Sempanti te:chyo:le:wkeh mah tia:ka:n titekititih ompa ne: Michoacán, e..., tiktekiti:wih ... Kowtahtekit, motektani owat wa:n nika:n te:chilwihkeh ke pati:yoh ne:n taxta:wi:l eski wa:n ompa te:chtamakaskeh wa:n ompa tikochiskeh wa:n nochi, nochi, nochi te:chmakaskiah ompa. Timoyo:le:wkeh, tiahkeh wa:n itech ne: ohti ti..., tinehnenkeh wa:n wehka wa:n ihwa:k ompa ne: tiahsikeh ya neli te:chma:ktilihkeh sehse: kali ka:mpa ti..., tikochiskeh, we:i kali wa:n tasese:ya ka:mpa timoka:wayah wa:n te:chmakakeh to..., teposmeh para n' ika tiktekiskeh owat wa:n nochi wa:n yakin te:chwi:kaya, yakin tai:xyeka:nkeh te:chwi:kaya ki...ki..., ahsik no: wa:n ne: ohti *pues** tehwa:n timaya:nayah wa:n a:mo, a:mo techtamakak, ompa ne: pe:wak kwehmol ya kiko:wkeh nochi n' takwalmeh para titakwa:skeh wa:n a:mo kichihchi:wah ke:meh moneki ta: ne: kixe:xelowah sah, tein komo nakat eskia, yehwa:n kiwi:kah wa:n mokowah kinamakah wa:n kirep..., tanawatiah ompa ne: ke neli, ke neli *este** nochi tikwa:yah nehjó:n wa:n titeki..., titekitiskiah, te:chtaxta:wi:skiah a:mo *sábado** ta: *cada** ke kichi:waskia chikwe:ito:nalika, ke:mah te:chmakaskiah tomi:n kit yo:n yekinika *semana** titekitikeh, ti..., mo:stah tia:yah tiktekitih ne:n owat, wehka wa:n a:mo sikiera onkaya a:t, a:mo sikie:ra a:t chipa:wak para se: tai:s ta: pitsotik, *ento:n...**, sa:te:pan ne:n *cua[ndo]** ihwa:k ahsik a no: chikwe:ito:naltika, te:chtaxta:wi:skiah ne: we:wet, kihtowa ke a:mo tei tomi:n wa:n a:mo 'ta:nitih ok ne: ke:meh pati:yoh te:chilwihka wa:n te:chmakati tepitsi:n sah wa:n katka timiakeh pané: katka ke:meh e:yi powal tokni:wan wa:n e:yi powal de no: seko wa:la:yah no: ompa yetoyah wa:n no: *igual** kinchi:wkeh. kwalka:n tiki:sayah wa:n tiehkoyah yowak a wa:n ahsik a chikwe:ito:nalika wa:n a:mo kineki te:chtaxta:wi:s. Wa:n te:chmakak a tepisti:n ya n' tomi:n, we:noh okseki:n kinimakak, *porque** tehwa:n tein timosempale:wihkeh ke:meh tichikwe:i:n o tichikna:wi:n tikihtokeh a:mo tikwiskeh tomi:n ta: tikwiskeh pero mah te:chmaka ke:meh nika:n mote:nta:lih te:chmakas wa:n se: ta:tahtsi:n towa:n ya:ya, yeh kokolispe:wak. A:t tein tayah kichi:wilih, xi:xtsakwik, pe:wak a:mo wel yowi moxi:xas, a:mo weli ok, ta: ne: a:t tein tayah de ka:mpa xal ia:yo. Te..., teyoh, pitsotik katka a:t wa:n ke:mah kokolispe:wak yo:n ta:kat wa:n kwikakeh ne: tapahti:lo:ya:n mah kiitaka:n wa:n ompa yetok wa:n okseki tokniwa:n kinemilihkeh a:mo tekitiskeh *porque** ne: tein tai:xyeka:na ki..., a:mo kiwa:lkwik tomi:n wa:n te:chmaka..., kinimakak okseki tomi:n, ta: tehwa:n ke:meh tichikwe:i:n a:mo tikwi:lihkeh, kinimakak okseki:n tomi:n tehtepitsitsi:n sah kikwikeh wa:n ... Pero yeh kihtowa ke moixta:wtani se: takwal, te:chtamakayah ohpa sayoh, kwalka:n, *a las seis de la mañana** wa:n tiotak ke:meh *las cuatro, las cinco**, yehwa n' takwalis. wa:n a:mo *este**, a:mo akin tekiti, yo:n yowia para okse: *semana** pe:wati, sepa a:mo a:kin tekiti wa:n ne: kokoxkeh moka:wa *más mal** wa:n i:n ta:gat sa:te:pan ompa kahsitih ni..., isiwa:w wa:n se: pili wa:n tehwa:n yo:n tichikwe:i:n timota:lihkeh, ti..., tikpe:w..., tikpewah mah techmaka tomi:n ke:meh te:chilwih, tiktohtokatinemih ya wa:n tikwi:katinemih tomache:teh ta: koma:mo tikihtokah tikmaga:tih ika tomache:teh wa:n mah, mah te:chmaka n' taxta:wi:l. Te:chmakak totaxta:wil katka ke:meh *la una de la mañana**, name:chmakati ke:meh timoka:wkeh kihtowa pero yekintsi:n, yekintsi:n xia:ka:n, a:mo tiknekih nika:n xietoka:n ok. Neli techmakak totomi:n wa:n tiwa:le:wkeh, tinehnenkeh yowak wa:n se:, tietoyah itech se: xola:l tsi:tsikitsi:n, a:mo miak kalimeh wa:n a:mo miakeh kalimeh pero nochi kalimeh kwaltsitsi:n, no..., nochi kipiah teposmeh para ka:sa: mowi:kah, wa:n se:sah *tienda** etok ka:mpa tanamakalo:ya:n, se:sah, neli kipia miak *cosas**, pero ... wa:n a:mo a:kin, a:mo a:kin nentinemi *calle**, tehwa:n tinehnenkeh, tane:sik nochi ke:meh *tres horas** tinehnenkeh wa:n te:ch..., tiktsakwilihkeh se: *autobús** wa:n te:chwi:kak *hasta** se: *pueblo** mono:tsa Cotija de la paz, e..., sa:te:pan tiwa:lahkeh ya, niman sah yo:n chikwe:ito:nalika ehkokeh okseki:n pero sehse:meh wa:n yo:n we:wet tein tehwa:n te..., te:chtaxta:wih kwalka:n a:mo niman yahki, a:mo mone:xtih iwa:n okseki:n ompa, ta: kixta:w se: *taxi** wa:n kikwito isiwa:w achto, wa:l..., wa:lah isiwa:w, okseki:n ka:n momakakeh kwe:ntah, ki:sak isiwa:w wa:n ke:mah ompa ne: ahsikeh seki tokni:wa:n *armados** wa:n kinkalanki:xti:toh nochi:n tein ompa yetoyah, nochi kintapi:xolihkeh wa:n kintokakeh ika teposmeh, kininmikti:snekiah, takah yo:n katkah ta:ke:walmeh komo ke kinekiah mah se: kikwida:ro:ti yo:n *mariguana** pero tai:xyo:t kihtohkah owa:t tiktekitih wa:n neli tiktekiah owat, ta..., tate:noh onkak wa:n tatahko onkak ne:n oksen taman xiwit wa:n tehwa..., wa:n yehwa ika tehwa:n te:chtaxta:wih kwalka:n wa:n te:chilwih mah tiwi:kih pero sayoh tikatkah tichikwe:i:n. Okseki:n moka:wkeh wa:n ke:meh mota:lihkeh *delicados**, [entó:s] nochi tomi:n tein kipiaya, tein eskia para tekitinih nochi yo:n we:wet mokwi:lih, kikwik wa:n okseki a:mo kinimakak wa:n choloh wa:n ke:mah kinki:xti:toh ompa yo:n ya:kin incha:n katka, wa:le:wkeh, ait ke:ní:w kichi:wkeh, kipiakeh miak kwehmol, mote:ilwilihkeh pane:, *DIF** kinimpale:wih, ehkokeh sehse:meh, *sin que** se: tomi:n, *mal, mal** pano:keh ompa ne:. Yo:n sempa:ti iwki ompa te:wan nixpano:to wa:n miak, miakpa ne:chyo:le:wanih ihkó:n mah niow tekititi, se:sepa neki niá:s, se:sepa a:mo neki niá:s *porque** se:sepa te:ka ma:wiltiah wa:n i:ksá: a:mo, i:ksá: kwaltsi:n se: i:xpanowa te:tekipan, oksenpa:nti ne:chwi:kakeh ne: mah nitekititi no: pero tepa:nchi:walis, ya:kin ne:chkwite:w kihtowa, "tia:skeh ompa ne: titekititi:wih kwaltsi:n taxta:wah wa:n ne: a:mo semi pati:yoh para se: motamakas, para se: takwa:s, a:mo semi pati:yoh, ompa se: kochi ompa nochi, nikwelkakilih wa:n neli niahki no: pero neh ka:n nimatia yo:n xola:lpan, we:ipan wa:n niahsik, ompa ne: tiahsikeh ya pos neli tapitsoka:n, sokitah, onkak tepos, miak wa:n telmiak tokni:wan etokeh, miakeh te:tekitilia:nih, *este**, ompa ne: ti... ti..., niahsik, yo:n niahsik *domingo** tio:tak, yo:n mo:stika kwalka:n, pos neh ka:n a:kin niki:xmati, a:mo nikmati ke:ní:w nikchi:was, ne: nimochi:xtok, nikita, nikita, nikita ahsik *hora de** tekititih ya, nochi motamakakeh, neh a:mo ne:chwa:ntihkeh nió:n kahfe:n, ka:n n'pia[ya], ka:n wi:kaya tomi:n, i:pa sayoh sah nopasa:je, a:m..., a:m..., nikita takwahkeh ya ka:n teh ne:chwa:ntikeh nió:n teyi wa:n no: nimaya:naya, *entonces** ne: kihtowa ne:n ... Nikilwia ne: we:wet, nikilia, "a:koni niknohno:tsas para nitekitis, ox weli nitekitis". Niahsik ompa ne:, nikilwia, "a:mo kinekih tekitinih takah, wa:n ne: we:wet yeh ne:chsenka:wak nose:lti, yeh tekitito wa:n ne:chka:wak a nose:lti, *entonces** tein nikchi:wak neh mahyá: nik..., a:mo nikwelitak, nikwala:nik, wa:n nikihtoh nia:ti de ompa, a:mo ompa nietos neh, niki:sak nikma:mah no..., notas..., noa:ya:w wa:n notasa:l wa:n ninehnemik wa:n ni..., niman sah ke:meh se:, se: tahko *hora** tak nikitak okseki tekitinih ompa ne:, komo ke se:seko ya, no: tekititokeh. Nikna:listiw wa:n nimolwia ompa nitahtaniti xa: kipiaskeh tekit. niahsik ompa ne:, se: we:wet na:ltokotsietok kalte:noh wa:n taihtik tekititokeh miakeh *este**, tasohsoh, *carpintería**. Nikilwia i:n we:wet, nikilwia pos xa: kipia tekit, neh neki tekitis wa:n a:mo sikiera nimati nika:n, ne:chwa:lkwikeh seki tokni:wan pero a:mo, mahyá: a:mo te:chchi:wah kwe:ntah wa:n neh n' nikneki tomi:n, a:mo sikie:ra nitakwahtok, kihtowa, "ton tichi:wkeh, ton, ton tikmati chi:was *pues** sanké:n a:mo tei, pero soh n' tapale:wia sah, a:, neh a:mo 'neki, neh a:mo 'neki *chingaderas**" kihtowa, "neh nikneki *oficiales**". We:noh, nimolia "*pues** koma:mo weli, ihkó:n ya. Tasohka:matik neh niow nikte:mo:ti okse: *lado**". Ninehnemik ke:meh ... A:mo wehka, ke:meh se: mahtakti *metro**, kaxto:l *metro de** wehka, nik..., nik..., nikak..., ne:chkikixiliah, kikisik wa:n ne:chma:no:tsa, nikili, "nehwa [tsi...], ke:mah tehwa xiwi:ki". Nimokepak, nipa:ki neh nimowelita, ne:ch..., ne:chmakati *chamba**, kihtowa, "neli, neli, neli tiktelneki titekitis, neli, neli tikneki titekitis xikalaki". Nikilia, "ke:mah, pos ke a:mo nitakwahtok wa:n a:mo n' pia tomi:n wa:n nika:n neh a:mo nimati wa:n neki n' tekitis". Nitekitik neli ompa ne:chmakak. "Kita" kihtowa, "nehji:n kwetax", se: *cinturón** ompa pilkatiw se: *martillo** kwa:kwaltsi:n, se:, se: yo:n kit..., kito:ka:itiah *flexómetro**, se: *escuadra**, se: *bicolor** wa:n ne:chmakak se: *casco** wa:n kihtowa, "xiow x'pale:wi:ti" kihtowa, "ne: we:wet ne: yetok". Kitehtekih ... para yo:n, achtoya neh i:pa nitekitia itech se: *taller de carpinteria**, entó:s tepisti:n nikmati ke:ní:w kitekiskeh kowit wa:n yo:n tekitikeh ne:chmakaya ihkwí:n x'tehteki, itech se: a:mat kihkwilowa:ya o itech se: *cacho** kwowit, achi i:ni x'tekis, nika:n i:n tamachi:w wa:n nika:n i:n tamachi:w, ihkwí:n nikneki x'teki wa:n nochi kipiah ne:n ma:ma:mikmeh, nochi kwali tekitih, nia:ya wa:n nikchihchi:waya isiwkatsi:n, nikahxitia:ya ya, nika:n etok nikilia ne:n kowit yo:n ke:meh nepantah ne:chtokak, kihtowa teh kihtowa, "a:mo titapale:wihkeh sah, teh xa: ti..., no: tikmatilia i:n tekit" kihtowa, "nik..., tein ke:mah x' ne:chtaka:wili *porque** i:n kampa neh n'tekititok i:n nehwa sah eski n'tekititi nika:n a:mo na:kin mah nik iwa:n nikwa:ntis". Ne:chtemo:ltih wa:n neh n'mattoya ke yo:n, yo:n ihwa:k tein tapale:wihkeh sah ki...kimakayah o:me *ciento** se: *semana**, iwki n'mattok, entó:s, ahsik *sábado** ya ah, pero yo:n nitemo:k, *porque** ne:chtokak, nikilia ne:n ya:kin ne:chmakak *chamba** nikilia, "ne: we:wet a:mo kineki mah nikpale:wi, kihtowa ke yeh ia:xka ne: ka:mpa tekititok wa:n a:mo kineki mah se: kipale:wi. Entó:s ne:chwa:ltokak kihtowa ke m..., ke mah a:mo, no: nikwi neh ka:nika:wí:n nitekitis. Wa:n nikilwia ne:n, a: kihtowa, "*pues** komohko:n a:mo xitekiti, [koma:mo] t'neki, [wa:n komo tikneki], tatampa de kalikomo ke mahyá: taewalo:ya:n, miak kowit te:ntok, seki sohsotok ihkwí:n mahyá: kru:s, seki kipia *triplay**, seki *tablas** neli, miak kwehwelohkeh at ka:ni ihki kipi:pi:xohkeh. Kihtowa ne:pa ximokalaki kihtowa wa:n xiti:ni kowmeh, xihxiti:ni, ki:xtili *clavos**, sayoh ihwa:k wa:la:skeh yo:n, yo:n okseki tokni:wa:n koyo:meh wa:n kiwa:lkih *icasco** mahyá: de tepos, yo:nkes yehwa:n me:ro kimatih, yehwa:n kwa..., kahka:wtokeh tomi:ntsi:n. *Cuan[do]**, ihwa:k wa:la:skeh yo:nkes, teh xi..., [xik]tehteki kowit wa:n komo ke neli titekititok wa:n xiksohso wa:n mah mitsitaka:n ke neli tiaxtok wa:n neli ihkó:n nikchi:waya nochi *semana**. Yo:n *semana** ahsik te:chtaxta:wi:tih ya yo:n *sabado** nepantah, *la[s] ... ** nepantah sah ahsik ka..., se: tepos wa:n kwi:kah ne:n tahpianih wa:n kwi:ka n' tomi:n wa:n no:, no: te:wa:n nimotekpa:nak neh ta: nik..., nimowelita ne:chmakatih o:me *ciento**, wa:n ke:mah nik..., ahsika no: neh wa:n ne: nika:n, nika:n x'tachahkwilo, nikita a:mat, a:mo o:me *ciento**, na:wi *ciento** wa:n tahko. Nikwik wa:n ne: pi:ktiwi:ts ika se: a:matsi:n wa:n sayoh kwahkwa:ne:stok ne:n tomi:meh, nikwik wa:n nikpowak wa:n ne:pa ihkwiliwtok na:wi *ciento** wa:n tahko, wa:n neli na:wi *ciento** wa:n tahko, miak tomi:n ne:chmakakkeh, nik..., nik...,nik..., iwki, a:mo sikie:ra niki:xtilih ke:meh sotok, nimobo:lsahakih wa:n nikte:mo:to ne:n *noma:estro**. "Xikita" nikilia, "pos nika:n ka:nachi kita:nih ne:n tapale:wia:nih, ta: kita ne:chmakakeh neh, xa: mopolohkeh". "Ne: kanachi mitsmakakeh", pos nikilia, "na:wi wa:n na:wi, ka:nachi", nikilia "kita:ni tapale:wihkeh". A:mo ne:chna:nkilih, kih..., "nikita" kihtowa. Entó:s ne:chkwi:lih ne:n tomi:ntsi:n, kitapoh kipowak, kwali etok, kiki:xtih se: *billete de cien** mobo:lsahakih wa:n *trescientos cincuenta** ne:chmakak nehwa, "meh" kihtowa nehji:n, nehji:n de teh". Ompa nitekitik ke:meh o:me me:tsti, *ca..., cada** chikwe:i nochipa ihkó:n kichi:waya wa:n a:mo sioh nehwa, katka ke:meh, ke:meh sempowal wa:n mahtak tekitinih nochi[:n] kimpano:ltihka komoke kwahkwali tekitinih wa:n a:mo wa:n nochi kita:ntoyah es..., patiyoh t..., *igual** ke:meh okseki:n. Wa:n nochi yo:n sempowal wa:n mahtak tekitinih, tapale:wia:nih sah nochi tikmakayah *de a cien pesos cada** chikwe:i, miak tomi:n kita:nia we:wet, pero ta: kimatilihkeh, a:mo ... Tekit a:mo, a:mo a:mo ohtokaya, a:mo moitaya wa:n tomi:n de mela:w ki:sa, yahkeh kikwitoh ne:n tahpianih wa:n tehwa:n te:chyo:lohpachokeh, moketsak tekit. A:it ke:ní:w *Dios** kipale:wih, a:mo, a:mo sepa nikitak ok, tehwa:n te:chma:taxta:wihkeh [wa:n] tiwa:le:wkeh timo..., timopatakeh. Yo:n ihwa:k nikte:mohtinemia ne:n, de ompa niki:sak a:mo niwa:lah nika:n, neh nikte:mo:to okseki tekimeh wa:n nik..., nikiwi:kaya notomi:n wa:n semi nikwelitaya nitahtanis ... Mah ne:chka..., ne:chwi:kaka:n sah ihkwí:n, katí:n eski tepos panowa:wa neh tahtania mah ne:chwi:ka, *tal parte**, neh ompa nikneki niá:s wa:n nite:ilwia:ya ka:n nikpia tomi:n. Ento:s ne:, se: tepos a:ha:mo ni:xmati yo:n ke:ní:w, Ka:ni ne: wa:le:w nikilwia, "nikneki x' ne:chwi:ka, nikneki niás:, nikneki niá:s". "¿Ka:ni?" kihtowa "¿tiow?", "Pos nikneki niá:s, niki:sas nika:n xola:lte:n, nikneki ni..., nite:mo:ti:w ...", entó:s ne...ne:chtapowihka i:pa ompakahwi:n onkak wa:n i:n tepos ompaka wa:la:ya wa:n wa:la:yah e:yi ta:kameh, o:me, o:me a:mo kipiah itson, neli kwa:xi:nkeh wa:n se: we:weyak itso:n *hasta** tani wa:n nochi kwa:lkih yo:n i:xte:skameh para tachiah, a:mo kini:xkokowa to:nal. Moketsak, kihtowa, "pos no: kwalia ne:, no: kwalia ti..., [ti]te:chtsakwilih, no: tehwa:n no: tikinekih mah a:ksá: te:chwi:ka, tehwa:n no: tiki:sasneki" kihtowa, "ompakahkwí:n ka:mpa i:n tikihtowa". Nikilia, "we:noh, nia:ti namowa:n", neli niahki, ni..., ni..., nitehkok itech tepos wa:n niahki, it..., yehwa:n wi:tseh e:yi:n tai:xpan wa:n tai:ka:mpa kipia yah ne:n ka:mpa se: mota:lia pero ka:n wel nimota:lih *porque** wa:..., wala:ya a:it tonimeh ompa seki ko..., seki wa:n tsompi:ktiwi:ts ika seki tasa:l, seki tilmah, tsompi:ktiwi:ts yo:n wa:n neh a:mo ni:xmatih no: wa:n yehwa:n a:mo no: matih kit, entó:s. wi:tsa, wi:tsa, ni:xmatiko *carretera** tein wi:tsa *de México** panowa Tlaxcala, Puebla** wa:n yowi *Veracruz**. Yo:n, yo:n s..., yo:n *parte** neh ni:xmati wa:n yetoya *luna**, entó:s neh nietoya, nimomakatoya *cuenta** ka:ni nietok wa:n kwa:lkwih ihsiwka n' tepos wa:n ne:chilwiah, "wa:n teh ehe ¿toni tichi:wkeh?". Neh nikilia n' te:tekitilihkeh nikilia pero neh nimomachtia no:, *hijole**, tehwa:n kihtowa tikintawe:litah ne:n momachtia:nih" kihtowa, "a:mo, a:mo te:chpa:ktiah, kihtowa "wa:n ekintsi:n, pos tikneki neh nikilia niknekia nitemo:s. Ka:mpa yo:n niknekia nitemo:s ka:n ne:chtemo:ltihkeh ok. "Ekintsi:n tia:tih towa:n" kihtowa, "wa:n xa: tikwelitaskia towa:n titekitis", nikilia, "ke:mah ta: nikte:mohtinemi" nikilia, "tekit neli". Kihtowa, "soh ke tewa:n" kihtowa, "totekiw tepitsi:n, tepitsi:n ika miak ..." Ke:ní:w kihtoh, komo ke moneki *más**, mah se: mopia *cuidado** wa:n mah se: yo:lchika:wak para se: tekitis iniwa:n, ka:n n' mati neh ton kichi:wa. "Kita sah" kihtowa, "tehwa:n tikinamakah i:n teposmeh". Kahokwi ihkwí:n kwa:lkwiah *este,** seki *rifles**, kwalkwiah *pistolas**, kwalkwiah ... De miak taman. Miak taman, ye:kkwaltsitsi:n motayah, kaka..., mihmili:nih, kaka...kakawakah wa:n a:m..., a:mo ne:chtemo:ltihkeh yo:n, yo:n *lugar**, ta: ni:xmatik wa:lahkah *hasta** ne: nika:n se: *lugar** motano:tsa El Carmen, *hasta** ompa ni:xmattok wa:n ompa, ompa yo:n El Carmen, xeliwtok ohtimeh, se: yowi *Puebla**, yowi *México**, wi:tsa *Teziutlán** wa:n se: yowi Veracruz, *pues** i:n *carro** yahki Veracruz, ohti para Veracruz wa:n niki:xmattoya *Pico de Orizaba**, yo:n sektepe:t, nimomakato kwe:ntah ka:ni nietok, i:pa tio:tak a, i:pa xa: ke:meh *las nueve** wa:n ki..., tsikwi:ni ne: tepos, ta: yehwa:n kiki:xtiah *cigarro** tachichi:nah wa:n ne:chnohno:tsah wa:n kakih *música**, ne:li tsikwi:ni tepos, neh neki nitemo:s, a:m...a:mo ne:chtemo:ltihkeh, a:mo ni:xmati pero ne:n sektepe:t mo..., moik..., moka:waya tai:ka:mpa ya, ne:xtemo:ltihkeh xa: katka ke:meh *las una, una, dos de la mañana**. Kihtowa, "nika:n" kihtowa, "timitska:watih", kihtowa. "Pero neh ka:n ni:xmati". "Ke:mah, ka:n wel tiá:s ok towa:n". Ne:chka:wkeh ohti wa:n panowah *carros** am..., motah kalimeh ihkwí:n wehka, [n]e, ompa nitemo:k. Ne:chilwiah, "tikpia tomi:n", nikilia, "a:mo nikpia tomi:n" wa:n neh ... Temo:keh ta:, ta: moketsak tepos wa:n no: temokeh yehwa:n wa:n, wa:n moma:pankalakih itech itasa:l, kihtowa i:n yetok tepitsi:n tomi:n ampo:n ximokowili teisá, ne:..., ne:chmakak tomi:n wa:n oksé: kihtowa, "wa:n i:n tepos nimitstayo:kolia" kihtowa, "ika xmokwida:ro mah a:mo teh mitstekipacho". Se: *pistola** tsi:tsikitsi:n wa:n yahkeh, ne:chka:wkeh ohti, ento:s nehnemik, a:mo mati ka:nika:wí:n ox niow to:nalki:saya:mpa o niow tio:takkia:mpa, a:mo nikmati, ninehnemik ke:meh, ke:meh se: *hora** a:chá, tasese:ya neli tasese:ya wa:n neh ka:n nikpia *chamarra** ta: i:pa soh *camisa** ne: niahsik ninehnemik wa:n ke:meh pata:wak ohti, tachihchi:wtok no: ihwa:k seki:n teposmeh moketsah, moketsah yowih *baño**. Yo:n ihwa:k se: *pasajero** moketsak wa:n niki..., niki..., neh nikistok *gente** temowah, temowah wa:n nochi yowih *baño**, iniwa:n nimoma:neloh wa:n iwa...iniwa:n nipanki:sak itech *autobús** wa:n niahki wa:n yo:n *pistolita** nikalakih itech se: *bolsa** ihkwí:n nima:ktiw, se: *bolsitah** wa:n tomi:n nikwik itech *nopantalón**, ihtik n' tepos nikitak se: we:wet tokotsietok wa:n taka:wtok, *o sea**, ompa nimota:lih wa:n nobolsi:tah ihkwí:n niki:tskihtok wa:n nikochik, neh nikochik, yo:n we:wet a:mo mati ka:ni temo:k pero kwi:kak nobolsi:tah, kiwi:kak wa:n *mas** ne:paka pané: i:pa ma:kwi:l *hora** kwalka:n, ahsik a ne:n, ne:n *camión**, ompa ya ompa sah ahsiti nochi ne:n tokni:wa:n nochi ompa temo:tih ya. no: ompa nitemo:k neh wa:n nikita seki yowih ihkwí:n wa:n seki yowih ihkwí:n wa:n etokeh miak yo:n *vagones de tren**, miak wa:n nikaki ne: tano:tstokeh ya ika yo:n tepos, ke se: *tren** kisati, wi:tsa Puebla, niah nimotaloh wa:n nikpia tomi:n ne:chmakakeh yehwa:n, miak tomi:n katka. Neh nikta:nia yo:n, yo:n ihwa:k nikta:nia, tikta:niah ompa ne: o:me *ciento** sah *semana** ne:n tapale:wia:nih, neh ne:chmakayah tepitsi:n *mas** wa:n yo:n ihwa:k yo:n we:wetkeh ne:chtayo:kolihkah *nueve mil** tomi:n, miak tomi:n. [N]e: wa:n niwa:le:w ompa ne:, nikowak *noboleto** no: *de tren** a:mo n' mati ka:ni, niwa:lewak *a las ...** ke:meh *las once de la mañana** Puebla niehkok itech *tren**. wa:n *pues de** ompa sepa nimokepak wa:n sepa n' te:moh ne:n, ompa nikte:moh semia: tekit, a:mo nikahsia, a:mo we:i onkaya tekit, *pues** sempa:nti niahki *hasta** ne: México, ompa *este,** sepa niah, ninentinemik a:mo nikahsik tekit kanah, nimokepak nika:n wa:n pos nikwa:lkwia ok tepitsi:n tomi:n pero, ke:meh nine:nentoya nikowak tasa:l, nikowak ... Nitakwah, mm niktamihtoyaya tomi:n wa:n ihki yo:n ne:n ... Ne:ch..., tipano:keh, de yo:n, de yo:..., de tekimeh wa:n sempa:nti, sempa:nti, yeh itech tekit a, yeh nika:n sah i:n ta:..., tekipachoh no: tekit wa:n neh achto nitekitia itech yo:n se: kitatemowilia n' teposmeh, *cos..., bultos** se: kima:ma wa:n a:mpo:n kichi:wtoyah se: kali we:i wa:n niknemilih no: niá:s, niwa:la:s nitekitiki:w ompa, neli ompa nitekititok, taxta:wayah kwali pero ti...tikalakiah tel kwalkwa:n, chiko:me *hora** kwalka:n, mah se: ..., ompa se: yetoya wa:n *hasta** chiko:me *hora** yowak tiki:sayah de tekit wa:n i:pa sioh se..., sepasah titakwa:skiah, nepantah sayoh, entó:s nocha:n niwa:le:waya kwalka:n a:mo nitakwa, nikwa:lkwi taxtal, nepantah[yo:t] wa:n ne: kampa tekit tatsaktok, nochi tsatsaktok se:sah ne: ka:mpa se: kalaki wa:n etok se: tahpixkeh wa:n ompa ne: nik..., pe:wak ni..., nimoi:xmati iwa:n okseki tokni:wan wa:n timoliah neh nimaya:na. Ne:wi:n ke:meh las *nueve, las diez** nimaya:na wa:n a:mo te:chka:wah mah tiki:saka:n wa:n ke:meh tatsaktok wa:n we:i te...te...tekit, tatsaktok [n]e: ika tepa:mit wa:n seko eto..., yetok yo:n *poste de teléfono**, pepechiwtok *casi** ike:span tepa:mit wa:n a:mo a:kin kimatia *porque** xiwtah, onkaya *ramas** nik..., nikahsik ompaka niki:saya neh, nehwa nia:ya ne:chmakayah n' tomi:n wa:n niow nikwiti taxtal, tapalo:l a:t wa:n ichtaka, niki:xta...i:chtakatsi:n nikwa:lkwi wa:n timo..., ne: timokalaki:tih ne: tatampa, ihkó:n titakwah tehwa:n, a:mo timiakeh katka soh tina:wi:n wa:n te:chmatilihkeh wa:n se: tein kii:xyeka:naya tekit, se: we:wentsi:n ya neli tawe:l, neli kwala:nia wa:n te:chi:xahsik tehwa:n te:chahsito ke titakwahtokeh, te:chahwak, *entonces** okseki:n welik cholohkeh, a:mo ki:xmattkeh [a:mo kini:xmat] a:konimeh. Pero se: we:wet wa:n neh a:mo wel ticholohkeh ok, *clarito** te:chitak ne: titakwahtokeh. Neli te:chahwak, neli te:chahwak, yo:n mo:stika ox wiptika a:mo nikelna:miki mixkiowtok, neli mixkiowi, ehkok se: tepos kiwa:lkwi tenex, na:wi *ciento maletas** tenex kiwa:lki wa:n motemowihtania. *Entonces** yo:n ta:katsi:n tein nowa:n no: takwa:ya wa:n no: kitakeh no: takwahtok, kikwito i:n we:wet, "*a ver** xiwi:ki". Katka ke:meh *las once de la mañana**, "xwi:ki". "Nikneki ne:chtemowili ne: tama:malmeh de ne: tepos, kiwa:lki ne: tenex, tima:tami wa:n tiá:s". Ise:lti, neli tak wa:n mixkiowia tepitsi:n, i:n ta:katsi:n neli pe:wak ki..., kitemowia n' tenex, tenex a:mo eheti:k pero miak wa:n ihwa:k se: a:paliwi se: xole:wi, te:xole:wa yo:n wa:n mixkiowia, *pues** katka chiko:me *hora** yowak wa:n a:mo wel ma:tamia, nochi nika:n i:n, nochi ima:kechtan wa:n ipoxko, de kikwiti wa:n a:paltik, xohxole:w wa:n miak, miak tenex kipi:pi:xoh tsahtsaya:nik. Neli kahwakeh, a:mo kitaxta:wihkeh, ki..., kitsi:nki:xtilihkeh n' itaxta:wi:l para kepik yo:n tenex kitsahtsaya:nak, ika ma:wiltihkeh. Pero yo:n kichi:wkeh yehwa:n sah i:n, i:n *maestro, albañil** yo:n pano:k wa:n neh niknemilihtok ehkoti ok se: *carro** wa:n neh no: ihkó:n ne:chchi:watih wa:n neli. Yo:n neh *a los ocho dias**, ne:chno:tsak, *a ver** teh x' wi:ki ekintsi:n, nikneki x' temowi ... A: yo:n ihwa:k kwalik a:mo tenex, kwalik *camión cemento**, a:mo miak *doscientos bultitos**. Wa:n yo:n ne:h pasa:roh katka *las doce del dia** wa:n titakwa:yah *la una** wa:n kaltenoh moketsa wa:n nikilwia, a: kihtowa, "xiwi:ki" kihtowa, "nikneki x' temowi ne:n, ne: *cemento**, tiktamitemowia nochi wa:n, wa:n tiá:s mocha:n ya. Wa:n neh i:pa nikma:ma:ni *cemento** i:pa niki:xmati yo:n tekit. Nikilia, "ke:n a:mo, niá:s, nikchi:was ika *gusto**, ka:ni, ne:chnawati ka:ni se: kita:li:s". "Nika:n" kihtowa, "'neki x'ta:li wa:n nikneki k..., nikneki x'ta:li kwaltsi:n" kihtowa, "ke:meh moneki, ke:meh kwali se: kipowas" kihtowa, "wa:n a:mo nikneki tsahtsayaktik, ta: komohkó:n tiktsahtsaya:n nimitskwi:lis de motaxta:wi:l". A:mo nikna:nkilih, nikilia "we:noh". Nochipa nikwi:katinemi se: t...tasa:l, nik..., nimopi:kik wa:n niktapoh n' tepos, i:pa niktemowia:ni yo:n, i:pa nikma:ma:ni, nikwi:kwito, *carrera** noselti. Ihwa:k a:mo nima:ahsia ok nipanki:sa de n' tepos wa:n nikwa:ltokia tate:no nochi wa:n ke:mah sepa n'temowia *vueltas y vueltas wa:n okseki:n *a la una ...** neh *apenas** n' wi:kaya se: *hora, a la una de la tarde** yehwa:n motahta:lihkeh, takwah wa:n a:mo nitakwa, neh n' tekititok. Nima:tamik e:yi *hora** tio:tak, nipe:wak *las doce** wa:n nima:tamik e:yi *hora** tio:tak, nima:tamik wa..., pero, pero wa:la:ya e:yi *bulto** tsahtsayaktik ii:xko n..., itech *ca..., carro** wa:n nikta:lilih ni..., niksa:lowilih ne:n *cemento veinte**, sempowal, *hasta** ahko wa:n neh niah, niah nikno:tsato ya, *maestro**, "i:n yetok a mochi:walis, i..., i..., wa:n [n]e: wi:tsa" nikilia, "e:yi *bulto** itech *camionet...**, itech *camión**, a:mo nehwa niktsaya:nak, yo:n i:pa tsayaktik ompa, ompa etok, a:mo n' ma:tokak sikie:ra, [n]e: mah n'temowi oso mah kwi:ka wa:n xikpowati ne:n tama:malmeh, etok a". A:mo ne:chna:nkilih, wi:tsa wa:n sayoh ihkwí:n ne:chi:ita de ahko paratani. ¿A:koni mitspale:wih? a:mo na:kin, nose:lti, x'kintahtani ne: tein yetokeh. Niksa:lowilih neli. "Wa:n kita sah, nika:n etok sempowal wa:n nika:n sempowal, wa:n nika:n sempowal wa:n nika:n sempowal wa:n i:n a:mo sempowal, i:n sayoh *este** ka:xto:lo:mo:me sah ahsik i:n, *porque** e:yi ne: etokeh". Soh kita ihkwí:n wa:n kita *ireloj** wa:n, wa:n neh *no:, nomoch..., nomaleta** i:pa nikma:matok a, neh niwi:tsa ya, niwa:le:w a yo:n e:yi *hora** tio:tak, niwi:tsa neh nokalihtik, a:mo teh kihtoh nió:n teyi, kihtowa pero kwalka:n ok pero *maestro** tine:chilih ke nima:tami wa:n niow wa:n pos kipia ke iwki eski wa:n niwa:le:wak, niahki nokalihtik, mo:stika sepa niah nitekitito neh nimolwih kwala:ntos, a:mo ne:chkwis ok, pero a:mo, niahsik *las siete** wa:n soh ne:chita sah ihkwí:n, nitekitik yo:n *semana**. A:mo teh kihtoh nió:n teyi wa:n yo:n, yo:n, yo:n to:nal, ke:meh a:man i:n kiowi wa:n ne:pa *San Miguel fiesta** wa:n *Cuetzalan** no: *fiesta, entonces** yo:n *vísperas** de yo:n *veintinueve de septiembre** yahkeh seki *compas**, yahkeh ompa ne:pa *San Miguel** wa:n wintikeh wa:n kinka:watoh *cárcel** motewihkeh, *entonces** yo:n to:nal yehwa:n a:mo tekitikeh, katka se: *lunes**, tsaktoyah ompa ne:, *martes** a:mo tekitikeh, *miércoles** a:mo tekitikeh, nochi *semana** a:mo yahkeh *porque** nochi *semana** ampo:n katka *fiesta** no:, nochi *semana** wa:n ne:pa yehwa:n tekitiah yo:n, ma:ski *fiesta** tekitiah wa:n neh yo:n *semana** a:mo no: niwa:lah, a:mo niwa:lah, neh niknekik niá:s *fiesta** wa:n niknekik nipano:s *fiesta** ompa, a:mo nitekitis nimolih. Ne:chilwih se: *encargado** ompa ne: *de, de, de bodega**, kihtowa, "tiwi:tsa *sábado**, onkas taxta:wi:l tein teh motaxta:wi:l tanawatihkeh mah no: wi:ki wa:n ke:meh tatsaktoya, neh nii:xtakakalakik itech *poste de teléfono** wa:n niahki wa:n nikchi:wato *cola** no:. wa:n nikita neli ki:sak *nosobre**, ne:chtaxta:wihkeh yo:n *semana** wa:n neh a:mo nitekitik. Pero ne: *maestro** tapihpixtoya ihkwí:n, ne: kinekia ne:chkwi:li:s nochi n' tomi:n para yehwa, ke:meh a:mo nitekitik, ki:sak ne:n *nómina** ke nitekitik wa:n a:mo neli wa:n miakeh ihkó:n kichi:wkeh, miakeh tomi:n kinkwi:lihkeh pero neh ka:n ne:chkwi:lihkeh, ta: neh nikitak ihkwí:n nimobo:lsahakih wa:n ompa nimoketsak, a:mo nimahchi:w niman wa:n nikitak *este**, ... A:, yo:n taxta:wah ahko wa:n tatampa etok se: ta:taka:wtok wa:n takoyo:ntok, wehkapan, ke:meh *dos metros** wa:n nikitak ne: *maestro, este**, yahki tepitsi:n modistraeroh, nomopampiloh yo:n wa:n niah ne: tatampa wa:n ompaka niki:sak. Itech *poste de teléfono** ompaka nipantemo:k wa:n niahki *fiesta** neh, nikwi:ka notomi:n ne:chtaxta:wiah nochi *semana** wa:n iwki yo:ni pasa:roh wa:n *pues** miak taman ¿Ke:ní:w timono:tsa? José Salgado