wa:n se: *parte** wetsik n' *precio**.
<Sync time="536.263"/>
Nika:n kixta:wayah, *este**, ne: *cuarenta centavos corte** mah se: tateki.
<Sync time="540.949"/>
Wa:n t'namakah *sesenta, ochenta centavos, mejor** 'ka:wkeh kahfé:n.
<Sync time="543.807"/>
Ka:mpa kipiayah kahfé:n 'kalakilihkeh *machete**, kite:xi:nkeh wa:n pe:wak tato:kah.
<Sync time="547.433"/>
A:xkan ne:n, a:xkan semi ne:n tato:k semi *vale:rowa porque** to:tomo:ch kikowah.
<Sync time="551.394"/>
Ekintsi:n to:tomo:ch *más vale:rowa** to:tomo:ch ke ne:n, ke n' tao:l, ke:mah.
<Sync time="556.051"/>
Pero ne:si ye:kmiak *gente** tato:ka wa:n nikita kwi:kah miak to:tomo:ch
<Sync time="560.606"/>
pos *más valerowa** to:tomo:ch ke ne:n, ke n' tao:l.
<Sync time="563.884"/>
Ke:mah kwi:kah kinamakatih. Pos neh a:mo wel n'tekiti, a:mo, nikita sah, nikita sah, nikita sah, nikita sah wa:n nikita sah kwi:kah to:tomo:ch.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="569.255" endTime="572.633">
<Sync time="569.255"/>
<Who nb="1"/>
A:mo wel titato:ka ok, Aha.
<Who nb="2"/>
Ke:mah, ka:n wel nitato:ka.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="572.633" endTime="575.464">
<Sync time="572.633"/>
¿Yehwa sah yo:n tikmati?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="575.464" endTime="576.737">
<Sync time="575.464"/>
Pos yehwa sah, yehwa sah, yehwa sah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="576.737" endTime="577.826">
<Sync time="576.737"/>
¿Ke:ní:w moto:ka:y?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="577.826" endTime="579.348">
<Sync time="577.826"/>
Emiliano Juárez Arteaga.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="579.348" endTime="586.292">
<Sync time="579.348"/>
<Who nb="1"/>
¿Ka:ni tikayo:t?¿Ka:ni tinemik.
<Who nb="2"/>
Nehwa, neh, neh, ninemik, ne: *ninaci:doh** ne:pa Akatepetsintan, San Miguel Tzinacapan, Municipio de Cuetzalan.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="586.292" endTime="590.979">
<Sync time="586.292"/>
¿Wa:n ke:maniá:n ehkok, pe:wak nika:n ticha:nchi:wako *o** ke:maniá:n ticha:nchi:wako nika:n?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="590.979" endTime="594.413">
<Sync time="590.979"/>
Nika:n niwa:lah *del año cincuenta y cuatro**. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="594.413" endTime="597.383">
<Sync time="594.413"/>
<Who nb="1"/>
Mil novecientó:s cincuenta y cuatro.
<Who nb="2"/>
Milnovecientó:s cincuenta y cuatro nika:n niwa:lah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="597.383" endTime="599.498">
<Sync time="597.383"/>
¿Ke:ní:w mono:tsa nika:n ka:mpa ticha:nchi:wa?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="599.498" endTime="604.988">
<Sync time="599.498"/>
Nika:n Xaltipan, Xaltipan tamaya:n mono:tsa.
<Sync time="602.367"/>
Uhuh.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
