*Bueno pues** ta:tah, *este**, tiknekiskiah ekintsi:n tehwa:tsi:n ke nika:n towa:n tietok x'te:chtapowi ke:ní:w katka nemi:lis ne: ke:man i:n toxola:l. Pos tate:kne:ltihka:n katka *porque** pos tayowaya:n katka n' ay tinemiah yowak. Timota:wilia:yah ika *candil, parafina** owapach oso okot. Yehwa yo:n, nia:ya Zacapoaxtla neh, ka:n n'piaya *lámpara**, ka:n n'piaya *reloj**. Ampó:n niki:saya a:mo n'matia toni *horas**, nitane:sia ne: Xalecapan tani, talwiah se: *puente** etok, Xilita. *Co..., las siete** komo ompa nia:to wa:n kakistik a, ne:n, *pajarito**, *pues**, Zacapoaxtla nietok *las siete**. A:mo n' mati toni *horas** nie:waya, pos ka:n n'piaya *reloj**. ¿Ihwa:k ke:ní:w tokni:wa:n ki:xehekowa:yah *hora**? *Sólo ...,** To:naltsi:n kahkoitah, pero komo mixtah pos a:mo se: kimati. ¿Wa:n yowak? Pos yowak, pos, te..., ka:n se: kimati toni *horas** se: ihsa pos ta: de a:mo se: kipia *reloj**. *Pollo** kowtsahtsi no: ke:masá: tane:sik a, seki *pollomeh**, ne:, wehka:w *techpasa:roh** n' iwa:n *nohermano** Juan katka. Ne:, ¡Uta!, te:chkwik kiowit ne: Vazquezko, *hasta** ne:paka ok. Pero a:mo semi *fuerte, por[que]** tipanki:sakoh i:n tamaya:n, ne: ka:mpa Emilio Terán tamitanamakak ya. Ne: ¡Híjole! t'na:mikikoh se: *aguacero** pero ika ehekat, *fuerte**. I:pa onkaya ya *naylon** ya, timopi:kkeh pero ka:ni wa:n pos eheka. Wa:n ne: ta:lchi:chi:l ne:paka yo:n de temo:lis ¡Ut...,!, "Tapo:po:tsetiw tahsol ihkó:n a:ohpana:t", nikilia *nohermano** katka. "¡Híjole!" nikilia, "a:mo tipano:tih Atekohkomol. ¿Ka:ni tipano:tih?" nikila, "wa:n xkita i:n *fuerte** kiowit." Ta:lchi:chi:l para nika:mpa ke:meh etok n' ta:l ihkó:n *puro** a:t panchachakwaka. ¡Hijo de púchile!, ne: Texo:chia:t, pos tipano:keh. Pero wehka mopa:panketstok n' a:t, ihkwí:n, yo:n tanika ka:mpa se: panowa pero tsitsikwika n' a:t ne:n tein pawetstok ne: wa:n tiehkokeh ya A:tekohkomol. Ka:ni xipano. *Hasta** ne:paka yetoya kowpue:rtah, *tranca**, kilwiah. *Hasta** ompa n' tantok n' a:t, wa:lahtoya. Yo:n temeh ne: wehwei, nió:n se: tet a:mo ne:si, *puro** a:t pero chi:chi:ltik n' a:t, sokit. Sepa tiki:ste:wkeh wa:n niman tikwa:lkwiah *burro**, ne:n *burro** nikpiaya. Yo:n ne: Lópezko tipankalakkeh wa:n ompa sah n'tama:tomilih n' tapial. Wa:n iwki ilpitok n' kowit tika:wte:wkeh, ka:n, ka:n niktomak. Wa:n ne: kwi:kakeh ya *burro**. Wa:n, wa:n ne:n ehekat, "¡*Ay dios**, ne:chkwi:lih *nosombrero**!" Ne: kitetekwinohtiw yeh, *Ave María purísima**! Ne: tatsi:ntan ya onkak yo:n, kwe:tehxiwit kilwiah. Ompa ya motsakwili:to *nosombrero**. Ne: kitehtelta:lia ehekat ne: xiwihtik. Wa:n neh nikwa:xi:petse:wi. Pero ta: *nonaylon** ne:chkwa:ke:ntih ehekat, ¡Uta!, nia:paliw pero *parejo**. Nikwite:w *nosombrero** sepa nimokwa:akih wa:n nimoahkokepak ihkó:n para mah yowi *nonaylon** ne: wa:n tiahsikeh ya ne: ka:mpa Nacho, *don** Na:cho, ompa yetoya, Nacho López katka. "*Ay** don Nacho timitskwehmolo:koh", nikilia, "pe[ro], 'te:chmakas *posada**". "Ke:mah", kihtowa. [Wa:n] kipiaya o:me kali. "Ke:mah", kihtowa. "Wa:n a:mo sayoh tehwa:n", nikilia, "*burro** no:". "¡A:, x'ki:xtili ipehpech, ampó:n x'kilpi kalte:noh", kihtowa. "Mah takwa, ixta:wat." Pero tehwa:n pos ne:..., neli pehpech nikta:li:to ne: kalihtik. Niman nikitak, nika:n sa:liwtok seki wapal wa:n ne:wí:n seki *cintas**, mm. Wa:n seki kale:walmeh. Neh niman nikitak ke ka:ni nikochis, itech yo:n *vigas. Ave María**, n' tatampa pehpech ne:n *burrito**, yo:n ko:koh kilwiah, yehwa timopechtihkeh. Wa:n toa:ya:w yehwa *naylon**, mm. ¡Ay dios! Wa:n katka *llena** yo:n, panoka ya, pano:ka ya *llena**. Yo:n tak ke:meh tahkoyowa:n panowa, toni *horas** tihsakah. taki:sak a, metsto:natok, kihtowa nokni:w katka, tiowih tikitatih n' a:t, xa: kwali tipano:skeh. Kaxa:n ya, kaxa:n ya, pero ka:ni no: *cabró:n** xpano wa:n yowak, pero ta: *siempre** pexo:ntok ok. Ka:n wel se: pano:s. Mm, ki..., kite:ntekkeh se: kwowit yo:n yalwa tio:tak wa:n ompa pano:lo:k seki:n. Pero tehwa:n a:mo tipano:keh *porque** t'mawilihkeh. Ne:n, *nocuñado** Aguilar ina:nahtsi:n katka *ya mero** kwi:ka n' a:t. Ne: itech *rama** pilkatiah ihkó:n wa:n ne: ka:mpa pantaksato metstapetskoh. *Hijo de pu...,** pero *ya mero* kwi:ka. Kwi:kilih *imorral** wa:n seki tsoyo..., seki metstsonkilit *o**, kie:ktihka ya kit wa:n ompa yetoya taxkal. Pos yo:n *morral** kwi:kak n' ika nochi n' yo:n kilit taye:ktil wa:n, wa:n taxkaltsi:n x'mati ka:ni yo:n ma:wilo:to, mm. Pero miak *te:chpasa:roh**, sepa *te:chpasa:roh** nimoxola:w ne:, we:i a i:pa n' a:t. Nipano:tok ihkwí:n wa:n nipantaksako ihkó:n wa:n nimoxola:w, pos sokioh n' a:t. Mm, niwetsik ihkó:n n'wa:lkechma:ma seki xiwit. Yahki *nosombrero** wa:n *mientras** ke nimoketsak wa:n nikwik *bolsa**. *Nosombrero** i:pa kipankalaki:to ya ne:wí:n wa:n ompa mo..., moilo:chti:to tepitsi:n, mopilohka ika yo:n ohtat ima:y. Entó:s ne: nikwiti, nipantaksato ya ne: *hasta** nika:n ne:chtamilih n' a:t. Yo:n *hora** nikwiti, yo:n *hora** 'kwite:w. Yahki, pawetsik, nikpanitstok, ihkó:n *hasta** ke:meh nika:n *hasta** ne: ahko. Ompa ke:mah *vuelta** ya ihkó:n, yahki wa:n niman kwali *sombrero**. Iwa:n *forro**, ihwa:k niko:wka *forro** tak e:yi me:tsti. Yenkwik *forro** yahki, kwi:kak n' a:t. Ke:mah ihki a sah niwa:lah, mahyá: se: tamachtihkeh, Ne: Miguel Aguilarko niehkok, nikilia, "¿Xa: se: *mosombrerohsol**?" Kihtowa, "Ka:n teh *nosombrerohsol**", kihtowa. "Ka:n tei", kihtowa." Pero yo:n Luistsi:n i:pa we:we:itsi:n ya, "¡'kwiti popá:n" nikilia, "*nosombrero**, mah mitsmakaka:n, mm". Pos kikwiko tein yenkwik *sombrero**, ta: pos yo:n itech *quince de septiembre**. I:pa nikowak a, kiko:wka ya Luis *nosombrero**, iwki *bolsahaktok**. Pero nosombrerohsol katka nikmakak *negrotihkeh** mah kihil..., ki..., kihto:ti:ti, pos a:mo teh *sombrerohsol**. Yehwa yankwik nikwi:kak wa:n yehwa ya nimokwa:akih. Wa:n taki:sak pos, taki:sak a pero pos, nikwa:xi:petsyowi, a:mo no:, pos nimokwa:ta:lilih ya *nosombrero** wa:n niwa:lah, mm. Entó:s yehwa ya nikwik a n..., *noyenkwiksombrero**. Wa:n se: tein nikpia ya, no: tein no:, no: mahyá: ne: ay nikitki, mm, kwali *sombrero**. Yahki iwa:n *forro**. Ay *dios**, pos yehwa ya yankwik *sombrero** nikwik *antes de fiesta**, nikwi:katinemi noyankwiksombreroh ya. Pero nima:ki:sak a:mo ke:man nikihto:s semi ne:chta:ni n' a:t. Pero miakpa wa:n .... Ne: Tahchikteko moneki mah se: wa:le:wa imani:n para ne: *la una, las dos, porque** n' a:t we:ia. A:man, a:mo akah a:koni te:chwa:ntis *cena**, ta: yo:n ihwa:k te:chwa:ntik *cena pobre** Nacho katka, mm. Tistoya na:nahtsi:n kihtowa, "*Xi..., *xicena:ro:kih**, kihtowa, *'cena:ro:kih** wa:n m.... Yo:n ti..., tikalakitoh *casi** yo:n 'tapehpechki:xtihkeh wa:n ompa ne: tietoyah, te:chno:tsak. "¡'Tai:kih kahfe:n!, mm. 'Tai:keh kahfe:n, ompa ne: timonohno:tstokeh wa:n no: yeh ne: ta:tah Nacho, no: tata:lwihtoyah i:n Pa:wa:pan ka:mpa, ka:mpa ne:n Bonifacios, ompa tato:kkah. Wa:n no: kikwik n' kiowit. Wa:n no: 'kahkoi:xkepilih, ne:n, n' *inaylon**, i..., se: we:i koto:n kipiaya aktiah. Pero toni, yo:n *sarape**, ne: kipilohtok pero ta: ye:ka:paltik a ne:, ye:kihxi:katok ne:n, pos a:pachiw. "Ta: no: nie:ka:yoh", kihtowa. Ne: tikote:noh taxo:tatok. Ompa ihkak, moi:ka:nkepak, ompa mowa:tsa, mm. Wa:n kihtowa, nikilia, "Okyowa tia:skeh, *a ver** toni *horas**." "A:, *cuando** tsahstsis *nopollo**", kihtowa, "*nopollo** tsahtsi kihtowa ta:lne:si, mm." Yo:n tiwa:lahkah tikitakoh n' a:t sepa timote:katoh, timonohno:tstoyah. *Después** tikochkeh. Yehwa ya *pollo** te:chihxitih, ta:lne:sik a. Tsahtsik a n' *pollo**. Nikilia *difunto** Juan, "Tiowih ya", nikilia. "Ta:lne:sik a, tsahtsik a ne: Nacho n' *ipollo**, mm". Tiwa:le:wkeh. Nikilia Nacho, nikilia, "Timitsahsikih." "We:noh, we:noh", kihtowa, mm. Tikwiki:wih *toburro**. Pos neli, pos ti..., tiahkeh, iwki we:i n' a:t pero pos kwali tipano:keh ya. Mm, wa:n yo:n kowit kite:ntekkeh, i:pa pano:lo:k a, kima:xi:nkeh ya, tipano:keh ya itech kowit. Pero de tiwa:lah..., de tiahkeh sepa i:pa kima:tehtekkeh ya *porque* Amado katka yeh *icaballo** kwa:l..., kiwa:lka:wte:w ne:, ompa ne: Ta:lchi:chi:l *loma**, mm. I:pa kipehpechtihka ya para kitama:malti:ti. Pero pos iwki pehpecheh kwa:lka:wte:w, kipantsakwak sah wa:n ompa kwa:lka:wte:w, ompa kochik. Yo:n okyowatika yahki para kwi..., 'kwito ya tama:mal. Entó:s kima:tehtektiki:s n' kowit para pano:s n' tapial ika n' *carga**, mm. Neh niteltahyowih nehwa, teltahyowihkeh semi, mm. A:man pos no: 'tahyowiah pero a:mo semi sanké:n ok. Nika:n *carretera**, ka:mpa weli te:chahsi tepos te:chahokwi. A:mo, ti..., a:mo semi tisiowih ok. Wa:n no: komo se: kichi:wilia *parada** pero pos moneki taxta:wi:l. Komo se: kwi:ka taxta:wi:l pos ihsiwka se: yowi ka:ni se: yowi. Pero wehka:w katka, nia:ya ne: Comalteco, nikonkwiah tao:l. Owihka:n ohti, a:tawyoh, a:ohpana:t tahtachkwa. Ke se: *costumbre** katka, ke:meh i:n junio, mayo itamia:n *regidormeh** kinino:tsah mah a:ohohti:tih ya *porque** wa:la:ti a *tiempo**, mm. *O** tein *mayo:lmeh**, a:ohohti:tih. A:mo, ta: tein *regidormeh**, wa:le:wayah *hasta** A:tmona:miki tein taeka:ntokeh. Wa:n tein te:o:nka, *kitoca:rowa:ya, este**, a:ohohti:tih. De ne: A:tmona:miki wa:le:wati *hasta** Ohtimaxal. Wa:n tein te:onka wa:le:watih Ateno, *hasta, hasta** xola:lpan, mm. Wa:n tein te:e:xka ne:, ne: ka:mpa mona:miki Ista:ka:t iwa:n Tepanowa:sa:t, ompa wa:le:watih a:ohohtiah *porque** wi:tsa ya kiowa:t, mm. Yehwa yo:n *costumbre** katka wehka:w, mm. Pero a:man n' a:mo a:kin ok, para *servidor público** a:mo akah. A:koni a:man to:pi:lehti, mayo:lti, nió:n tio:pan, *sólo fiscalmeh**, mm. Pero tio:panto:pi:leh a:mo akah, mm. Neh nifisca:ltik onkayah tio:panmayo:lmeh, mm, to:pi:lehmeh. Pero ekintsi:n a:mo a:kin, ki:sah *escueleros** wa:n, wa:n yowih *adelante**. Yowih ne: *secundaria, secundaria** ki:sah sepa seko yowih wa:n *después** yowih parahko ya. Para kowtah a:mo yowih ok. Neh komo ni:xtayowak ne: kowtah yo:n, takowyowati, poliwiti kahfe:n, nochi pahpata nochi ako..., okwilimeh 'kwa:skeh. Ka:n..., a:koni ok kikwiti:w, ka:n a:kah, mm. I:pa nehwa sah nikonkwi pahpatatsi:n, mm. Niow Tahchikteko nikwa:lkwi pahpata, nika:n Atekohkomol, *igual**, mm *Cuando** a:mo teh pahpata wa:n etok kowtsí:n pos ke:ski kowtsí:n 'kwa:lkwi, mm. A:mo wel iwki niwi:tsa *porque** pos, pos te:..., se: kihtowa tak se: momatik a se: tama:ma, mm. Timomatkeh ya neh wehka:w ya, wehka:w ya ne:n nitama:mah o:me, o:me *viaje** nimatito Zacapoaxtla, o:me *viaje** niahka. Itech n' *año treinta** nikpiaya *once años**, Se: wahkaltsi:n ihkwi:ntsi:n, pahpatapiña ne:chilia no:pá:n katka, "Timatisneki", kihtowa, "pero t'wi:kas tama:mal". "We:noh, we:noh". Pos niahka, mm. Wa:n itech *tiempo** abríl, mm, we:i to:nal, tsiktsi:n yowal, tane:sik a tie:wkeh. Xocoyolo tipano:toh i:pa tachi:chi:le:w a. Ne: tate:mpan Xocoyolo tate:pan, se: na:nahtsi:n kilia:yah *doña** Viviana. Ne: ki..., ompa titaiyah kahfe:n, ompa tai..., tiahsikeh. "Doña Viviana", kilia no:pá:n katka wa:n ta:tah Gabriel Lobato katka. "Ti..., tikele:wiah kahfe:n". "Pos yetok a [Nota: parece que pronuncia yetok ka]", kihtowa, "nika:n etok. ¿Ka:nachi *taza**"? Ne pos ti..., yeh Gabriel Lobato iwa:n Antonio Lobato katka, o:me:n. Wa:n tehwa:n tie:yi:n José Juan katka wa:n neh, ma:kwi:l *taza**. Wa:n titai:tokeh kahfe:n. Wa:n ihkó:n, ihkó:n wehka ne: *hasta** ke:meh ne: ista:ka:t *más**, *Ave Maria Purísima**, ne:stok n' *torre**. Wa:n *torre** kipia *cruz** we:i ne: Xalacapan. "Tomaktik kolo:tsi:n", kihtowa Gabriel Lobato katka. Neh nitai:tok kahfe:n. "Miguel", kihtowa, "¿tikit..., tikitstok ne: *torre**", kihtowa, "ne: ne:stok?" Nikilia, "Ke:mah", "Nepa" kihtowa "Xalecapan, ompa tipano:ti:wih" kihtowa "wa:n de ompa", kihtowa, "se: *hora** ok para tiahsiskeh Zacapoaxtla". I:pa a:mo 'na:nkilih pos ta: nisiowik. A wa:n tiawih wa:n tiawih, tiawih wa:n tiawih, *Ave María Purísima**. Tiahsikeh, tak *las diez y media**. Wa:n kwi:kayah owat yehwa:n wa:n neh pahpatatsi:n, neh niman n'namakak ne: Xocoyolo tate:mpan. Pos nochi ma:nehnemiah tokni:wa:n, wa:ltama:mah *hasta** ne: take:s tikina:mikkeh *hasta** sa moma:talowah tokni:wa:n, kwa:lma:mah xokoyo:lin, ta:lkamoh, tanamakakih Cuesalan, Xochitepekkah, Taihtikkah, Xalekapane:kos ika *burritos**, mm, mm, *¡ay dios!**. Yehwa yo:n *tiempo** nikelna:miki neh, i:n niayow..., ne:, nia:ya ne: Cuautapehual, i:n Equimita ne:paka, yo:n kalaki *carretera** ata yo:n, ka:mpa yo:n *vuelta**, ihkó:n. Ompa niow nipantachia *infiernillo**, Taihtik. "¡Uta!", nimolia ne:pa nipanowa:ya yowak. Yo:n Infiernillo tepe:t, wehkapantik, yetok se:, etok ma:n..., ompa wa:l..., ompa wa:lpanihkak kihtowah padre Jesús. Se: kahkoita i:n Infiernillo se: temowa, ihkó:n se: kitstiw yo:n totio:tsi:n. Kihtowah ompa yetok padre Jesús. Wa:n ne: pue:ntehtsontah ihkó:n, yetok temeh, no: ompa ihkak se: kolo:tsi:n, ompa kixo:taltiliah *veladora** para ne: padre Jesús, mm. Pero yo:n, wa:n yo:n tiahkah domingo, miércoles sepa tiahkeh. Nias..., tiahsikeh Zacapoaxtla yo:n domingo, a:mo onkak *gente**. Onkaya *gente** pero a:mo semi. Pero miércoles tiahsikeh, *señor**, ¡ay dios!. Pero *arrieros**, pero *manada** de tapialmeh. Tama:mah, mm. Ne: Mungiako n' ahsiah. Pero n' tapialmeh miak, nochi tapialmeh tama:ma:yah. Wa:n ne:n *gente**, pero miak ne: *plaza** tiahkeh ya. Ta..., tananalkatok, tanamakanih telsenka ya, mm. Wa:n yo:n domingo tiahkah a:mo. Ne: ihwa:k yetoya *galera** ka:mpa a:man, ka:mpa a:man kichihchi:wah tapalo:l. Ompa katka se: *galera, láminahkal**, ta:lnextah ta:lpan. Ompa 'tanamakatoh wa:n pos ki..., yo:n tiihsiwkeh sah ta: pos 'tanamakakeh niman. Sayoh 'takwa:toh wa:n sepa tiwa:le:wkeh. Mm, wehka, pos xki:xeheko , ne: kalak to:nal pos i:pa tiehkokeh ya, mm. Pero komo tsiktsi:n to:nal *porque** se: *tiempo pasa:roh**, se: Xaltipankat kilwia:yah José Antonio Nieto katka, *parientes** de Ernesto González Nieto, *itioh** katka. *Porque** Vicente González katka ina:nahtsi:n de Nietos. José Antonio Nieto i:kni:w katka siwa:tsi:n, mm. Wa:n we:i ta:kat, wehkapantik. Wehkapantik ta:kat wa:n yahki itech, ke:meh i:n *antes de todos santos**, tsiktsi:n to:nal, 'kowato se: metat. Wa:n wa:le:w Zacapoaxtla n' e:yi *hora**. Wa:n metswe:weyak pos ne:nke:n kwa:lkwik n' imet. Tapoya:w ekok a ne: *puente**. Wa:n ne: *puente** etok se: *banco**, pata:wak ke:meh i:n, tak xa: ke:meh nika:wí:n de pata:wak. Se: *tablón** okokwawit, ompa mose:wiah tokni:wa:n. Wa:n ta:wa:nanih ompa mose:wiah. We:noh. Ompa ehkok wa:n kita:lih imet itech yo:n *tablón**. Wa:n tano:tsak, i:pa tapoya:w ya. "¿Tikpia refi:noh?" Kilia, "Ke:mah, ¡'ne:chmaka o:me *centavo**!" Se: *vaso** kimakak. 'Pexo:ntilih, o:me *centavo**, mm. Tai:k, se: *jalón**. Wa:n kilia n' ta:kat, "¿Ka:n tiow? ¿Tiow Zacapoaxtla?". "A:mo", kilia, "*de ompa niwi:tsa". "¿Wa:n ka:ni tiow, Cuesalan?" Kilia, "A:mo", kilia "Cuesalan nipano:ti. Neh a:mo Cuesalan ninemi, neh wehka ninemi". "¿*Hasta** ka:ni?" [Kilia], "Xaltipan" "¡A:it ka:ni! ¿Ka:nachi *hora** de Cuesalan para Xaltipan?" "*Pues** de X..., de Cuetzalan", kilia, "para Xaltipan na:wi *hora**. *Según** ke:meh se: kitila:nas ohti. Pero na:wi *hora n'mattok", kilia, "na:wi *hora** de ohti". "A:it ka:ni a" kilia "pero s..., *mejor** a:mo xiow". Yo:n katka miércoles. "Okyowa", kilia "Pano:tih pano:tih Taihtikka ika *burritos**". Xo:chitepe:kkah, Xa:lekapanekos, tanamakanih Cuesalan iniwa:n tiá:s. Wa:n a:mo ne:paka, ne:paka mitstsakwili:tih n' tachtekinih", kilia, "nemih yowak". "A:mo", kilia "ka:n, ka:n teh n'wi:ka tomi:n" "pos a:mo t'wi:ka tomi:n *por eso mitsjode:ro:skeh**. "Yo:n momet tik..., tikpia", kilia. "A:it ka:ni", kilia, "ne:n *servi:ro:s**". Kilia, "A:mo", kilia. Wa:n pos kike:swihtok *machete de cinta**, mm, ka:n teh molwih. Ohpa tai:k *itraguito** mm. Kilia, "*Hay hermano**", kilia, "*mejor** a:mo xiow. Mitspialia *cuenta**, ¡xikochi nika:n! Wa:n okyowa tiki:sas kwalka:n iwa:n ne:n tanamakanih, *las cinco** pe:wa panowah. Wa:n a:mo ne:pa 'tane:sis", kilia, "*o bien** tikokoxkeh *o bien** timike:t. Nió:n momatis a:koni mitsmá:k. "*¡Híjole!**" *"Mejor** ximoka:wa", kilwia, "xikochi nika:n *tranquilo**", kilia, "wa:n tiá:s iniwa:n tokni:wa:n tein tanamakatih Cuesalan". Kilia, "A:mo", kilia, "neh nia:t. Ka:n teh n'wi:ka tomi:n", kilia. "Ta: pos, *por eso** nimitsilia ke *mitsjodero:tih porque** ne: tachtekinih kinekih tomi:n. Yo:n momet mitskwi:li:tih". "A:mo", kilia, "neh niow". Tamitai:k n' irefi:noh. Pos *kia:nticipa:roh** ke kitachteki:..., kitsakwili:skeh tachtekinih. *Kia:nticipa:roh**, kinehmachtih, mm. "Mm, neh niow *hermano**". "*¡Ay hermano!", kilia, "mah dios mitspale:wi. Neh nimitsilwia:ya", kilia. "Nika:n xi..., ximose:wi wa:n tiá:s okyowa. Mm, ke:mah, kima:mah metat wa:n wa:le:w. "*¡Ay hermanito!** mah dios mitspale:wi", kilia, "a:mo teh tikaki". Kilia "a:mo, a:mo, neh niow". Pano:k *puente**, wi:tsa para nika:mpa, ne: o:me a:ko *vereda** taneki:sa para ne:pakatsi:n kinahsiko ya. E:yi:n ohtipan etokeh. Mm, wi:tsa, wi:tsa, ka:n teh molwia, ta: wi:tsa, ta: pos kimattoka ke kitsakwili:tih ki..., kinehmachtihkeh, mm. "¿Toni tikwi:ka?" "Ka:n tei" kilia, "ne:n metat", kilia, "i:n n'ma:mahtok". Wa:n kitsikwi:nkawihkeh, 'kwi:lihkeh metat wa:n ne: xiwihtik kikalaki:toh. Kitsohtsompachowah, kitsohtsompachowah. *Cuando** kikopi:n *machete** wa:n kitatsi:nili:to nika:n se: wa:n se: no:. Ompa itskwinihkatiahkeh. Wa:n se: ne: ihkak ohti. Eh, *pistola** ma:ktiwi:ts pero tak ya teh kipia. 'Kechilihtiwi:ts pero pos yeh ma:ktok *machete** ta: ki..., kiti:tanilih se:. Kimá:k itech ima:y, ¡'koto:ntiki:s! "¡*Ay manito, ya me chingastes**!" *¿Qué manito, ni qué la chingada? Te falta todavia**". Wa:n ki:ste:w Kahoketstiw n' ima:y. Wa:n ima:y ompa wetsik iwa:n *pistola**. Wa:n *pistola** kikwik, ne: kitamo:t wa:n *¡Útale!** wa:n kitokak. Wa:n kitsahtsilihtiw ke mah mochia *porque** kipolowa ok. Aya:mo yehwa. Wa:n ke:meh yeh inentah, ¡uta! pos yahki, *has..., bueno**. Kitila:nako metat wa:n mowita:tsowilih. Wa:le:w. Pero ta: mekapal nochi esyowak wa:n metat, mm. Pano:k xola:lpan yowak *porque** nika:n we:iixta:wakwa:pan wa:la:ya, sepa tsahtsik pio, *pollo** tsahtsik. Tak *las once**, toni *horas**, mm. Ne: xola:lpan pano:k yowak, ahsik Xa:ltipan, tak ke:meh *las cuatro**. P[e:w]ato takakalatsa ya. Ihsak na:nahstsi:n, ta: pos i..., itech imet ihkó:n tosta:stoya, ompa seyetoya:nkochik, kichi:xtoya wa:n kita:lihtok metat i:xko se: *bola** tixtsi:n. "A: ¿tiehkok a?" "Ke:mah", kilia, "niehkok a". Eh, ne: kaltapo:to, kimili:ntih *candíl**, ne: 'ketsak me:sahpan wa:n 'kaltapo:to a. Ne: kita:lih n' metat, mm. "Ni..., nie:kmaya:na", kilia "¿ox tikpia taxkal?" kilia. "Ke:mah, pero ne: nikpia tixti para nikta:li:ti." "¿Wa:n kahfe:n?" "Kahfe:n", kilia, "i:n tikote:noh ihkak, mm. "Pero sese:k", kilia. Kilia, "sese:k", kilia. "¡Eh, panketsa", kilia, "x'tatatili wa:n nitai:s". Wa:n mote:kato wa:n sosolka ya, kochik niman, mm. Wa:n molo:n ya kahfe:n. *Bueno** kawa:n ya kahfe:n wa:n "¿Ton tapalo:l tikpia?" Kilia, "Mante:kachi:l." "We:noh, ¡X'kawa:nti kahfe:n, nitai:s wa:n .... pos kawa:n ya kahfe:n *siempre** kino:tsak. Kilia, "¡Xik..., xitai a kahfe:n!", kilia, "kawa:n ya". Me:wak wa:n tai:k. Wa:n kalanki:ska wa:n sepa mote:kato. ¡U!, kochtiah. "¡X'ta:li taxkal!" kilia, "wa:n ne: tine:chno:tsas." 'Ta:lih n' taxkal, kitamita:lih, yeh ye:kkwali kochi sosolka. Kitamita:lih n' taxkal, ka:n we:i tixtsi:n, wa:n yeh kochi. Pero ke:meh maya:na, kit molwia *siempre** kit molia na:nahtsi:n "*Siempre** nikno:tsati, mah me:wa, mah takwa *porque** maya:na." Kino:tsak. Me:wak, yahki momahteki:to. Pe:wak tamahse:wa, kwali tamahse:wak wa:n tepitsi:n mose:wih wa:n sepa mote:k, ta: pos kwalka:n ok, kochik. Wa:n yeh na:nahtsi:n no: mote:kato pos ta: yetoya:nkochik a i:pa, no: tepisti:n i:xkochik wa:n tsahtsih ya piomeh. Me:wak, me:mak wa:n pe:wak a tama:pa:ka, ne:wí:n *puerta** ompa kali:ka:mpa wa:n nika:n ompa ya ka:mpa kalakih. Mm. Tama:pa:kak, kimi:milo:ti n' a:t wa:n kimolo:ntih n' kahfe:n, yo:n kahfe:n, wa:n ki..., pe:wak kita:lia n' taxkal, kita:lih n' taxkal, wa:n, yo:n, pos a:mo no:, ki..., a:mo kino:tsa, ta: pos siawik, kochtok. Pero pilimeh ihsakeh ma:wiltiah, ka:kalanki:sah wa:n sepa sah kitakeh metat ye:kesioh. "*Mamá, mamá**" kilia "¡Xkitaki i:n metat, 'kitaki i:n metat ke:meh iwtok!". Wa:le:wa na:nahsti:n, ma:ktiwi:ts itix, moketsako. Ki[lia], "¡Xia:ka:n", kilia "xia:ka:n ne:wí:n!" A:mo, nika:n a:mo xim..., a:mo ximotoki:ka:n." I:n a:it toni *kipasa:roh** namo:pa:n. ¡Xia:ka:n!", kilia, "ne: kalan xima:wilti:tih. I:n te:mowtih", kilia. Wa:n ne:n ta:tahtsi:n kochtok. Yeh *kisegui:rowa** kita:lia n' taxkal. *Por fin** ihsak. Kala:nki:sak ne:wí:n, me:wak wa:n yahki ne:, *moorina:ro:to** wa:n ompa kalan ihkak n' ko:meh kipia a:t, momatekih. Uh, "¡'Ne:chwa:nti", kilia, "kahfe:n". Kimakak wa:n kita:lihtok n' taxkal pero ta: kim..., mahyá: kimowilih. Mahyá: kimowilih *porque** kitak metat ke:ní:w n' iwtok, mm. "¡'Ne:chmaka tapalo:l", kilia. "Nitakwa:ti." Kimakak a pero mahyá: kimowilih, pero ne: metat ke:ní:w iwtok . Torin *siempre** kitahtanih. "¿Toni *mitspasa:roh** tayowak?" "Ka:n tei", kilia, "¿Ke:yeh?" "Ta: xkitati", kilia "ne: metat ke:meh iwtok. Tiowih", kilia, "xkitati". Mm. Yahki a siwa:t, ne: kieka:na. No: yahki a. "'Kita", kilia, "momet ke:meh iwtok. ¿Ke:ní:w a:mo, ke:ní:w a:mo teh *mitspasa:roh**?" "A:. Ka:n xmowili*" kilwia. "Tayowak" kilia "ne:wí:n seki tokni:wa:n", kilia, "tima:wiltihkeh." Ma:wiltihkeh kit pos ta: o:me kininkechkoto:n wa:n se: kitokak, kima:tatskoto:n. 'Mati yo:n ox ahsik icha:n pos ta xki:xeheko, ka:nachi *venas** koto:n, mm. Wa:n pos no: timotekih tepitsi:n wa:n ki:sa miak n' cho:kil. Wa:n ne: kahoketstiah ihkó:n 'mati yo:n ox xa: mota:li:to *o** xa: i:xtayowato *de tanto** esti. Ox x'mati ka:ni kayo:t, ox taihtikkat, t..., es..., tak..., tak yehwa:n, taihtikkah, mm. Kihtowah ke yehwa:n yo:n kichi:wayah oso xokoyole:ños, mm. Pero yehwa yo:n te:mowtih, yo:n *pasa:roh**, yo:n nik..., tikmattkeh *porque** ne: Xaltipan nemia no..., *noabuelito**, Isidro Félix, Wa:n kipiaya se: ilwit, pa:kilis, kinyo:le:w. Wa:n pos yahka no:má:n katka, yahkah. Tehwa:n pos a:mo tiahkeh tehwa:n pos tim..., timomachtiah, mm. Tamik n' takwalis ne:n, [tein] de n' ahsilo:k, ne:n te:kompa:lehwa:n pe:wkeh ya pos ta:wa:ntokeh ya. Ne:n na:nahmeh, taxiwtata, ta: pos ompa takawa:ni, ne: kalan motahta:li:toh. Wa:n yo:n Nieto katka ina:nahtsi:n no: ompa te:wa:n. Wa:n yehwa ya yo:n ompa yo:n kelna:mikkeh, pe:wak kinilwia, "¿Toni *kipasa:roh** ta:tahtsi:n? Zacapoaxtla yahka wa:n pos motayowaltih. Kilo:chtia:yah ne: Infiernillo", kit, ka:n n'mati neh ka:ni", kilia. Kinilwia, "Ka:n n'mati ka:ni yo:n Infiernillo wa:n ompa ne: nika:mpa ki..., kilwihkeh ke kitsakwili:skeh n' tachtekinih. Kilo:chtia:yah ompa ne: pue:ntehtsontan pero ka:n, ta: ka:n kimowilih . Tai:k se: *vaso** refi:noh, motahtanih para siowpah. Wa:n *peor** de ki..., kinehmachtihkeh pos mahyá:, mahyá: ki...., pos mahyá: kwala:nik, molwia, 'Pos komo ne:chtsakwiliah, nikwi:ka *machete**, mm'. Wa:n neli pos ta: yo:n tein ompa kinkechtsontek ompa, ompa kinahokkkeh. Tak ompa kinahokkeh pos ompa tane:skeh wa:n se:, a:mo xmati ke:níw , ox tane:sik yo:ltok oso ke:ní:w. Pos ma:tatskoto:n wa:n miak n' esti iwa:n tsikwi:nik. Ka:n nikihto:s motokotsta:lih moma:kechtanki:tskih mah a:mo ki:sa esti. Tsikwi:nte:w wa:n kahoketstiw, mm. N' a:mo x'mati yo:n ox, ox pahtik, ke:ní:w mopahtih *porque** se: ..., para *doctor** iwa:n se: ya:s, y..., yo:n kitsi:ntoka, kitsi:ntokas, kitsi:ntoka, ke:yeh se: mo..., a:koni te:kokoh". ¿Ke:ní:w yo:n te:ilwih [ke:man] icha:n kalakito pos ko..., komo ahsik? A:mo x'mati ke:ní:w. *Porque** miak tikitak..., miak nikitak neh. A:mo wehka tia:skeh, ne: *nocompadre** Fidel ipopá:n katka semi ay kitohtokaya ne:n *nocomadre** katka, Juan Pedro katka ina:nahtsi:n. Wa:n *tanto y tanto** pos tayo:lahxitih. Wa:n ya:ya yowak ika se: tako:tsi:n kina:ltsohtsopo:ni:ti na:nahtsi:n, nika:wí:n kaltech n' kochi, kina:ltsohpo:ni:ti wa:n kimattoya ya no: *nocomadre** katka. Ki:sa ya yowak wa:n ta:tah Trino katka pos ihsatoya, kikakik ke: me:wak n' Carmen, yahki kalan, wehka:wak a wa:n a:mo, a:mo ehko. Kwa:ltsahtsilih ya ne:n ipopá:n ne:n Juan Pedro katka. "Pedro", kilia, "¿tihsatok?" "Ke:mah". "¿N' Carmen?" Kilia, "Yahki kalan". "Pero ke:ní:w yahki kalan" kilwia "wa:n ye:wa ya", kilia. "Toni mach *hasta** ekintsi:n". *¡Uta!** wa:n ompa kalikxike:span pilkik imache:teh. Ye..., yekintsi:n ta:takwa:ti ne:n, kito:ka:ytia tein ne: *topatrón** ipan ihkak , "Ekintsi:n", kilia, "ta:takwa:ti yehwa ne:n *topatrón** ipan ihkak" . Kikopi:na *machete** wa:n ne: kikakik ne:n *difunto**. Ki..., kwala:nik a ta:tahtsi:n. Pos ne: Alfonso ikalte:noh, taneki:sak wa:n yeh no: ne: taneki:sako ya. "A:mo xicholo" kilia "Contreras", xine:chchchia," mm. "Xine:chchia", kilia, "*porque** tita:kat", kilia. "*Cabrón" wa:n *carrera** pos ne: we:yoh. Pero na ne: ka:mpa Tito Mora ikalte:noh [po]s pitsa:wak a ohti, a:ohpana:t ne: tahtachkwa. Pos ompa ke:mah, ta neh ne:chtapowihtoya *difunto** Pancho, ke:meh iwa:n n' tekitia *niarrieroh**, ne:chtapowihtoya ke:ní:w yo:n *pasa:roh.** "¡Uta!", kihtowa "nimolia" kihtowa, "nika:n ke:mah ne:ch..., ne:chmagati ne: *porque** wi:tsa *fuerte*, pero *cuando** mokeptiki:s wa:n nika:n 'kwikeh ta:tahtsi:n, pero ke:..., wa:n ke:meh opoch katka n' ta:tahtsi:n, nika:n kitatsi:nilih *machete**. Nika:n i:n, wa:n se: nika:n, pero i:n ite:sakaomiyo, ompa moka:w *machete**, mm. A:mo, koma:mo ompa, ompa kipehpenayah, mm. Komo wetsini tepitsi:n tani, ompa moka:waya, mm, mm. Yo:n ki..., [ki]ki:tskih nika:n wa:n kitetsi:loh pos kita:lwi:tek wa:n ompa kitsomahpachoh. "Ay, ihkó:n ke:meh tikohtih", kilia "¡xitai!" ihkwí:n kichi:wa wa:n ta:tahtsi:n mokwa:te:tekwinowa ihkó:n. Pero pos ne: moi:xpiloh ompa mah, mah, mah tai esti, pos ta: kiohtih, mm. Wa:n ne:n ta:tahtsi:n ma:ktok *machete**, 'ke:kepak, kito:kili:sneki pero ka:ni wa:n se: *bocamanga** aktok wa:n tatampa aktok se: *sarape** sotok nika:n. Pos a:mo wel, a:mo wel teh kichi:w. Wa:n kino:tsa ya Juan Pedro wa:n José Martín, wa:n nikaki kihtowa, "*Cabrón** wi:tseh, ¡Uta!. Takokomat..., takokomokatiwi:ts wa:n nimolia kwa:lkwih kowit. Ne:chsowili:tih", kihtowa, "wa:n nika:n nimoka:wati. Sepa sah ihwa:k nikahka:w", kihtowa, "nimopiswih ne: wa:n, wa:n niah". Wa:n no: ta:tahtsi:n kihtowa me:wtiki:s wa:n yahki, mm. Wa:n Nacho López katka ki..., kinkakik yo:n, ke onkaya yo:n ne:n *mentadas**, ne:n motsahtsilihkeh, mm. Entó:s, kalanki:sak, kikwik *atrancador** wa:n kalanki:sak ihkó:n. Yo:n Juan Hidalgo katka i..., ikal..., ikaltsi:ntan ihkó:n temo:lis. Wi:tsa ihkó:n mokamahpachohtiwi:ts. Kilia, "¡Nacho!" "¿Tia:koni?" kilia. "Nehwa, *compadrito**", kilia, "ne:chma:keh". "¿Tehwa *compadre** Pancho?" "Nehwa *compadrito**," kilia. "¿A:koni mitsma:k?" "Neh Trino Quijano", kilia. Wa:n kwihwi:kaltia. "Ay *compadre,** ¿pero ke:yeh ompa ay timoketsa wa:n yowak? ¿Toni *horas** ekintsi:n *a ver**? ¿Ke:yeh tiow yowak?" "Ta: *compromiso**," kilia. "Pero *compromiso**, xkita ekintsi:n". "'Ne:chka:wati *compadrito**, 'ne:chka:wati nocha:n". Kwa:lkwik. Monká:n tasotok ta: pos *delicado** katka, de ke ki:sak a:mo a:kah kitasoli:s ta: *atrancador** ne:wí:n ihkak, ka:mpa 'ketste:w. Kito:pe:wato *puerta**. Kalak, kalakkeh. Kilia Nacho, *Comadrita**, niwa:lah". Me:wak a na:nahtsi:n kipil..., "*Nocompadre" kilia "nikwa:lkwik i:n, kixokolihkeh". "Neli", kilia, "ta: tak kele:wia:ya", kilia, "na..., kite:moh", kilia, "ta: a:kin kite:mowa tein kah..., tein kite:mowa kahsi. "*A ver i:n, kwaltsi:n kochtoya", kilia, "wa:n ihsak. Wa:n me:wak, motehtekaktih wa:n yowi. Nikilia ya, kilia neh, '¿Ka:ni tiow? ¿Ka:ni tiow? Ta: yowak'." Porque ye:kta:wa:n yo:n jueves, ye:kta:wa:n, ye:kkwali winti n' ahsik. Wa:n de kochik, kochik. Pero ta: ihsato ya yo:n yowak. Me:wak wa:n motehtekaktih "¿Ka:ni tiow?", kilwia, "yowak", kilia, "ekintsi:n ka:ni [naw] tiow?" "Neh niow", kilia. "Kino:tsa", kilia, "i:n." Iyo:lo kino:tsa ke mah yowi ne:, kitatsi:nih nika:n n' iyo:lo. "Kino:tsa", kilia, "i:n," Iyo:lo kino:tsa ke ya:s. Yahki. Pero ta: kalakiko ne: yo:n *isarape** pihpilkaya n' esti. Ne: ke:meh yo:n titso:miah ihkó:n, wila:ni ne:, iwki pihpilkaya itech n' i..., n' *ibocamanga**, mm. ¡Úchale!, kilia nan..., yehwa *difunto** Pancho, "¡'No:tsati", kilia, "*notio Pablo, 'kili ke ne:chkokohkeh." Kino:tsato Nacho, no:pá:n katka wa:n no:..., no:má:n yahkeh. Wa:n pos pe:wa kit kiichtakatapowia nopopá:n, toni ne:n *pasa:roh**. Pos no:má:n katka no: me:wak 'kakiti toni. Yahkeh kitatoh. "Tiowih", kilia, "tikitatih Pancho 'kokohkeh". We:noh. Wa:n kahsitoh ihkatok pero toni ne:n nika:n i:n esti wa:n *ibocamanga** pihpilkak n' esti. Ihkó:n we:weyak, pihpilkak nochi *hasta** tani. Neli n' ta:takwah tein kihtoh ne: ke ta:takwa:ti, mm. *Ave purísim**, mm. Ki:xtilihkeh n' *ibocamanga**, ki:xtilihkeh *ireloj**, katka *las once, once y media**, yowak, mm. Ay dios. Pano:k yo:n, kinil..., kinilwih, "Name:chchia, name:chchia Nacho, *compadre** Nacho", kilia, "wa:n teh tio Pablo 'ne:ch..., 'ne:chka:watih Cuesalan". Ne: kwalka:n tahtayowaya:n ok tia:skeh, mah a:mo a:kah kita, mah a:mo a:kah, mah a:mo kita *porque** ika pa:kiskeh. Yahkeh wa:n A:pankwa:ko n' ahkokalak para Taxitimpan wa:n i:n ka:mpa *campo santo** nika:mpa, *esquina** kalakia se: *vereda**, taneki:saya i:n ka:mpa wa:lkalaki ohti para, para Campo, mm, ompa taneki:saya n' ohti. Ompaka kikwik ohti wa:n iwki kwa:ltohtokakeh, ahsikeh ya ne: Moranteko, tane:sik a. Ompa yetok wa:n kichiah. Tane:sik a, tahkah ya. Ahsik *las ocho**, tatapohkeh ya ne: wa:n kalakih ya takowanih. Ompa ne:, yo:n tatapohkeh wa:n kalakkeh, kalakkeh ya. Pero pos ne: kokoxkeh etok. Uh, kalanki:skeh sepa tasematik n' Pancho, kalanki:sak. Ne:ne:nentok n', ne:nentok n' na:nahtsi:n, kahkotsahtsilih. Kilia, "¿*Doctor**," kilia, "me:wak, me:wak a", kilia, "*doctor?**". Kilia, "Ke:mah". "Eski nikte:mowa." "Ma:lti:ti ok", kilwia. *¡Hijo de las ...!** Wa:n *gente** ahsi ya ne:, takowanih. Seki tocha:nkah, ompa ne: kayo:meh, nika:n Cuesalan. Kitakeh ya ne: ke takoko:l ompa yetok, mm. Ma:ltih ne:n *doctor**. Uh, ne:ne:nemi ok ompa ne: ahko, wa:lpantachiak a, "*doctor**" kilwia, pos kiahkotsahtsilih. Pero ka:n *porque** kitak yetok kokoxkeh, mah wa:le:wa. Wa:le:w ya, ehkok, kahsiko ya. Moká:n, kilwih, kipahti:ti. "*A ver**", kilia, "*diligencia**". "¿Ke:ní:w kichihchi:w n' *agente**? ¿A:koni mitsma:k? ¿Ke:ní:w pe:wak n' *pleito**?", Kilia, "*Por eso** ihkó:n tietok. "*A ver**", kilia, "n..., ne:n, n' a:mat", kilwia, "tein kichihchi:w *agente, diligencia** nika:n para nimitspahti:s. Koma:mo a:mo nimitspahti:s." "¡Uta! Wa:n moneki x..., ko...", kilia "ka:n, ka:n teh *agente**." "Pero toni ne: ka:n teh *agente** San Miguel". Kilia, "Ke:mah pero ..." "¿Toni *horas** *mitspasa:roh**, yowak? Pos x'kitati *agente** nika:n, mm." Wa:n, wa:n ne:n *agente** ampó:n, ne: kilwia pero, kilia "¿Toni *mitspasa:roh**?" Wa:n pos no: kima:keh, we:noh. No: kitahtania ne:n tahkwilo:la:mat. Kilia "ka:n tei, ka:n tei" ¡Uchale! "¿Wa:n a:koni mitsma:k?" "Ne:", kilwih ya a:koni. Pos etok n' teposmekat. Kwa:lno:tskeh, yahki n' ta:tahtsi:n. Ahsik ompa, ne: kiliah, "¿Ke:yeh tikma:k?" "Pos nikma:k *porque tanto, tanto abuso** iwa:n nosiwa:mon. Pos no: kino:tskeh siwa:montikeh mah yowi, mm, wa:n para mochi:wak ok n' *careo** ompa ne:, mm. Wa:n entó:s, n' *agente** kichihchi:w a n' a:mat, mm, para yahki a para kipahtihkeh. Wa:n niman a:mo kinekia mah a:kah kita. Mah tane:si wa:n mah kipahti a *doctor**. ¿Pero ka:ni *doctor**? A:mo. Yeh kitsi:ntoka n' *diligencia**, ne: ke:ní:w mochi:w tahkwilo:la:mat, a:koni, toni *horas** katka kima:keh. "A:", kilia, "a:mo nimitspahti:s. ¡Xkitati *agente**, komohkó:n a:mo, a:mo teh a:mat tikwa:lkwik." Sepa *agente** moká:n .... Ta: pos no:, no: kitsi:ntoka ok a:koni, a:koni ne: kimá:k. Kwa:lno:tskeh ika teposmekat wa:n sa:te:pan no:, no: kino:tskeh ya siwa:t. Yahki. Pos, ¡híjole!, pos moka:wato. Kipahtihkeh, ompa, ompa yo:n *pasa:roh** ikalakia:n dieciembre, mm,*día once, once de diciembre**. Yahki a, kika:wkeh ya. Kampi:ktok nika:n i:n wa:n nika:n, mm. I:n totawa:n kin..., kinte:ntekilia:ya. Pero ompa moka:w n' tepo:s. A:mo, a:mo, a:mo kite:xi:n ne:n tantimeh. Wehka:w ya, mm. Ka:n kwali ne:n na:nahmeh ne: ..., *porque delicado,** mm. Wa:n ya:ya yowak, ya:ya yowak, *lo más** ya:ya *hasta** Delfino katka no: te:chilwia:ya. "Nikilwia:ya neh", kihtowa, "¿ke:yeh yowak tiow? Nika:n tiki:sa wa:n pe:wa tawahwiah itskwimeh i:n ahkokopa ompaka tiow. Ta: tietok i:n nika:n". "Mm, ke:mah", kilia, "pero pos ta: tikmattok a" kilwia. "Tikmattok a ke:yeh". "Pero a:mo kwaltia", kilwia:ya. "A:mo kwaltia *porque** yowak. *¡Que tal** mah mitsma:ka:n!" "Mm, ¿a:koni ne:chmagas?" Wa:n tein kilwih chi:wik, iwki *pasa:roh**, mm. Yehwa yo:ni neh nikmattok yo:n nikitak wa:n nik..., pos, nimolia mah dios te:chpale:wi *porque** para se: *familia** semi ki..., mo..., yehwa yo:n wa:n tak no: ta:kat tel..., telyo:lchika:wak katka oso ke:ní:w se: kihto:s. ¿Ke:yeh ya:ya yowak, mm? Ya:ya yowak, mm. Wa:n no: kilia:ya *cantinero**, "Ke "*cuando** tiki:sa nika:n tiow", kilia, "i:n ahkokopa pe:wa tawahwiah itskwimeh. Wa:n pos tietok i:n nika:n" "A: tikmattok a", kilia "*compromiso**", kilia, mm. We:noh pero kixokolihkeh. Pahtik. Yo:n diciembre, enero, febrero, Candelaria titato:kkeh ne: Osto:kapan, yo:n ke:meh *las once** 'ki:xtih se: teposkakawat ihkó:n. Kipia seki *pastillas**, mm. 'Ki:xtih n' *pastilla** wa:n mokantamo:t wa:n kitoloh ika a:tsi:n. "I:n", kihtowa, "ne:chilwih", kihtowa, "*doctor** tein ki:sak esti mah *repone:ro**", kihtowa, "tein, tein ki:sak." "¡Uta!" kihtowa, "pero aya:mo xo:ta", kihtowa. Yo:n kihto:sneki ke aya:mo yo:lose:wi wa:n tato:kaya ne:, ne: Tecola:pan ka:mpa m' Morenoko tate:noh. Ki..., kiko:wka n' ta:l wa:n ompa tato:kaya. Wa:n yeh i:pa tato:kka ya, taepko:to, tachiato, tachiato ke:ní:w etok, ox kwali taepko:s a, mm. Wa:n kita ne: Tecolapan tani ka:mpa n', ka:mpa ontami *pavimento** n' *carretera** ompa ki:saya ohti, ka:mpa wa:lki:saya Miguel Borda katka. Wa:n ompa kimpiaya kwa:kwehmeh yehwa:n ne:n, ne:n Juan Pedro. Entó:s kinkwitiki:skeh kwa:kwemeh wa:n kiniwi:kah ne: tani, ne: kwitaxkolaco. Wa:n, wa:n yeh ne:nentok ne: mi:lah. Wa:le:w, wa:le:w. Wa:n i:n ka:mpa kalaki ohti de n' Te:scateko, ompa kin..., kina:miki.... Na:lki:sako wa:n wi:tsa. Ompa ki..., ompa yowih. "Pedro", kilwia "a:mo nikwaltiak iwa:n mo:pá:n pero ekintsi:n tikitatih *a ver** a:koni kwaltiati". Wa:n Carmen tatohtoka, Rafael Domínguez katka kipe:wa se: kwa:koweh wa:n Pedro no: kipe:wa se:. "Carmen", kilia," ¿Ka:ni tiow?" "Niow kowtah." "*Que** kowtah, ¡tiowih ne:pa!" Wa:n kima:ki:tskih wa:n ¡Uta!, kikwi:lih. Kikwi:lih, kikwi:lih wa:n ne: Tescateco, teswakowtah ompa, ompa 'kalaki:to, ompa ne: wa:n tio:tak kika:wato ne: Agustín Márquezko, *kidestinaro:to**. Pos ka:walo:k a n' *difunto** Juan Pedro. Pano:k to:nalmeh, sepa kisiwahtanihkeh seko. Ne: Julián Arroyo katka, isiwa:pil ne:n José Guerra imomá:n katka. Chepa Arroyo kilwia:yah, mm. Ompa de yonkwik kisiwahtanihkeh, kina:nkilihkeh. *Cada** chikwe:yi yowi kowtah n' Juan Pedro 'kwiti kowit ne:, ne: Tixa:pan. Wa:n kwa:lka:wtiki:sa tio:tak. Wa:n wi:tsa ya. Ta: pos isiwahtanko. Wa:n se: *dia domingo**, kinemilih ki..., Yahki a, pero ne: Ayoapan, ka:mpa yo:n *laguna** we:i. etok nohma *laguna**, nehjó:n, nochi kowtah tanikokopa. Teswakowyoh. Kowtah. Ompa mokalaki:to wa:n kimpiayah o:me kawa:yomeh, mm. Ne:n, panki:skeh yo:n kawa:yohmeh, kwi:kakeh. Xokot kinima:maltihkeh ika kowwahkal, para Cuesalan kinamakakoh. A:, yehwa ya Emilio Arroyo katka wa:n Jesús Arroyo. Yon Miguel Arroyo yeh i:pa yetoya ne: *lado** ya, Tenampulco, mm, i:pa ompa yahki a. Yehwa Chucho wa:n, wa:n Emilio Arroyo wa:n, sa:te:pan ke:mah pano:keh ya. Yehwa ya na:nahtsi:n wa:n ta:tahtsi:n no: yowih n' Cuesalan. Kintohtokah ne:n pi:pil. *Bueno**, kit molwia wa:n, wa:n *cabrón** nosiwahtan, ¿a:koni iwa:n moka:w? Kinitstok, poliwikoh i:n *hasta** i:n Ta:ltsi:ntan ya ka:mpa Mariano Ortíz ita:lpan. Poliwikoh ya. Entó:s ki:sak a. "Niow", kihtoh, "ne: ka..., niow nipano:ti. ¿A:koni iwa:n moka:w nosi..., ne:n nosi..., inisiwa:pil? Inise:lti yahkeh Cuetsalan. Ahsik tatsaktok. Monká:n tano:tsak ta: kitope:wato *puerta** wa:n ke:meh taihtitsaktok ihkó:n wa:n nika:n yetok a n' *espacio** ne:n *puerta**, ne: para ne:, mm. Kitope:wato *puerta** wa:n yahki ne: na:ltachiato ya. Kahsito Santos Guerra katka iwa:n takwahtok wa:n niman isiwahtan, pos a:mo kinino:tsak. Ta: yeh yahki ne: Tixapan 'kwito kowit wa:n, wa:n wa:lah, wa:lpanki:sak. Wa:n yehwa:n ta:tahmeh yahkeh Cuetsalan. Ki:sako ya imomá:n, ne:n ipopá:n katka moka:w ne: Elvirako, mm. Ompa, ompa moka:wako, ompa moka:wato, pe:wak ompa ta:wa:na wa:n ki:sato ne:n imomá:n katka. Wa:n yetok n' Pedro. "Wa:n, wa:n i:n kowit", kilia, "ka:n t'wa:lka:wtiki:s ne:pa, mm." A:mo kina:nkilih. kwala:ni. "¿Ton[i] *mitspasa:roh**? Pos i:n kowit", kilia, "ne:pa t'wa:lka:wtiki:saskia". Kilia, "Ka:n niwa:lpano:k". "¿Pero ke:yeh?" "Ke i:n kwala:niti mo:pá:n. I:n kowit", kilia, "¡xkahchi:wa! "*Porque** kalakiki:w mo:pá:n wa:n kitas, ye:kkwala:nis." Neli kahchi:wkeh yo:n kowit. "Wa:n a:mo xieto nika:n", kilia, "xiow ne:, ne: ixta:wat", kilia, "Tate:mpan, ka:mpa a:man Rómulo ikahfe:ntah. Ompa xiow. Mm. Tiwi:tsa *hasta** tio:tak." Neli ompa yahki wa:n Trino ehkok pos wintitok, wintitiwi:ts, mote:k kochik wa:n ehkok a Pedro. Takwah. Wa:n ipopá:n yeh kochtok. Mm. Ke:mah mote:kato ya na:nahtsi:n wa:n no: mote:kato ya Pedro katka. A:, ki..., yo:n kwalka:n kilwihkeh ya ta:tahtsi:n, kilwihkeh ya toni *pasa:roh**, pos yahki kitato Julián Arroyo ke toni n', toni *pasa:roh**. Wa:n no: eliwis *loco** katka n' ta:tahtsi:n. *De a tiro** kikalantokak isiwa:pil mah kwi:ka ne:n Santos Guerra. Pos yeh iwa:n mota:lih ya wa:n, wa:n yeh nemih ya ne:, ke:mah *nocompadre** ne:n, ne:n Chon wa:n Antonio. Nenkeh wa:n a:mo n'mati ox i:pa o:me:n sah, pero yeh, yeh iwa:n, iwa:n *kisegui:roh** ya wa:n, wa:n yeh ne:n Pedro katka pos iwki moka:w. Wa:n ne: siwa:t yeh pos yeh etok ne:, ne: koyo:ko. Wa:n pe:wak a:mo kitati ok n' *difunto** Pancho, kika:wa ya. Wa:n Miguel Gutiérrez katka yowi Cuesalan. Kino:tsak n' Agustín Márquez katka. Kilia, "*Caray, compadre** Miguel, ¿Toni pasa:roh**?" "Mosiwa:pil ampó:n 'kawako", kilia "ne:n Contreras." "A:, ampó:n mah yeto." Mm, neh a:mo wel niktsakwilia", kilia, "pos n' pa:kilis", kilia, "de yehwa, ipa:kilis. Ke a:mo wel yetos iwa:n ta:kat, ampó:n mah yeto." "A:mo, a:mo *compadre**", kilia "mokone:w", kilia, "¡xiktasohta! Xikwiki, xikwi:ka", kilia "mokalihtik". Kilia, "Pero, nikilwi:ti", kilia, "*mocomadre**, komo kihto:s tikwiki:wih, tikwiki:wih, wa:n koma:mo ne: ampó:n mah yeto, mm. *Por fin, siempre** ki..., tak kikne:lihkeh ininkone:w ki..., pos kikwil..., kikwikoh ya ampó:n ka:mpa yetoya. Wa:n pano:k *tiempo**, pe:wak a ne:n mo..., ne:n Pancho katka kanah yeh, kon..., konitaya. Konitaya ompa ne: Tatampa. Konitaya *porque** pos *compromiso**. Wa:n i:pa takoko:l a. Ne: tikowkwitoh Juan Sierrako, ne: Atekohkomol. Tikwitoh *tablones** para *cintas** wa:n tiehkokeh n' titakwat..., titakwa:tonkeh wa:n, wa:n *en vez** de tai:s kahfe:n no:, takwa:s, mm. Yahki. Yahki wa:n, pos neh iwa:n niahka ne:n tikowkwitoh. Neh re..., ne:chwa:ntikeh kahfe:n. Titakwahkeh. Wa:n kwa:kwehmeh ompa ne: etokeh. Entó:s ni..., niah nik..., n'ka:wato *yugo** ompa ne: tio:pante:noh wa:n ne:chilia n' *difunta**, "¿Pancho?" "Ka:n, ka:n n'mati", nikilia "ta: pos, titakwa..., titakwa:tonkeh wa:n a:mo n'mati ox ka:ni yahki." Mm, pe:wak kwihwi:kaltia. A: pos yo:n yahki ne:, kitato", kihtowa, "ne:n *iamiga**. Xa: ompa ya ki:xtayowalti:skeh. Aya:mo, aya:mo iyo:lo se:wi de ke 'kantipanraya:rohkeh. Wa:n kwa:kwehmeh ne:pa yetokeh. Kihtowa, "Pos xkinka:wati", kihtowa, "nankikwitoh Ayoapan. Kinka:wato Ka:la:solin", kihtowa, "ompa xkinilpi:ti". Wa:n pos neli neh nikinka:wato n' tapialmeh Ka:la:solin sah, mm. Pano:k *tiempo** pero ke:meh nochi *kininburla:rohtoya** ne:n ta:tah Trino katka porin kikantsontek. No: yetoyah ta:wa:ntoyah ka:mpa a:man yetok ne:n Alejandro Villa. Yehwa ne:n Gutiérrez, Ismaél, Miguel Contreras wa:n yehwa ya Trino, na:wi:n. Wa:n, wa:n ne:n Miguel Gutiérrez katka, ne:n, *cuando** kwehwelokeh *palacio, del año cuarenta y cuatro**, wa:n kichihchi:wtokeh *cuarenta y cinco, cuarenta y seis**, ne: .... Wa:n no: katka *colector** n' Contreras iwa:n Salazar, ne:n, mo..., moweli:toh. Yehwa:n katkah *colectores**, mm. Wa:n yo:n monohno:tstokeh ne: kite:ma:ktihkeh tomi:n wa:n Miguel Gutiérrez no: kihtowa ke ke:ní:w eski yo:n. Wa:n neli kil..., kil..., kilia n' Pancho, "¿Wa:n neli popá:n", kilia, "tein tikihtowa neli?" Pos a:mo kina:nkilih n' Guitiérrez katka ke:meskia a:mo kikakik, mm. Pero kwala:n. Pos *kiburla:roh ne:, ne: a:mo teh kihtoh. Wa:n ompa ne: mosenahsikeh na:wi:n. Yehwa n' Ismaél wa:n yehwa ya n' ipopá:n katka wa:n, wa:n yehwa n' Trino, nochi yo:n na:wi:n. Pe:wak ki..., pe:wak kelna:mikkeh ya ke n' Ismaél kihtowa ke, "Te:chyo:lahsik a" kilia, "Pancho semi, a:mo x'mati ke:ní:w se:, a:mo teh ika kikaki wa:n semi kineki ne:chmagas. Pero a:mo wel ne:chmaga, pero kineki ne:chmá:s. Moyehekoh ya. Pero a:mo, nochipa n'tsakwilia wa:n a:mo ke:man wel ne:ch..., ne: teh ne:chchi:wilia". "Wa:n neh", kihtowa, n' ipopá:n katka, "neh", kilia, "ne:chmá:k a, ta: pos neh ne:chki:xtilih esti". Ta: kikwa:tsontek ipopá:n. 'kwa:tsontekka ipopá:n katka, nika:wí:n, 'ki:xtilih n' cho:kil, *ave maria**, wa:n Miguel Gutiérrez katka. "Wa:n neh", kilia, "*ne:chburla:roh** ne: *Portal, palacio**. Ne:chilwih n' ipopá:n wa:n monká:n iwa:n yetok nokone:w. A:it ke:ní:w t'chi:waskeh". A:mo teh kineltoka wa:n a:mo teh, a:mo *tarespeta:rowa**". Wa:n kilia n' Ismaél, "Pero komo a:mo semi namotekipacho:skeh *compadritos**", kilwia, kinilwia, pos nochi *icompadres**, "koma:mo semi namotekipacho:skeh", kilia, "neh niknohno:tsaskia", kilia, "*nocompadre Julio Flores Ortíz". *Señor cura** katka wa:n ampo:n yetoya. Wa:n ki:sak, wa:lah n' Dorotero Flores Zamora, wa:n yo:n ne:n Julio Flores ahsik ne: San Martín Texmelucan. Kimattok n' Ismaél, kihtowa ne:n Contreras, "Pos komo tikmati ke onkak *modo**", kilia, "teh, teh iwa:n *mocompadre, adelante**. Neh a:mo teh nikihtowa", kilia, "*porque** ne:chki:xtilih ya n' ne:n cho:kil", kilia, "nokwa:tipan ne:chtsontek. Wa:n niman", kilia, "kihtowa ke, kichi:xtok mah nimiki". Wa:n tepostrapicheh kikwi:li:ti *icuñado**, mm. "Wa:n pos tepostrapicheh", kilia "nehwa nikowak, a:mo yehwa, pero kihtowa ke yeh ia:xka, mm". "Mm, pos yehwa yo:n" kihtowa Trino katka no: yeh, "no: nikmawilihtok neh ne:chmagas, *porque** neh nikmá:k, pero aya:mo ke:man ne:chtsakwilia pero sentahmah xa: kinekis. Pero neh semi nita:wa:na, a:mo n'mati xa:, ne:chichtakawi:s, niwintitok." Kilia, "A:mo *compadre**", kilia "a:mo, a:mo teh *pasa:ro:s**. Neh", kilia, "n'nohno:tsati tio:pixka:t n'chihchi:wili:ti se: *recadito**. "Wa:n ya:ti", kilia, "*nocuñado** ne:n, ne:n ya:ti", kilia, "ne:n Pedro Juárez, *cantor** katka". "Yeh", kilia, "mattok ka:mpa yetok tio:pixka:t". Kichihchi:wilih yo: n' a:mat, tahkwilo:la:mat wa:n kitsakwak ika n' *sobre**. Mm, kiti:tanilih. Yahki n' Pedro. Ohtokak de nika:n para Zacapoaxtla, ohtokak. Pos Zacapoaxtla kikwik tepos para Puebla, ne: ka:mpa, ka:mpa ahsik tio:pixka:t. Kahsito ne:n tio:pixka:t. "Mm, a:, Don Pedro, *milagro**". "Ne:, pos *cuando** impo:rtah". "Ne: ximose:wi, ximose:wi." "Nimitswa:lkwilih", kilia, "i:n a:matsí:n. 'Kita, Ismaél Tirado n' paniá:n ihkwiliwtok". "A:, *nocompadre Ismaél". "Ke:mah". Mm, kitapoh ne: wa:n 'ki:xtih a:mat wa:n pe:wak *kileerowa**. "Ay dios", kihtowa, "ne:n, *pobre nocompadre**". "Ta: imontika:w", kilia, "ne:n Contreras, pos ampó:n kihtohtok n' a:mat toni, toni kineki *mocompadre**". "A: pos *bueno**. Tiowih", kilia, "xtai:ki kahfe:n". Yahki a ne: ka:mpa takwa n' ta:tah *cura**. 'Makakeh kahfe:n ika *leche**, kimakakeh se: *pan**. Wa:n ke:mah, kimakakeh n' *taquito**, mah tamahse:wa. Tamahse:wak wa:n sepa yahki a ne: ka:mpa n' *iescritorio** wa:n pe:wak kichihchi:wa ya n' *respuesta. Kichihchi:w wa:n no: kalakih itech *sobre**. Wa:n ne:, "¿Tiá:s mo:sta Pedro?", kilia, "¿Ka:ni tia:ti ekintsi:n, tiahsis zacapoaxtla?" kilwia. "¿Ka:ni tikochis?" Wehka", kilia, "para tiohtokas. A:mo", kilwia "mo:sta tiá:s, kwalka:n tiá:s." Nimitsmakas", kilia, "para *mopasaje wa:n xiow. Pero mo:sta ok. Tikwi:kili:ti n' a:mat *nocompadre**". Mm. Wa:lah yo:n mo:stika. Ekok yo:n tio:tak, kimakatehkok n' Taxitimpan yetoya ta:tahtsi:n. Ompa, ompa ahsik. Kimakak n' a:mat. Niman no: kitapoh n' ta:tahtsi:n katka wa:n pe:wak *kileerowa**. Kilia ke mah a:mo teh molwi, ke mah mochia para *tres meses, mm.** *Para tres meses**, yo:n, ahsik a *tres meses*. Pancho yahki taahchi:wato Ayoapan. Pero mahyá: 'kokowa i..., 'kokowa ihtik mahyá: kikwik *como, como desintería**. Ehe, *como** estsompi:l, ne: we:noh. Wa:n kite:tetsi:lowa n' ihtik wa:n ya:yawi kalan. Taahchi:w n' Ayoapan, taahchi:w Axokotko, ekok Tescateko, taahchi:w, wa:n wi:tsa ya. Wa:n ne: Tescateco ihkaya se: chini:nahwe:wet, a:mo tikitak ai:k. Ompa yetok ne:n kowte:n, ompa mota:li:ko, mota:li:ko pos ta: 'kokowa ipox. Ompa tokotsietok, mose:wia. Koni:xahsi wi:tsa se: siwa:t ne: *panelera**, pano:k a. Tsompi:ktiwi:ts, si:ntahyeh wa:n tsompi:ktiwi:ts. Pero *carrera** wi:tsa, wa:n ne: ki:xahsiko, "¿Pancho", kilia, "ton[i] chi:wtok?" "Nimitste:mo:to ya", kilia, "*hasta** Ayoapan niahka wa:n nochi n' Axokotko niwa:lpano:k wa:n nimolia xa: ompa nimitsahsis". Kilia, "Kanah", kilia, "nika:n nietiok". "¿Ton 'chi:wa?" "Nika:n", kilia, "nimose:wia", kilia. Kihtowa, "ne:chkoko..., no..., ne:chkokowa nopox". "E:, tiowih ya", kilia, "tiowih. Tiowih ya tiseyowih. Nimitska:wtiki:sa", kilia. "Mm", kilia, "kanah". Kilia, "We:noh tiseyowih". Pos wa:le:wkeh, pero yehwa Carmen katka. Kitstok ke yehwa, mm, iwa:n wa:lah. Ehkokeh ya nika:n ka:mpa a:man *bodega**, mm. "Nika:wí:n", kilia, "tia:tih. Nika:wí:n tiowih. Wa:n", kilia, "neh nika:wí:n niow", kilia, ke:meh kimattoya Ca..., Carmen ne: ahko nemi yeh. "Neh nika:wí:n niow". "Tiowih, pos tiowih", kilia, nimitska:wtiki:sa kalihtik". Kilia, "Kanah". "¿Ke:yeh?" "kwala:ni:s", kilia, "siwa:t". "Mm, we:noh". Wa:n yo:n ka:mpa tami ne:n *es..., escuela**, ta:l, ka:mpa yo:n tami, tatsaktok ika n' *tela**. Ompa panowa:ya se: ohti ne: *primaria** wa:n ompa na:lki:saya. Ompa moketsatoh. "Pos a:mo n'neki ne: nimitska:wtiki:sa". Kilia, "Kanah, nia:ti a, nika:n nia:ti a, kwali ke tisewa:lahkeh. ¿Wa:n iwtok mitskokowa moihtik?". Kilia, "Ke:mah, ne:chkokowa". We:noh, we:noh", kilia pos, "ximochi:wili *remedio**". A:h, kima:ki:tskih ya. Monawati..., monawatiah ya. Yo:n moma:k..., moma:kahka:wkeh. Kita ne:n Carmen ma:yo:la:nkoyoktik, ihwiyoh ima:y. *Cuando** kilwih, "Tik...", kilia, "[ti]ne:chjode:roh". Wa:n *cuando** yo:n iwki kilwih, ompa poliw Carmen wa:n mi:xahok . ke:mah yehwa ya yo:n *la muerte** ke:chpanohtok pané: se: *talacha**metsweyak.** Yehwa ya kipanitstok wa:n Carmen a:mo ne:si ok. Yehwa ya *la muerte** ne: kechpanohtok yo:n pané:, pané: se: *talacha** metsweyak ata se: kita yo:n *la muerte**. Yehwa ya kipanitstok. Wa:n *cuando** yo:n sayoh kisenitak wa:n ke:mah poliw. Yahki n' Carmen wa:n no: yahki yo:n se:, no: poliw. Ke:mah wa:le:w a. ¡Uta! ehkok a ne: tio:pante:noh. "¡Ay dios!, Tere", kilia, "nimojode:roh". "¿Ke:yeh?" kilwia. "Ne:chkokowa nopox." "A:, ta:, tehwa ya wel ka:n teh, ka:n teh tiknehneltoka, ka:n teh tikte:kokohmati. Pero kite:tetsi:lowa n' ihtik wa:n, wa:n ya:yawi kalan. Wa:n tehwa:n 'tapa:tskayah. Neh ninemia ne: Atmolon, titapa:tsakah. Wa:n yo:n domingo ne:, neh ompa ne: Atmolon ninemi wa:n nokni:w Juan katka panki:sak. Wa:n domingo kwalka:n yahki. A:, sábado, kwa:lkwik tapial, kwa:lkwik *panela**, para domingo tanamakatih. Wa:n, neh a:mo niwa:lah Cuetzalan ta: pos neh nitata:lwia ne:, ompa ne: kaltsi:ntan. Wa:n yo:n lunes ka:n ahsik nokni:w Juan i..., kihtowa ta:..., takah mikik n' Contreras. Mikik, mm. Viernes yo:n *pasa:roh**, viernes. A:mo ta: m..., martes kipasa:roh. Miércoles, jueves, viernes, sábado, domingo tio:tak wa:n tamik yo:n lunes tane:sik. N' domingo *a las once** mikik. Lunes tane:sito mike:tsi:n, mm. Wa:n yo:n jueves yahka nokni:w José Juan katka 'ka:wato *panela** o:me *marqueta**. Wa:n iwa:n monohno:ts Miguel Contreras katka wa:n motahpalohkeh. "¡Uta!", kilia, "mokni:w Pancho", kilia, "mikiti". "A:it", kilia, "¿mokokowa?" "Mokokowa", kilia, "ka:n wel me:wa ok", kilia. "Kie:wah wa:n kite:kah. Kwi:kah kalan wa:n ..., mojode:roh", kilia. "Ka:n wel nehnemi". "¡Utale!", kilia. "Pero toni mach", kilwia, "ta: kwali nentoya". "Ke:mah", kilwia, "pero kokolis", kilia, "kikwik kalanemi:lis wa:n ekintsi:n ka:n wel me:wa ok. Ke:wah, kite:kah. Yowi kalan kiwi:kah". "*¡Ay dios! Ni modo**". Pos kimattok n' ipopa:n toni ne:, toni kichi:wilihkeh. Pero ke:meh 'kwala:ntihtoya porin kikwa:tsontek. Pos a:mo teh molwia:ya. Mm, yo:n neh ne: yo:n lunes neh n'tata:lwia. Ahsik no:má:n katka yo:n ke:meh, ke:meh *las diez**. Ahsik neh ne: 'nentok ne: 'tata:lwia. Ne:chno:tskeh, ne:chno:tskeh. Mm, niwa:lah, nikalakiko. Ne:chno:tskeh wa:n ne:chilwia ne: *nodifunta**, "Xiwi:ki", kihtowa, "'wa:lkwi a", kihtowa, "mosalo:n". Nimolia ¿ke:yeh? Ta: kwalka:n ok. Mm, neli n'wa:lkwite:w nosalo:n. Niehkok. Nikahsiko no:má:n katka. Mm, kihtowa, "Tiowih", kihtowa, "xpanki:saka:n". Nikilia, "¿Ke:yeh? Ta: mikik", kihtowa, "Pancho". "¿Ke:yeh? ¿Mikik?" kihtowa, "*las once** de yowak", kihtowah "mikik". "¡Uta!" Nikonsenkaki. Sa:te:pan ya nikmatik toni *kipasa:roh**, mm. Sa:te:pan ya nikmatik toni *kipasa:roh por** yehwa ne: *nocomadre** katka. Kiteyo:wihkeh. Pero yehwa n' tio:pixka:t kichi:w *porque** Pancho ki..., ne: Ismaél katka kichihchi:w n' a:mat ke:ní:w yeh kimatik, ke:ní:w kichihchi:w. Wa:n tio:pixka:t ke:meh tio:pixka:t pos kimati ke:ní:w, mm. Pos iwki tatamik. Wa:n *nocomadre** katka yetok icha:n. Wa:n ne: isiwahtan, Santos Guerra kikwi..., iwa:n, iwa:n takwahtok kahsito. Molia kitstiki:sa a:koni iwa:n moka:w. Ox ise:lti etok oso ox a:ksá: iwa:n. Kahsito Santos Guerra iwa:n takwahtok. ¡Ay dios!, miak mochi:wak wa:n miak nikmatik wa:n miak nikitak wa:n pos pano:k *tiempo**. Sepa, sepa de yonkwik motahtani:to *nocomadre** katka, mm. Kilia, "Pos *mejor**, x'wi:kaka:n", kilia, "pos ta:, ekintsi:n a:mo teisá:", kilia, "ta: pos, ne:, nana:mik..., nana:mikowa:nih", kilia, "pos sayoh ke nam..., moeliwisyo", kilia isiwa:pil, "yeh ika nawehweliwkeh". Pos, sepa kwaltsi:n pano:koh iwa:n *tocomadre** katka n' *tocompadre**. Mm. Ka:n teisá:, mm, ta:wa:nayah. Yowih domingo Cuesalan iwintitiwi:tseh, mm. Pos kipiayah tomi:n. Ka:n, ka:n tahyowihkeh. Pero, pos momikilihkeh *pobres**, ne:, tein Carmen katka i..., *kitoca:rowa:ya** ne:, ne: Atpoliwi yehwa ya n' *te:sobrinos** a mokwihkwi:lihkeh. Mm. Mm, no: Lico no: *kitoca:roh** wa:n José, José Guerra, *ifamilia**, wa:n nika:mpa a:mo n'mati aha:konimeh *kintoca:roh**. Pero yehwa:n *kintoca:roh**. *Sólo** Tino tak a:mo teh *kitoca:roh** n' ompa, Tino *kitoca:roh** ne: Atecohcomol, *kitoca:rohka** iwa:n Ismaél Guerra. Kintahkoxelwihkeh. Ismaél Guerra kinamakak para kichiw ne: kikowak itepostrapi:cheh Ayoapan. Ika pane:lahchi:wa. Wa:n Tino yeh pos kinamakak. Yeh ka..., ka:wiltih sah tomi:n, mm. Pero iwki tatamik, mm. Yon miak *pasa:roh**, mm, ki..., ne:n, ne: tani, ne: Tixapan, Montielko katka ompa ita:lpan katka Juan Pedro. Ompa yehwa ya ne: Eleuterio Quijano, wa:n kali. Yehw..., a:man ompa yetok Alejandro Quijano, mm. Kikwik ne: Tixapan wa:n yehwa kali, mm, mm. Pos ka:n, ka:n kimpiakeh pi:pil, iwki inise:lti iwki tio:takkeh. Wa:n yehwa yo:n neh nikitak yo:n, yo:n *casi como** se: *experiencia** yo:n oso, ¿ke:ní:w se: kihto:s?, *porque** pos ika, ika tamik ne:n *difunto**. No: kite:molihkeh *padrino** ne:n *cuando** mikik Braulio Hernández katka, yeh kita:lih kolo:tsi:n. *Cuando** kika:watoh kolo:tsi:n ompa nietoya no: neh. Cho:kak Ismaél katka kina:mik kolo:tsi:n. Ma:s[ki] kimattok toni, ke:ní:w kichi:w pero cho:kak *porque** tak molwia por ieliwisyo ika yo:n iwki *pasa:rohkeh**. Cho:kak wa:n ipopá:n katka no: cho:kak. No[chi] cho:kakeh pero pos tai:xyo:t sah *porque** pos yehwa:n kite:molihkeh. *O sea** ke mote:molih ta:kat katka, mm. Kite:moh tein a:mo kwali. Neli ke:meh kihtowah, tikte:mos tein kwali, tikahsis, tein a:mo kwali mah dios te:chpale:wi, mm. Wa:n yehwa yo:n, wa:n neli neh ni..., niteltahyowih wehka:w, neli nia:ya Zacapoaxtla, yowa:k ka:n n'matia neh toni *horas** nie:waya, mm. Nia:ya Comalteco, nikonkwia tao:l, Chihuicruz, Tecuantepec, mm. Mm, a:mo teh ne:chpasa:roh, dios ne:chpale:wih, mm. No: se: *viaje** ne:chmagayah nika:n, se:, se: reyano , kilwiah Martín Chalawih A:mo n'mati ox nemi ok, ne: ke:man niahka, ne:chilwiah ke yetok. Yetok kihtowah, we:wentsi:n ya, a:man kihtowah, kihtowa, no: tapahtia, mm. Ne: *cabrón** ne: kinekia ne: ne:chmá:s ika *machete** pero ka:n kwaltiak. Neh *niarriero** katka, nikinwa:lkwia ma:kwi:l tapialmeh. Wa:n Ismaél katka kinamakaya n' tao:l pero a:mo kinamakaya se: *fanega**, o:me *fanega, porque** sábado 'taka:watoh na:wpa ika ma:kwi:l tapial. Wa:n domingo ohpa, se: *trinchera** ne: Agustín Marquezco tiksalowa:yah *bultos**. Wa:n domingo tiksakatoh wa:n [ni]tanamakak. Wa:n Ismaél, ne:n, Contreras katka a:it ton *compromiso** kipiaya ne: Jonotla, ompa yahka. Wa:n ihwa:k *ne:chpasa:roh mal**, ne:chtsakwilih ne:n ta:kat, ne:..., ne:chilwia ne: Ismaél katka, "¡Xmokwi:li:ti mopa:nsti:n!" Se: *billete** ne:chmakak. Nikwito nopa:ntsi:n wa:n, ta: ihwa:k *barato** katka, ye:k se: *morral** nikwito pa:ntsi:n, se: *peso**. Wa:n nikahsiko Ismaél i:pa kitetekwinoh ya n' *kosta:lmeh** ihkó:n wa:n yo:n, o:me yo:n koyo:palte:lmeh kilwia:yah. Pe:pexo:n n' tomi:n. Kinkechilpih. Ka:ni mah se: kwa:lkwi itech *morral** oso se: *ibo:lsahko** ta pos eti:k, tepos, mm. Mm, kisowak *costalera** wa:n ompa tatahko 'kalakih n' tomi:n wa:n kich..., '[te]tekwinoh, kitahkoilpih wa:n se: no:. Wa:n kawa:yoh kwa:lkwik n' tomi:n. Wa:n neh niwa:lah, ne:n, kihtowa Ismaél, "Xikiniwi:ka ya tapialmeh, neh niow nikitati *señor cura**". Ne:, moe:wilih se:, i:pa onkaya *billete** ya, se: *veinte pesos** kwi:kak, nikitati kihtowa *señor cura**, mm, nikilia, "We:noh." Yo:n itech domingo de pascua yo:n 'taekowah. Niwa:lah wa:n yo:n reyanos, reyano. Nikinitato ne: Miguel Sotoco katka, nika:mpa kaltsontan, kinamakayah *refino** wa:n ne:wí:n tatsontan kinamakayah pa:ntsi:n. Nikowato. Wa:n Emilia Arroyo *inamigo**, pero no: ompa t..., no: ompa tekitia Emilio. Wa:n, wa:n Nacho, Nacho, Nacho Diego, no: ompa tato:kayah. *Inamigos** yo:n, yehwa yo:n o:me:n *reyanos**, mm, tai:tokeh. Wa:n neh nikowato nopa:ntsi:n wa:n niwa:lah. Wa:n yehwa:n, ne:n, ne:, ihwa:k ne:, ni..., nikiwa:lkwite:w a tapialmeh. Niwi:tsa, niwi:tsa, niwi:tsa. Wa:n i:n ka:mpa n' *difunto** Celerino no: kinamakayah *traguito** wa:n ompa ta:wa:nkeh ok yo:n reyanos. Wa:n ka:mpa se: kikwiti i:xtehkolis, ompa nia:ya ihwa:k, ihwa:k yahkeh ya para ne: yowih ya. Uh, tapialmeh wi:tseh, takwahtiwi:tseh. Neh nikinwa:ltohtoka pos nisiowtok, miak *bultos** tiksakakeh. Yo:li:k nikwa:ltohtoka wa:n nika:mpa ka:mpa Nato ikalte:noh, yo:n *calzada** ontami ne: wi:tseh tapialmeh wa:n, wa:n yo:n reyanos ompa n..., taneki:skeh ya. Ne: moketskeh, kintaka:wilihkeh n' tapialmeh. Nikita ne:n ta:kat ihkwí:n 'ki:tskih *cubierta** wa:n 'ki:tskih *cacha** . *Bueno** nimolia, "¿Ne: *cabrón**, toni kinemilia?" Wa:n kilwia ne: a:kin iwa:n, "¿Ton 'chi:wati?", kilwia, "*amigo**. A:mo iwinti", kilwiah. "Yeh kin..., kiniwi:ka itapialwa:n". A:mo kina:nkilih, mm. Wa:n kikahka:w n' *icubierta**. "¿*Que hubo, amigo?" "¿Qué tal?** nikilwia. "*Choca la mano!" "Bueno** pos n'ma:kih noma:y ta: pos, timoma:ki:tski:tih. Ne:chki:tskih pero kinekia kipa:tas noma:y. Pero pos no: neh, pos i:pa nimoma:chika:wa niki:tskia *bulto**. Pos nimoma:chika:w. Kimachilih noma:y ke: takwa:wak, a:mo, a:mo 'kwaltilih. Ne:ch..., kinekia ne:chma:pa:tskati, telsenkaya ne:, Pos no: ni..., no: nimoma:chika:w, ne:chkahka:w wa:n ke:mah ne:chkechnawah. Pero ta: miak ne:chtsahtsilihtiwi:ts, ne:chwihwi:kaltia. Pero neh a:mo n'chi:wilia kwe:ntah. *Hasta mentada** de se: ina:nah, ne:chte:ne:wilia. A:mo n'chi:wa kwe:ntah, ta: pos winti. Kilwia ne:n oksé, "*Ca[brón]**", kilia, "*amigo tikofende:rohtok**, kwali ke a:mo kichi:wa kwe:ntah". Yeh a:mo kina:nkilia, yeh *más** ne:chilwia, "Mm, San Migueleños a:mo *valerowah** para neh *noparte**", kihtowa no:. "Tatampa de *huara..., nohuarache** nikimpia". ¿Pero ke:ní:w wa:n pos tiwehwei:n? "Tatampa de no..., *nohuarache**", kihtowa, "neh nikimpia", kihtowa, "San Migueleños". Wa:n *mentadas, mentadas**, telsenkaya. Wa:n a:mo n'chi:wa kwe:ntah. I:n *mero, mero panteón** ka:mpa tiahkotaksatih ya . ¡Uta! ne:n. Ne:chkahka:w, de ne:chkechnawa wa:n ke:mah ¡Uta! Mo..., mopiloh nika:n, kwali notilmah ke:meh i:n. Ne:chkwik nika:n pero ne:chkechpa:tska. Wa:n moilakatsketsak a ne:chmagati. Pero *cuando** niki:tskih nika:n wa:n nika:n, pero yeh a:mo n'mahpachoh sah, neh niki:tskih ke:meh *tenaza**. Pos ne:chkahka:w. Wa:n ke:meh *medio** winti, niki:tskih ihkó:n wa:n *medio** ihkwí:n nikchi:w. ¡Uta! ihkó:n nikchi:w *hasta** ke:meh i:n na:nah tokotsietok ¡Uta! mokwa:tawi:tekito itech *pretíl**, ihko:ntsi:n de wehkapan. Ompa mokwa:l.... Senahkotachiak. *Canijo**, nimolia mikik, mm. Senahkotachiak. Pos neli ye:kchika:wak, mokwa:tawi:tekito pos ta nik..., mm, nikwopipitsoh mahyá: tapachohkeh, mm. Wa:n ke:mah, ke:mah ne: tamatik. ¡Uta! Wa:n kwala:ni, wa:n nikita moli:nia, nitsikwi:ni wa:n n'maga se:, se: nik..., ii:xtipan. Wa:n kihtowa se:, "A:mo x'maga", kihtowa, "a:mo x'maga", kihtowa. "Neh nika:n i:n neh niki:tski:ti". Wa:n pos ne: neh n' yehwa nikilia, "Xiki:tski, neh xne:chkahka:wa, neh a:mo niwinti". Pos yehwa ya kikwik wa:n sepa kitsontelta:lih . Wa:n mokwe:kwe:lowa wa:n ne:chtsahtsilia ke mah a:mo *nivieja**, mah a:mo nicholo, mah n'chia, "¡'Kahka:wa!", nikilia. "Mah wi:ki". "Teh, xiow", kihtowa. "¡X'kinitati motapialwa:n, yahkeh!" Wa:n mokwe:kwe:lowa wa:n a:mo kikahka:wa, a:mo kika:wa mah me:wa. Neh niwi:tsa. Pancho Reyesko kalte:noh, yo:n ne: ka:mpa yetoya a:ichkwal. Ompa pexo:ntokeh tapialmeh, a:ti:tokeh. Neh nikwik se: tet wa:n nikinkahka:wilih, ke:mah ki:ste:wkeh ya, Juvencio ikalte:noh na:lki:satoh. Wi:tseh ya. We:noh neh ..., ompa neh no: niehkok a ka:mpa n' ikalte:noh Juvencio. Taneki:sakoh ya ne:. ¡Uta! wa:n tsahtsi, ne:chtsahtsilia, ne: mah nimoketsa, mah, mah a:mo nicholo. Nikilia, "Monka:n nicholowa, ta: nika:n nietok." "Xiow", kihtowa n' ta:kat, "xiow", kihtowa oksé:. "Xiow", kihtowa "xkiniwi:ka motapialwa:n, i:n a:mo nika:wati". wa:n monka:n katka we:yoh ta: pos a:tawyoh n' ohti, ka:n ke:meh a:man *calzada** N' ompa ne:, ne: Pancho ikalte:noh paratani. Ohpitsak. A:mo kika:w . Wa:n ne:chtsahtsilia, nikilia, "Xkahka:wa", nikilia, "mah wi:ki", nikilwia. Pero maya:na mah wi:ki, mm. "Xiow", kihtowa, "xiow". Wa:n, wa:n kititilats. *Por fin siempre** 'kwi:ltih n' ohti. Neh niehkok. Wa:n Pancho a:mo, a:mo ehko, mm. Ne:, ne: kihtowa Tere katka, "¡Xi..., xikwa:s", kihtowa, "n' taxkal!". Ne:chwa:ntik kahfe:n wa:n mah nitakwa. Nitakwah. Wa:n nitapehpechki:xtih. Mm, ke:mah ehkok a Pancho. Wa:n kihtowa, *este**, "¿Ti..., tiki:xti..., tikinki:xtilih ya pehpech?" Nikilia "ke:mah" "Tiowih", kihtowa, "xtai:ti kahfe:n". Sepa nikalakito. Wa:n, "'Ne:chwa:nti", kilia, "kahfe:n". *Medio tomadillo**. "'Ne:chwa:nti", kilia, "kahfe:n". Mm, toni, "Ti..., titakwa:tih", kihtowa. Nikilia, "Neh ne:chwa:ntik a", nikilia, "na:nah". "¿A:, nantakwahkeh ya?". Nikilia, "Ke:mah, nitakwah ya neh, ta: pos yeh," nikilia, "kita:lihtoya taxkal". "Mm, we:noh." Mm, kihtowa, "Pos, 'ne:chchia" kihtowa, "neh nitakwa:ti, wa:n tikinka:wati:wih tapialmeh". Takwah. Mm, ne: tiwa:lahkeh ne:n ka:mpa kali, ka:mpa yetok Miguel Flores. Tikinkechtetekwinohkeh tapialmeh ika *inilazo** wa:n tikinki:xtilihkeh *gamarra** wa:n ke:mah. Wa:n nikilwia, "*Cabrón**", nikilia, "*mal ne:chpasa:roh, cabrón", nikilia, "mose..., nose:lti", nikilia, "ka:ni tiahka". Kihtowa, "¿Ke:yeh?". Nikilia, "Ne:ch..., kinekia ne:chmagas se: ta:kat, pero ka:n, ka:n welik". "¿A:kon ta:kat?" "Se: reyano." "¿Tiki:xmattok?" Nikilia, "Ke:mah". "¿Ke:ní:w mono:tsa?" "Mm, Martín Chalawi." "¿Mm, ka:ni yahtos?" "¡Uta!," nikilia, "yahki a. Ekintsi:n yahtos ke:meh, ke:meh Xaltipan ya". "Tiawih", kihtowa, "t'tohtokah". "¡Uta! wa:n ke:, kinmowtih tapialmeh wa:n *carrera tikintokate:wkeh n' *caballohmeh**". "A:", nimolia, "para toni *tanto más** nimosiowti:ti *cabrón**. Yeh kin..., kiniwa:ltokak, wa:n neh, neh nimoka:w". Mm, te..., Kalasolin tiehkokeh, mote:tekwinohkeh tapialmeh, wa:n ke:mah tikin..., tikinki:xtilihkeh inkechko ne:n *lazo** wa:n tikinma:ilpihkeh wa:n tikinihilpihkeh. "Tiowih", kihtowa, "tikitatih ne:, ma:ski *hasta** icha:n", kihtowa, "tiahsiskeh wa:n kipia de timatiskeh ka:ni icha:n. Ika t'tahtaniskeh a:koni *mitsofende:roh**. Ekintsi:n tikitatih", kihtowa, "*cabrón**", tiowih". Nikilia, "A:mo niá:s. Nie:ksiowtok", nikilia. "¡Tiowih", kihtowa, "tiawih *carrera**!" "¿Ka:ni *carrera** wa:n wehka?", nikilia. "Ne:, mm ..." "Domingo", kihtowa "tiki:xte:mo:skeh Cuesalan. Domingo", kihtowa, "*cabrón**, mm." A:mo ke:man wa:lah ok Cuesalan. A:mo ke:man wa:lah. Wa:n tamik n' abril, n' tamik mayo, onkak yankwik tao:l Tecuantepec, Comalteco. Neh niow nikwi:kwiti tao:l. Nikwiti sábado, nikwiti domingo. Ihkó:n, *cada** chikwe:i niow, *cada** chikwe:yi, sábado wa:n domingo. Wa:n se: domingo sepa niki:sako ne: Atmona:miki wa:n *paso** de n' tapialmeh tani , wa:n *paso** de tehwa:n ka:mpa A:xohxowi:lte:noh. Wa:n ne: tapial nikna:lmohmo:ta ika tet pos mah ..., ka:n ta: yeh takwa, *pastearohtiwi:ts**. Wa:n nikita ne: nimoketsako *cabrón**, nika:mpa *vuelta**. ¡Uta! taneki:sato ya pero motalowa, imetskechtan ikalso:n, kwi:ka i..., *iguaparra .** "A: ¡hijole!", nimolia, "ne: wi:tsa ne: lohlo:koh". ¡Uta! wa:n ompa te:ntok , *cabrón**. A:tet, mahyá: *mangos**, mahyá: tsapot, nochi", nimolia. "Sayoh mah teisá: kihto, nika:n nika:wte:was mah wetsto *cabrón**, nika:wte:wati nika:n. Ika se: a:tet niktsakwilia, mm. Wa:n pos a:man, a:man tikitatih n' komo kelna:miki teisá:". Ahsik ne: a:te:nte:noh. Kitomak imetskalso:n, '[te]tekwinoh *hasta** nika:n wa:n seko no: kitetekwinoh *hasta** nika:n wa:n ke:mah 'ki:tskih *icubierta** ihkó:n. Mm, pe:wak panowaya, kalakte:w itech a:t, wa:n pata:wak *vado** ke:meh, ke:meh *seis metros** ka:mpa se: panowa. Wa:n ne: ka:mpa, ka:mpa ki:sati:w, nika:n kisato wa:n nika:n neh nihkak wa:n sayoh mah ne:, mah teisá: kihto. Ompa te:ntok tet. Ika se: tet niktsakwili:s. Ta: pos neh nikwa:lkwi no: *nomachete** pero se: kotoli:toh , neh nikwi:katinemi *machete** para ke:meh yo:n wetsi n' tapial, se: kitekilia *lazo**. A:mo weyak *machete**. Wa:n yeh ne:, ta: yeh *iguaparra**, mm. Ki:sato monka:n, ka:n kitaneki:xtih imetskalso:n ta: ki:sato, na:lki:sak. "Tio:takih". "Neki:ltia", nikilia. Wa:n yahki. Yahki ihkó:n, tehkok ihkó:n. 'Te:makak *vuelta**. Neh ne: kawa:yoh nikna:lwihwi:kaltihtok. Wa:n no: niktetekwinoh nometskalso:n wa:n nipano:k. Tiwi:tseh, tiwi:tseh, nika:mpa ka:mpa *vuelta**, ompa tiwa:la:yah *hasta** ne: ahko Carrilloko panki:sato ya. Yahki a. "*Cabrón**", nimolia, "a:mo kimatik ox nehwa n' timotewihkeh". Ka:n kimatik ox nehwa, pos ta: neh nikwa:lkwia miakeh tapialmeh. Wa:n ne: se:tsi:n sah tein iwa:n nim..., nimokwala:ntihtiwi:ts. Ka:n, ka:n kimatik tak ox, ox nehwa, mm. Wa:n a:mo ke:man wa:lah Cuesalan ok. Wa:n wa:la:ya itech *semana** pero wa:laya ne: por ne: Tonalix, Xaltipan wa:lkalakia *hasta** nika:n Alcántarako pankalaki. *Hasta** Tixapankopa, *hasta** Anaytitan panki:saya, *hasta** La Providencia. 'Kowaki sah toni kineki wa:n sepa ompaka yowi. A:mo ke:man wa:lah ok *plaza** ne:, mah *dia** domingo mah wi:ki . Wa:la:ya itech *semana**. Ne:chilwih *notio**, ne: nokni:w Celestino, mm. "Ta: ampo:wí:n pa:panowa", kihtowa. Mm. "Ne: semi motalowa", kihtowa, "panowa nika:n", kihtowa. Nikilia, "Ta: i:pa tsikwi:ni", nikila, "ohtoka". Niktapowihtoya ke:ní:w *tipasa:rohkeh**. "Pos yehwa ika nika:wí:n panowa", kihtowa, "a:mo yowi ok ne:wí:n, mawik". Nikilia, "Ke:mah, pos ta: tak, tak kimawilih, ne:n tak kilwih ne: icha:nka:w, mm". Kilia, "Mitsmiktihkah ya komo mitsmiktia:ni", kilia, "ne: ta:kat mitsmikti:skia", kilia, "ta: ise:lti". Toni ika n'magaskia, neh nikihtoh nimotahkotomati *notapojon**, se: *tapojazo** nikmaga nika:n ne:nke:n nikxokoli:s. Pero nikihtoh nikmagaskia nika:n, wa:n nika:n para mah a:mo, mah miki ima:y. Wa:n tak kilwih ne:, tak kite:mohmowtih. A:mo ke:man ok tikitakeh Cuesalan, a:mo ke:man ok. *Hasta** iwki, iwki tiwe:wehtikeh, no: we:wehtik yeh. Mm, se: *nosobrino** etok Reyes, ne:chyo:le:wka itech *doce de diciembre** niahka wa:n nikinilwihtoya, "Atox nemi ok", nikilia, "*cabrón**". "Yetok", kihtowa, "*cabrón. Ta:tahtsi:n ya no:, wa:n a:man", kihtowa, "tapahtia, mm". "Yehwa yo:n", nikilia, "kinekia ne:ch..., ne:chpaya:nas ika n *machete** pero ka:n, ta: ka:n welik, mm". "Ka:ni", kihtowa, "pero se: *arriero** mah se: mope:waltili", kihtowa, "pos se:, se: *arriero**", kihtowa, "chikaktik. Kahokwi wehwei tama:mal eti:k wa:n para se: i:kni:w", kilia, "¡Uta! wehka kwapipitso:s". Wa:n neli yeh, pos ta neh niktamo:t nikila, nik..., nik..., nikwehka ya, nik..., niktamo:t wehka, ne:n, wehka kalakito, mm. "A:man", kihtowa, "ta:tah ya, mm". "Eliwis katka", nikilia, "*maldito**". "Ke:mah, ta: ampó:n", kihtowa no:. Ne:, wa:n *siempre** te:miktih, ta kite:mowa:ya de te:mikti:s Yehwa kimiktih ne:n Delfino Altamirano. De yo:n *cuando** neh ne:ch..., kinekia ne:chmagas, ki..., kimá:k, ne:n, yehwa Delfino katka Altamirano, mm, itech n' *año cuarenta y dos**, mm. *Ave María Purísima**, ne:n, fie:roh, fie:roh. *Lo que es** netewi:l wa:n se: i:xpeta:ntok pos ma:ski se: a:mo se: i:xpeta:ntos ta: mia..., *más peor** komo se: winti, a:mo se: moka:wa, mm. *Bueno** pos ekintsi:n ta:tah, *este**, tite:chtapowih, ne:n, i:n, *este**, eki[ntsi:n] a:man xte:chili moto:ka:y. Miguel Félix Mirón ¿Ka:nachi xiwit tikpia? *Noventa y uno cumplido** ika *cuatro meses**. ¿Katí:n xola:l tinemi? San Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos, tasohka:matik miak. Ehe, ka:mpa, ka:mpa neh nikselih tane:x, ompa nietok. *Hasta** ompa ne:chahchi:waskeh, pero a:mo n'mati ke:maniá:n. Mm, pero niki:sas pero ne: *cuando** dios kihto:s. Dios kimati *porque** yehwa ne:chka:wtok. Nitahyowik..., nitahyowia ok nika:n. Nitahyowih ya, wehka:w kachi nitahyowih pero a:man nitahyowia pero a:mo semi ok *porque** ke:meh i:n niow ka:sá: tepos ne:chahoktiki:sa pos ihsiwka niow ka:mpa niow, mm.