We:noh. Neh nikihtowa:ya, yo:n ye:wa timonohno:tstoyah de n', de n' panela**, de n' tsope:lik, kwali tikili:skiah no:, niknemilihtoya no:, ekintsi:n ke onkak ne:n nepale:wi:l de n' *gobierno** mah t'tahtani:skiah se: *proyecto de n' trapiche. Proyecto** we:i, eh. *Proyecto** de a:konimeh, a:konimeh, a:konimeh kie:walti:tih n' owat, ka:nachi:meh kie:walti:tih n' owat, ka:nachi xiwtika pe:was a yo:n owat tiktekiskeh, se: xiwit wa:n tahko tikihtowa n' teh, a:man e..., ke:man, ke:man ne:n ... Ka:ni t'to:kati yo:n owat, ohte:noh oso wehka, komohkó:n nochi yo:n te:chpale:wi:skiah, telsenkaya nimitsilia:ya neh ke, ke kwali katka, man 'to:kaka:n ka..., we:..., we:yohte:noh wa:n mah se: kita:lili ... neh n'mattok ke kwali se: kita:lilia ne:n n' tepos tein kioli:ni:s ika ne:n n' ko..., koyo:tane:x wa:n yeh koli:nia, Tein eskia kwa:koweh, yehwa ya ne:n tepos mah koli:ni, tein eskia kawa:yoh no: iwki wa:n para ne:n tamanis pos ka..., niman tikihtowah ka:n teh kowit ok. Ka:n teh kowit ok, koma:mo teh kowit ok, onkak o:me taman, onkak *gas** wa:n onkak *dissel**. kachi *barato** tepitsi:n *dissel que gas**, ka:n 'mati, yo:n se: kitaskia ya. A:man, komohkó:n *este** ... A:man ka:ni, koma:mo tikchi:wah yo:n, koma:mo timoli:nihkeh i:n xi:wit, o..., i:n o:me xi..., i:n ma:kwi:l xiwtika, itech ma:kwi:l xiwtika maka..., mikih *por, por de malas** mah wa:lmikika:n yo:n tein kimatih m' *panela** wa:n sa:te:pan a:konimeh kichi:waskeh *panela**, a:koni te:chne:xtili:s. Tikto:kaskeh, tikto:kaskeh ya kowtah, a:mo owih, yo:n a:kin eski welis, neh a:mo ke:man n'tekitilia Pero m' *punto de n' panela** Pero m' *punto de panela, ahí está**. A:man ... ke:mah. A:man telimpo:rtah no: moneki a:koni kichihchi:wa *trapiche** de kowit, xa: nemiskeh se:meh ok. Ne: ke:man kio... *pobres** tokni:wa:ntsitsi:n kichihchi:wayah, kihtowa..., nikakilia:ya no:pá:n katka kichihchi:wi[lia:]yah ika se: *compás** kita:lilia:yah para kichi:wayah komimil wa:n kikahkantia:yah. A:mo nikelna:miki, pané: n' *trapichete:na:n** yehwa n', yehwa *macho** wa:n *trapiche**kone:meh, yehwa n' *hembras**, kahkalaktiw ihkó:n, yehwa [kinimalakachowa], ihkó:n kahkalaktiw. Yehwa kin..., kinimalakachowa. Yehwa siwa:t, yeh kahkalaktiw, *entonces** nochi yo:n ... wa:n kit yo:n nanatska, nanatska *trapiche**, telwehka mokaki *porque** a:mo, a:mo kwa..., a:mo kwali mimiltik. A:ma:n onkakeh ma:na:mikmeh ya, a:man pos [tikih]to:skeh tiknekih se: kwamimil tein toma:wak se: tanawa:l. Nika:n a:mo teh ma:na:mik, pero tiowih ne: ka:mpa kipiah ne:n ma:na:mikmeh mah te:chchihchi:wili:ka:n se: kowit mimiltik, tein telkwaltsi:n mimiltik, e:yi kwomimilmeh. Se: we:i ma:s..., se: we:i wa:n o:me tsikitsitsi:n, we:wehkapantikeh, se:se:, se:se: [sehse:] neketsal mah tikihto:ka:n, we:noh, a:man tiknekih oksé: ma:na:mik, te:chkahkantili wa:n chi..., [xi]te:chchihchi:wili tein ompa kahkalakis, kichihchi:was, welis, ka..., yehwa sah yo:ni, ka:n tei. Ke:mah, semi *im..., importa** t'chi:waskia yo:n *cosas** pero pos ka:n ... Timosenka:wah *por eso** te..., ekintsi:n te:chwi:katok a n', ne:n *pan[ela**, n' *azúcar**, de patiowa, tiki:xta:waskeh *hasta** ke:meh yehwa:n kihto:skeh koyo:meh, ka:n tikpiah, ka:n a:kah kipia. A:mo a:kah kipia de se: ... A:, wa:n para n' *punto de panela** pos weli ok, weli ok no:pá:n, weli ok *don**Martín Chavez**, weli ok *don** Pablo Arrieta. Weli ok *este**, ne:n Donato Huero, yetok komo se: *cuatro** ta:tahtsitsi:n ok tein, tein te:chne:xtili:skiah. Pablo, Pablo Arrieta, aha:, Rogelio Tirado, ne:n Labastidas, yo:n pi:pil. Aha, Labasti[da] Chi..., 'nohno:tstoya no:, Labastidas, nochi yo:n welih, Antonio Macario, ampó:n yeh kichihchi:wah ekintsi:n *ultimamente**. Neh n..., Pablo Arrieta, Martín Chávez, don Renato Huero, don José Miguel de los Santos, Rogelio Tirado kimatih ok yo:n. E:yi, e:yi yo:n kimatih ok. E:y. Neh niwelia ya, *cuando, cuando** nikpale:wia:ya ok no:pá:n wa:n n'pale[wia:ya] n' ta:tahtsi:n Arturo, wa:n se: o:me xiwit nikitato ok, niwelia ok, m' *panela cuando** se: kiaha:wia ika ne:n kiliah tahmolo, *o sea que** se: kowit wa:n *cuando** pe:wa kokotokaya tikwi ika moisti ihkwí:n wa:n ika se: i..., i:ka:n i:n, se: isti, wa:n *cuando** kokotokaya wa:n tikekowa ya, xa:xa:ltsi:n ya m' *panela** wa:n ne:pa yetok a ... oksiti a yo:n ihwa:k se: ki:xtia, mah a:mo tata. A:man, tikmattok teh *que** i:n tima:se:walmeh semi titaihitah, tionkakeh titaihitah ke mah ye:kchipa:wak, ke mah a:mo tatak, ke mah a:mo xo:kihya:k, ke mah ... Nochi yo:n. Xo:kihya:k ata kihtowah tein tepostra..., tepostrapi:che. *Ándale**, yehwa yo:n, ompa yetok yo:n, om..., komohkó:n tehwa:n tikchi:waskiah. Tikchi:waskiah de kwowit, a:man ton kwowyo. Neh ka:n n'mati yo:n ton kwowyo, katí:n eski kowit *o** a:wa:t, impo:rtah kakate. A: we:noh, pos tikte:mo:tih Pos kakatekowit. A:mo, kakate. A:mo, kakate. Kakate, kakatekowit. Wa:n yo:n toni kita:liliah ne:n ka..., n' para, para eskia *aceite**, para mo..., para, para momalakachowa, nikitaya no:pá:n kita:[li]lia:ya yo:n xapoh tikiliah de pa:n. Onkak xapoh de pa:n, de pa:n *o** e..., *oro, oro**, Aha:, aha:, *jobo** kilia, jobo o yo:n *oro, oro**. yehwa xika[kwalowa], se: ki..., se: kita:lilia itawa:n ne:n *trapiche** para mopalakachowa wa:n a:mo *aceite**, entó:s tati:tahmeh, n' a..., tein *más** tonto:nal a moskaltihkeh, kwelitayah ke a:mo *aceitetsoya:k ne:n café** n' ki:sa. Ahwia:k. A:ma:n yo:[n], kita sah, a:man oksé: alak..., onkak, tikmattok toni, ta: xo:no:alak, alaktik, No kwali se: kiosas yehwa. Pero ka:n tiknekih para chiko:me:a:man, ta: tiknekih para *sola[mente], ka:nachi *tiempo** sep..., tekiti ne:n *trapiche** *o sea**, pe:wa, [mah] tipe:waka:n ... mah tikihto:ka:n *la una de la mańana** Yo:n *la una de la mańana** tipe:watih para tonio:ras tami..., tami..., tami..., tamitakalakiah, toni hora Sa ne: ka:n *las once, las once** tami a. *Las once de la mańana**. A: pero yo:n *porque** titahtohtokeh de t..., kine:nemi:ltiah kwa:koweh, yo:li:k. Ke:mah, ke:mah, kwa:koweh. Wa:n yo:n nochi yo:n ka:n tikmatih, neh a:mo nikmati, a:mo nikmati ox kwali mota:talo:s oso telimpo:rtah mah yo:li:k yowi. Yo:li:k. Para kimaka tra..., kimaka n' *tiempo** ne:n kitsonkeptiw. Para te:maka *tiempo** se: kita:lihtiw. Nen kowtrapi:cheh kihtowah kitsonkepah ne:n owat. Aha:, aha:. Aha:, aha:. Tine:chmaka ... ohohpa panowa. A:, aha:. Yeh soh sepa Se: ne:wi:n mota:lia, ke:meh i:n tietokeh, nika:n yetok a *trapiche, entoces** se: nepa, tein nika:n neh nikalia n' owat, ne:kwí:n wa:lki:sa, teh tikmalakachohtiw. Ohohpa panowa, ohohpa, neh nimitsaka ... ne:pa tikwitiw teh, nika:n tikalakihtiowih wa:n ihkó:n, wa:n ihkó:n wa:n kwa..., wa:n tepostrapi:cheh a:mo. Yeh soh sepa. Yeh tiktili:ntia tepitsi:n ika *tornillo** sah, mah, mah tili:nto, ke:ní:w tinekis, mah *más** kikwe:chohtiw *Hasta** pa:ti, *hasta** pa:ti. mah *hasta me..., medio ki..., me:dio**, tikneki mah kipa:ttiw, kime:diopa:ttiw ne:n owat, se: *viaje** sah panowa, t'neki *regular pos tik..., tik..., de , ika *tornillo** [tiktili:ntia], panowa. Yehwa yo:n. pero *aceite** kikwi, entó:s seki:n kihtowah ye..., *medio** ace:itehtsohya:k ne:n kahfe:ntsi:n titai:tokeh wa:n ne:n kowtrapi:cheh *más** kiwelitah * *porque** kowtrapi:cheh pos xapoh kitanohohsah wa:n a:mo, a:mo, a:mo aceiteyowa ne:n nekkwa:t *cuando, cuando** ki:stiw, ki:stiw chipa:wak ya. Yehwa yo:n moneki, en..., kommohkó:n teh tikmattok ton kowyo yo:n, kwali se: kinilwi:s, kita sah, miakeh nemih ampo:wi:n tein tepitsi:n ta:tai:xmatih e:..., kihtowah ke i:n xiwit, i:n xiwit ne:n kwehmol de n' iniwa:n koyo:meh pané: n', n'mati ox tikitak ne:n yo:n tein te..., tein te:mohmowtia, ne: ke kihtowah ke seki:n koyo:meh ini..., ka:mpa tapale:wia:yah kintsakwilihkeh ya, kinkoto:nilihkeh ya, a:mo se: kimati ox neli. Pero komohkó:n kisegui:ro:skiah onkaskia yo:n kilia *proyectos productivos** kiliah koyo:meh, ompa kwali tikalaki:skiah yo:n wa:n t'chi:waskiah. Yo:n Mariano Morales no: yetok, ya:lwa iwa:n nimonohno:tstoya, Se: *proyecto**. yo:n no: yetok *puesto**, no: tepitsi:n [nikmatilia] neh" kihtowa, "wa:n komohkó:n mochi..., [ti]moyo:lchika:waskiah" nikilia neh, "ika se: timahtakmeh" kihtowa, tike:walti:skiah sepa yo:n. Pero mah titekitika:n. *eso si**, a:mo a:kah kihto:s nita:wa:nati oso niow ninemiti. A:mo, a:mo, tia:tih titekititih. Ke:meh ye:wa nimitsilwihtoya, tao:l a:mo wel patiowas *más** *Porque** onkak tepitsi:n, aha. Ke:mah. *Porque** tahko Tziancapan *o** Cuetzalan, nika:n *rancherías**, nochi ne: kowtahpa, tahko *gente** kipia, teh a::mo tikpia, neh nikpia tsiktsi:n, i:n a:mo kipia oksé: kipia wa:n ihkó:n pero n' *azúcar**, n' koyo:meh kwa:lmattokeh ke kita:li:skeh *cincuenta pesos kilo, Aha:, ka:n a:kah. Ke:mah. sesente pesos kilo** tikixta:waskeh *porque por lo mismo**, a:koni kipia panela ekintsi:n. Ke:mah. Entó:s yo:n, yo:n, yo:n ekintsi:n komo[ke] ye:k, ye:k pané: te:ch..., te:chkechki:ts..., te:chkechpa:tskatok a ne:n tapati:yoh, tapati:yoh no:, tapati:yohyo:t wa:n komohkó:n moneki pos monohno:tstani yo:n tein achi tepitsi:n tai:xmatih t..., onkakeh tocha:nkawa:n ke kichi:wah yo:n chiwalismeh wa:n mah se: ki..., mah timoyo:lchika:waka:n, onkak, kita sah, tehwa:n tikpiah ta:lmeh, tikpiah ya n' ta:l, tikpiah n' xina:ch, tamanalo:ni 'te:mo:skeh, yo:n a:mo, a:mo, a:mo teh kwehmol. A:man ne:n para n' tamili:nis no: iwki, a:man ka:ni. A: pos yo:n a:mo poliwis ka:ni. Ke:meh ne: ka:mpa neh nietok, ka:mpa neh nietok, kwali yetok, 'mati ke:yeh, ohte:noh, tapata:wya:n wa:n no:..., nochi, nochi, nochi onkak pues, onkak tit. [ya:kin onkak a:t] Onkak a:t, ka:n teh, ka:n teh moneki. Pos paratani yetok *panelera** pero pos ka:n ... Paratani yetok pero yo:n te:axka, yo:n a:mo, a:mo kwelkakiskeh mah tiki..., tikihtohtoka:n. A:mo n'pia, n'pia, nikpia *seguro** a:mo kwelkakiskeh yehwa:n kipi:piah, yehwa:n ... wa:n welih yehwa:n a:mo kinekiskeh mah se: pix..., ka:n tekitih, pero a:mo teh *luz** Pero ka:n no: tekitih, yehwa yo:n. Pero se: kiwi:kas, *luz** se: kwi:kas Se: kwi:kas, se: kwi:kas pero de yo:n *mejor** ohte:noh ka:n owih ok, ekintsi:n nimitsilia ke a:mo monekis ok we:i yo:n *rueda**, a:mo ok. tsikitsi:n ya sah, tsi:tsikitsi:n ka:n kwa:kwehmeh ne:n mah ta..., n' ta:tamalakacho, ta: *pues** se: *motorcito** mah se: kita:lili wa:n kwaltia. Wa:n ompa yetok. Ompa yetok. Teh a:mo ke:man ... moneki x'nehnemili i:ksá: oskeki teposmeh, teh a:mo ke:man tikita ke:ní:w chihchi:wtok ne:n kahfe:nkwe:cholo:ni, *este***, kahfe:ntewa:tsalo:ni, a:mo ke:man tikita ke:ní:w chihchi:wtok. Pos se:sah moto:r kioli:nia. Se: tepos koli:nia, ihko:n, de ihkó:n kichi:chi:wa, tein ta:tayewalowa i:xtapal e:..., koli:nia se: *banda**. Se:, se: *banda**, wa:le:wa itech *motor. Imotor** kipia o:me *polea, polea** mono:tsa yo:n tein ka:mpa kalaki *banda** mela:w, We:noh, yo:n koli:nia wa:n se: n' *banda** koli:nia, koli:nia se: tepos itampa yetok, koli:nia se: ventilador, yeh ihko:ni kichi:chi:wa, żToni kichi:wtok? O:me teposmeh ihkó:n kichi:wah, mo..., tahtanihkeh wa:n, wa:n yekapihpistikeh ke:meh *trompo**, o:me:n para se: i:xtapalyowi wa:n se: e:witi..., moe:witiketsa ya. Wa:n yehwa koli:nia:ya, impo:rtah momalakacho:s ke:meh moneki wa:n ahko ya koli..., ihkó:n kichi:chi:wa ya. Wa:n takwe:chowa ya wa:n i:ksá: tikitak, i:ksá: tiki..., timomakak kwe:ntah ya. Wa:n iwki a ne:n chi:wtok ne:n para, ne:n *trapiche** Neh a:mo ke:man nikita pero se: *kiingenia:rowa**, kihtowah koyo:meh, ihkó:n, se: ki..., se: kine:nta:lia Ey. wa:n kwali ki:sa. Ne:chilwihkeh, a:mo [xi]ne:chneltokili ke n' Rosarios kipia, kita:lihkeh inmotor, inin..., inintrapiche. Kanah. Pos *trapiche, trapiche** de n', de n' Rosarios, te... ne: kita:liah, kita:lihka ya kit, ne:chilwihtoya ya:lwa ne:n Morales, *movecino**, ke:ní:w mono:tsa, Mariano. Mm. Ne:s..., ke welih tepitsi:n, welih, yehwa[:n] welih. Jacinto Rosario *pues**, wa:n neh 'neltoka, pero yehwa:n kipiah, yehwa:n welih. We:noh pos yehwa:n welih inise:lti pero tidie:smeh Tiwelih. Tiwelih no:. Timochi:wiliah *fuerza**. Aha:, wa:n tikchi:waskeh *fuerza**. Neh n'pias, neh nik..., neh ni..., nitakwawtamati nose:lti, nitakwawtamati nose:lti ke yo:n tein nimitsilwihtok chi:wiskia komohkó:n timoyo:lchika:waskiah tinochi:meh *porque, porque** a:mo teh te:chpolowa ok, teh tikmatilia ya ke:ní:w tikihtowa ne:n, ne:n ke:man ke:man se: ki:xehekowa ke:man ki:sas a wa:n yehwa ya yo:n, yehwa sah yo:n. Ompaka, ke:man ne: ... Ke:man ohoksi a, oksiti a, yehwa *más** mo..., *importante** wa:n ika tepitsi:n a:ksá: te:chixyeka:naskia mah te:ch..., te:chna:lohma:kti Wa:n komoh[kó:n] ... A..., a:man ... Aha: Ika tehwa:n timahtakmeh yo:n se:, se: ke:ní:w, se: nechiko:lis. Mm. Se: nechiko:lis mah [y]eto Acatepec, se: nechiko:lis mah [y]eto Tepopola, se: nechiko:lis mah [y]eto Tepe:i:x, se: nechiko:lis mah [y]eto Ta:ltempan. Se: nechiko:lis mah yeto Chilcoutah, se: nechiko:lis mah [y]eto ompa Xopanaco, ompa se: nechiko:lis ... Tichiko:me:n mah tikpiaskiah, ika yo:n koyo:t tayo:koyas, ka:n tikowili:ki:wih ok n' tsope:lik. *Porque** tikpiah, ke:meh nimitsilia n' tao:l a:mo wel kipanki:xti:skeh, *cincuenta por ciento o** tahko de n' *pueblo de** n' Tzinacapan kipia n' tao:l, titato:kah pero mah no: tikihto:skiah nochi, nochi tiowih, nochi koy..., ey, mm. A:man ... Yo:n se:. Se: ko..., tein mokokowah *diabeticos** kwali tai:skeh ya n' *café**, welis a. *porque** a:mo *azúcar** ok, *panela** ya, chipa:wak a n' tsope:k ma:ski te:ntsope:k a, kwali kieko:skeh ya. Yeh welis a wa:n de ke a *diez ańos** tikoto:naskeh ne:n kolo..., kokolis de n' *diabetis**, tik..., tamis *porque azúcar** a:mo tai:s ok, a:mo teyi ok eski, onkas tsope:k *porque n' azúcar** kwalkwi ko..., *panela más** kwali, tein *antes** tota:tahwa:n ika moskaltihkeh pero kwal tehwa:n *panela**, mm. Ke:yeh ti..., tikelna:miki ke:man tehwa:n timoskaltihkeh, ka:n onkaya kokolis de *diabetis** wa:n ka:n, n' *azúcar** ... neh ka:n ... *azúcar** ka:n niki:xmatia, neh ka:n niki:xmatia n' *azúcar porque** no:pá:n kipia *panela**. No:pá:n kipiaya *panela**, Ka:n a:kah, ka:n a:kah kipiaya, ka:n a:kah *azúcar** kokolis. Aha:, ke:mah wa:n yo:n de miak, neh niki..., neh nimolia:ya ne: ke:man ox telimpo:rtah ne:n ... pero neh niki:xmatia, we:noh i:pa [achi] tikowayah *mancuerna**, no:pá:n kipiaya ki..., kipiaya nochi *moldes, paila**, we:noh tehwa:n tikowayah *mancuerna**. E..., soh ke i:n, tein yo:n kinamakayah *por**, kiliah, kimiaka:namakayah tein kimiaka:namakayah pos yehwa:n kichi:wayah kahgo:nketsah, *con tal que** pos se: *billete**... *Mancuer[na], este, marqueta, marqueta, de sesenta kilos** se: *cajón** se: kichi:wa wa:n ompa se: kite:ka toto:nik ok, molde de ... N' para *marqueta, ehe, kahjo:nketsah, aha:. *Molde, molde** de se: kaxo:n okichpil. Se: kaxo:n kichihchi:wah, ne: ke:man kiliah, xapohkahjo:meh [ki]kwiah pero, pero kachi kwali kichihchi:wayah yehwa:n kihtowah, de kimattokeh ya, ke:meh se: kixi:ko:s sa tekit. *Sesenta, de sesenta kilos** para n' *bes:tias]**, *Sesenta kilos, sesenta kilos**, tio:men tikwit..., [tik]ta:li[li]:tih n' tapial para ata n' *bestia** kima:ma:ya, se: tapial t'tama:maltiah de *ciento veinte kilos, de sesenta kilos cada ...** Eti:k. aha, mm. Eti:k n' *panela**, eh. Wa:n kinamaki:lti:tih pos se: *comerciante**, yeh kop..., kinamakaya de *cachitos** a, kitehteki. Yeh kitehteki a, mm. Neh n'mattok, sempa:nti nite:tekitili:to, *este**, ampo:wi:n *por**Tierra Blanca**, ompa ke:mah nochi owami:l, ompa ka:sá: ika kichi:wah yo:n *pilo[ncillos]**, ampó:n kwa:lkwih ekintsi:n *plaza, pilon[cillos]**, tsikitsitsi:n. Ey, *pilon[cillos]**, tsikitsitsi:n. *Piloncitos** wehwei, ke:meh yeh k..., ke:meh, ke:meh, ke:meh m..., a:man yehwa ya yo:n, yo:n para ... Yo:n *este** n' *panela** aparte pos tikistok nekkwa:t *o** nekti ˇno:!, neh nikpiaya, komohkó:n ... Ekintsi:n ka:n a:kah kikwa nekti, witsti ika nekti, ka:n a:kah. Pilimeh ka:n kimatih, ekintsi:n kimatih ne:n *mermelada** pero n' *dulces** pos yeh takwa:wak, aha:, *en vez de dulces**,ne: ke:man tikwa:ya:h n' *panela**. Eh, *panela**, se: *cacho** t'pipi:ntinemi, yehwa n' *todulces**, Yehwa ya, mm. Wa:n ... Aha:. Wa:n ne:n *mermelada** de n, de, de teisá:, pos tehwa:n tikwa:yah yehwa n' *por ejemplo** ne:n wits..., witsti, Witsti. Ta:mo pahpata xohxowik telwe:lik iwa:n ne:n, n...., nekti, nekti. *ˇAndale!**, pahpata, mm. pahpata, se: *racimo** de pahpata, Se: *penca** tikiliah, se: *penquita** tiki..., kikoto:nah wa:n *cuando** mo:molo:ntok ne:n *panela, o sea**, ya:ya de oksiti a, se: kipanta:lia, kwaltsi:n oksi, kwaltsi:n tsope:ya ka:n teh tiktsoyo:nihtoti ika *manteca**, no: pane..., *este**, xoxowik oksi iwa:n ... witsti kipante:mah itech, itech n', itech n' *paila**, wa:n ki:xtiah tota:tahwa:n, ki:xtia:yah oksik ˇUta!, timoye:kwelitah, pos ta: tsope:k wa:n oksi ika *pane[la]**, itech *mismo panela** oksi. Yekintsi:n chi:wtok se: we:i kwehmol, ekintsi:n koyo:meh kinekih mah se: kintakowih wa:n te:chkahkaya:wah ika ne:n teposxolopih, ne:n tikitah ne:n tikiliah *televisión**, ompa ki:sa *que sabritas** wa:n nochi yo:n *porquerías**, yo:n pitsoyo:t i:pa sayoh para te:chpobreka:wah. Kihto se: pili koma:mo mitspe:wa, "ne:chkowili ne:". *Último pesito** tikpiaya, "we:noh, we:noh, pos *órale**". A:mo *pesito** ekintsi:n *cinco pesos**, yo:n tikowilia ya. *Primero, lo primero** tikowa, tokokolismakatok mokone:w ohpatiká: tiko:wtok tahsol. *Chicharrín** de yo:n a:it toni a kikwih. *Por eso, por eso** ata kihtowah i:n *últimamente** i:n koyo:meh, ke ata kit ne: ilwikak, koyo:nik a ne:n i:xpi:kka ilwikak yetoya se: i:x..., i:xpi:kka wa:n *por eso** yo:n tikmachiliah n' ekintsi:n teltakawa:ni kit *porque** ye:kwetsi n' to:nal, ye:kwetsi n' to:nal ye:kchika:wak, a:mo kitsakwilia ok tei, yo:n tehwa:n tikpiah tahtakol *porque** miak kichichinowah, *principalmente plásticos**, kwowit a:mo semi pero n' *plásticos** ke:mah. Kitamihtok, nochi *fábricas**, nochi yo:n pitsoyo:t kwehweloh ya. A:it ka:nachi yo:n xiwit ok wehka:wati yekintsi:n mopatak n' *tiempo** [xi]kelna:miki ke ne: ke:man tikmattoyah ya ke de n' septiembre, octubre, noviembre, diciembre, enero telmixkiowi, i:n tipano:keh i:n xiwit a:mo iwki ok, mopatak wa:n a:man sepa mopatatok. I:n ke:man, a:man ... Ne: ke:man a:mo ke:man yowaktakawa:nia i:n *últimamente** yowaktakawa:ni, yowak, takawa:ni, takawa:ni, se: xiwtata. Titsompo:tsmiki, ka:n, ka:n wel tikochi pero kihtowah ne:n mo..., kawa:ni n' ta:lmanik, yo:n tehwa:n tikpiah tahtakol. Ka:nachi pitsoyo:t te:chnamaki:ltiah n' koyo:meh. Telmiak, teli:xkich. Ne: ke:man, [xi]kelna:miki ke:man timoskaltihkeh, Tikwa:lkowayah pitsonakat, kwa:kownakat, te:chpi:kilia:yah ika nekxo:chima:it , xiwit. a:koni kionkwia, se: ta:katsi:n ne:wi:n yo:n kilia Anto:n Chino, yo:n tati..., tiki:xmat teh, metsxihxi:petstik nentinemia, tsikilitsi:n. *Pobrecito** ta:tahtsi:n, nochipa pi:ntohtik itilmahtsi:n *porque** yo:n tekxo:chima:it [kionkwia] wa:n kinamakaya *cada matanza, cada ...** ka:mpa [tamiktia] de kwa:koweh, ka:mpa pitsot kimiktiah, ompa ... [Xik]mati yo:n *por docena o** ke:ní:w, titsikitsitsi:n katka, ka:n t'matia [Probecito] [xi]kwa:lkwini xiwit para, para kipi:kiskeh nakat, *cada** mitstekiliah se: *kilo o dos kilos o** ki..., se: tahko *kilito** ika yo:n iswat, xiwit ika kipi:kih wa:n a:man a:mo, a:man *naylon bolsa** wa:n *naylon bolsa** tsohya:k. *Hasta** tsohya:k a n' a:man *bolsas de naylon**, 'mati yo:n [toni] kipia, pitsotik a *pues**. Nochi yo:n *naylon bolsa**, i:n tepos i:n itech tayehyetok, santeina:mo. Nochi, nochi ... A:, i:n *cami[sa]**, i:n totasa:l, i:n, i:n *plástico** wa:n *plástico** wi:tsa de *petróleo**. I:n komo n'chichinowa, tsohya:k i:n a:mo kwaltia para nikahka:was *globo** A:mo, i:n a:mo kwaltia, ta: kwaltia [para] kahka:waskeh *globo** tein de, de, tein ichkat, ichkat, ichkat, ichkatasa:l. *Algodón**, yehwa yo:n, ichkat. De ichkat, de *algodón** tikiliah. *Algodón**, de ichkat** Entó:s, miakeh ekintsi:n pilimeh, no: momakah kwe:ntah ya ke ne:n ... *cuando** kikahka:watih, ne:n mah yowi *[globo], importa**, kita:lili:tih ... kite:mowah *manta**, tein a:[mo], tein, tein a:mo mots..., tein a:mo tata. Ey. *Como [titsi:n] panxi:ni, kichichinowa ika sah, i:n *plástico** Tein a:mo tsohya:k, ke:mah. A: pos yo:n no: ka:n kwaltia. A:man, yo:n tein timonohno:tstoyah de n', de n' owat, moi..., moitalani, mo..., ke:meh nimitsilia neh, ne: *trabajo kitaskeh se:, se:, se:, se: nechiko:l de mahtakti tokni:wa:n, kichi:wkeh i:n *cosa***, pos tehwa:n no: tikchi:watih *o** tikili:s pos no: t'chi:waka:n i:n, ihkó:n t'chi:waka:n, ihkó:n t'chi:waka:n, ihkó:n t'chi:waka:n, *órale**. [Xik]to:kaka:n owat, kit..., mah tikihto:ka:n, kita sah, [ti]tahto:tih de se: *persona** nikmattok, Emiliano López, kipia we:i ta:l ne: Ateno, we:ika, kipias ke:meh, ˇno!, kipias ke:meh ka:n se: e:yi es..., e:yi *estajo**. E:yi *estajo**, chikwase:n almo:n, mela:w, ompa yetok. Ahsi a ika yo:n, mah kipiaskia ise:lti yo:n, yeh ise:lti mah kipia *itrapiche**, chikwase:n almó:n de, de, de owami:l, kihto koma:mo ke ahsiskia ya yeh ise:lti mah kipia, i..., ise:lti de n' *trapiche** wa:n ika o:me, e:yi ta:ke:walmeh, yehwa ise:lti. Wa:n ne ... Ahsi. Onkas tokni:wa:n ke welis ise:lti Ahsi kimantene:ro:s, ahsi. soh mah se: kimakatepitsi:n talna:miki:lis tikpale:wi:tih ika talna:miki:lis, tomi:n a:mo t'piah, a:mo t'pale:wi:skeh talna:miki:lis sayoh, "[xik]chi:wa ihko:ni, a:mo, a:mo ximotekiti:lti ok, ihkó:n xikchi:wa". Ke:meh nimitsilia:ya neh, a:mo tekititi kawa:yoh, ka:n teh kawa:yoh ok, oso a:mo teh kwa:koweh ok para tatayewalohtos. A:mo time:was *la una de la mańana ok, time:was, kwali time:was *las cinco** para ne:wi:n ..., tima:tamis komo se: ... nepantah ya. Ximokonforma:ro se: *parada**, se:, se: neketsal sah yo:n to:nal, mokonforma:ro ika yo:n. Mo:stah, mo:stah, se: *veinte dias** Mo:stah [y]a, itech mahtakti to:nal tein, tein *paila** tein *más** tsi:tsikitsi:n ka:nachi ... ke:meh ka:nachi *mancuerna** ki:sa Ne: *sesenta. *sesenta**, mo:stah ... Aha:, ki:xeheko, entó:s, mo:stah [tiki:xti:tih] *sesenta mancuernas de a kilo** Sesenta**, onkak de *ochenta, de noventa** pero depende:rowa de we:i..., ke:meh we:i eski ne:n, ne:n *paila**. más o ...**, nochi, ncohi de *kilo mancuerna**, mela:w Mm. ta:htakoki:loh n' se:, tahko, *cientoveinte kilos, mo:stah *sese:nta** Mm, mm, *cientoveinte kilos**. Mm, wa:n se: *mancuerna** mah tikihto:ka:n ipati:w, żKa:nachi Pos yetoya ata *últimamente**, yetoya *ocho pesos**, ekintsi:n no:, no: patioh, ke:meh *doce pesos. ke:meh, ke:meh *doce pesos** [mah] tikihto:ka:n *o** mah tikihto:ka:n *quince**. Quince pesos mancuerna**, ekintsi:n ata yehwa *precio**, mm. *Quince pesos** se: *mancuerna. Quince pesos** se: *mancuerna** wa:n tik..., tik..., yo:n to:nal tikta:nitih *sesenta mancuernas** ki:stiw ke:mih, komo eskia ma:mahtak, eskia *seiscientos, ah, novecientos. *Diario** Novecientos pesos** yo:n o:me ta:kameh tekitih wa:n kipia [o:me:n sah] tekitiskeh, ne: kipia ... ke:mah, o:me:n sah O:men sah, o:men sah. O:me sah, para toni *más** Mm. A:xá: tehwa *hasta** titekitis iwa:n mona:nahtsi:n, ka..., ka..., ihkó:n Mm, a:mo semi moneki miak, a:mo miak *gente**. ka:n moneki miak tokni:wa:n, tikmati ke:yeh *porque** ke..., koli:ni:ti pos yehwa *motorcito** Taxo:tak a. tamili:nti:ti, pa:tska se:, se: teisá:, ne:pa [...], taxo:tak a, ke:mah mili:ntok, ompa yetok wa:n kwali 'tsakwilia, kwali tik..., tikma..., tikmiakilitia wa:n t'tsi:nki:xtia n' tit ke:meh t'nekis. Nochi weli. Yehwa yo:ni *ventaja** de n' koyo:meh, tein kit yehwa:n kinemilihkeh. Pos ne: italna:miki:lis koyo:t wa:n italna:miki:lis ma:se:wal mah mosentili tikchi:wah se: tekit sah wa:n tinochi:meh para titakwa:skeh. Wa:n ki:xeheko n' teh, komohkó:n nochi yo:n tiki:xtiah *sesenta mancuernas** to..., a:man mah a:mo tiki:xti:ka:n *sesenta**, mah tie:k..., mah timoye:ktekiti:lti:ka:n komohkó:n, mah tiki:saka:n mahtakti *hora** yowak, o:me taketsal, o:me taketsal, *ciento veinte**, tikta:niskeh yo:n to:nal *milochocientos pesos**. Ihsiwka se: kihtowa, para t'chi:waskeh a:it a, Mm, yo:li:k, owih. Mm, owih, ka:n *mil ochocientos pesos** Pero yo:n *milochocientos pesos**, tai:ka:n de yo:n, a:it a:konimeh owatekkeh, kelna:miki, owasakanih kipia ke se..., okseki:n eski, a:mo tehwa. Mm, a:man a:mo tis..., mos..., mo..., moneki a:ksá: mitspale:wi:s Mahyá: ... se: o..., a:mo se: senwelis, moneki t..., a:koni te:chpale:wi:s *porque** se: ise:lti Pero yo:n tein mitspale:wi:skeh a:ma..., a:xá: atox ... A:mo ta: mo:stah, mela:w. Mo:stah. Mo:stah, yo:n mo:stah owatektoskeh, mo:stah, mo:stah Mo:stah, mo:stah. se: kintektok *o** yeh *mismo** kite..., kitamitekih wa:n nika:n kisakah Kitamitekih, kisakah. Wa:n teh ... Kitamiteki wa:n kisaka wa:n teh no: *igual**, no: tietok ne:pa. Ke:mah. Wa:n nochi yo:n a:mo a:kah mose:wi:s pero mah se: kimatto [ya], ke talwititok ne:pa, kanah, tia:skeh sa:te:pan ilwit *al menos** a:ksá: mikik, ihwa:k ke:mah, iwki a, tika:waskeh totekiw pero komohkó:n ilwit sah, ta:wa:nalis, *después** ta:wa:naskeh. Ta:wa:nati, *después** tita:wa:naskeh, Mah tiksentili:ka:n n' tomi:n wa:n tita:wa:naskeh wa:n titai:skeh se: tein, tein kwali, kwali, kwali, kwali chichi:ka:t. mm, *has[ta]** Nochi yo:n komohkó:n tehwa:n tikchi:waskiah, ne: pos tiwetskaskeh de tapati:yowa. Kita sah, i:n tikowaskiah Pero ekintsi:n toka wetskah Komo t'piah n' tao:l, komo t'piah n' tsope:lik, komo t'to:kah n' et, tikpiah kilit, nochi para tikwa:skeh, ma:ski a:mo teh *billete**, ma:ski a:mo teh tomi:n. Mm. Yekintsi:n yo:n kiliah n' koyo:meh, especie, yo:n nochi especie, a:mo *en efectivo** *últimamente** tiktekiti:ltiah *en efectivo** [...] tomi:n *pues** n' *especie** a:mo tei, tietokeh *al reves** wa:n tietoskiah *al derecho**. Kel..., kelna:miki ne: ke:man, neh nikini:xmati okseki tokni:wa:ntsitsi:n de Yowalichan, se: na:nah..., e:yi na:nahtsitsi:n wa:lpanki:sah, mo:stah wa:l..., *cada** chi..., sábado, domingo wa:n jueves wa:ltama:mah, kwa:lkwih chi:ltekpin kwa:lkwih ayohwach, kwa:lkwih e..., kowach, ekintsi:n onkak yo:n ti:ltikkowach, tanamakakih wa:n se: takat no: kini:xmattok pero [...] kini:xmattok ininkalihtik, neh nikini:xmattok ne: *calle** nikinita. Ne: kihtowa a:mo teh ... Ne: kwa:lkwih ... tanamakakih wa:n kitemo:ltiah tomi:ntsi:n ya sah. Wa:n ki..., ki..., kie:wtokeh ne: tomi:ne:walo:ya:n intomi:ntsi:n, kipia miak, wa:n sepa chi:witi ke:meh yo:n ne: ke:man katka chi:wia. teh a:mo tiki:xmatit Pancho Mora, neh nikmedioi:xmat Pancho Mora, se: tati:tah, tati:tah *burro**, tel..., tel..., telmalo, a:mo, a:mo, tsitsimit katka no: tikihto:s. Itomi:ntsi:n kipia ya, pos *por, por lo menos** i:n neh no:, i:n no:tasa:l pos *todavia** tapaloh wa:n nochi i:n ka:n ta..., ka:n ta..., komo n'piaskia n' tomi:n ika n'tetsi:lo:s, pero yeh a:mo, ta: yeh, *últimamente** miak ekintsi:n m' pi:pi:l kipia inintomi:ne:walo:ni, *siquiera** yo:n kwetax, kwetaxtomi:ne:walo:ni pero ka:n teh kipia Ka:n teh kipia n' tomi:n, wa:n yeh, yeh *sin que** kwetax Yeh [ika kitetsi:lowa:ya] n' to:tomo:ch to..., mora:doh to:tomo:ch, yo:n tein achi we:i, pata:wak, ika kipi:ki ito:mi:n, poxaktok, ka:n ... Yeh ika kipia n' a:mai:x. Kipia n' a:mat, to:tomo:ch. Kimpiaya se:... ne:si kimpiaya *casi** sempowal wa:n mahtak n' kwaomimeh ne: ahko La Galera, wa:n Amateno no: kimpiaya se: sempowal wa:n mahtak. Kipiaya tein chi:chiwala:t kimakayah, kinamakaya ata, yeh kinamakaya n' chi:chiwala:t wa:n ekintsi:n tatamik, ke:yeh, ka:n tekitih. Ta: se: kwa:kwehtsi:n moneki no: 'tekipano Se: okwilin para tikpias teh *mismo** nimitskakilia:ni se: okwilin para mitstekipano:s, no: xiktekipano n' tapial a:mo tahtowa pero kihto:sneki yeh n' tapial, "ne:chpale:wi wa:n nimitspale:wi:s". Koma:mo 'tekaktih, ka:n mitspale:wi:s koma:mo tikpehpechtih ka:n mitspale:wi:s koma:mo tiktamakak a:mo mitspale:wi:s, ton tikchi:wilia, teh *mismo** tikchi:wa tein yeh mitsnawati:skia. Yehwa yo:n. Mah tahto:skia n' *caballo**, mah tahto:skia n' itskwinti Wa:n yo:n *lo primero**, 'tamaka, tekitis a:mo tekitis takwahtok ke:meh tehwa:n, koma:mo tekititi, pos xiow iwki, ka:n nimitstamaka, nio..., nio..., tikalmasa:lowa se: *café**, se: *panecito** tikwahte:wa [nikwahte:wa* de niow, *igual** se: tapial, tekitis, [xik]tate:mi mah ta..., a:mo tekitis mah takwa para mitsservi:ro:s *porque** komo sayoh tikwiti sayoh wa:n tikwi:kati wa:n tikwi:kati monka:n se: morra:lsol sayoh ne:wi:n, no: *igual** morralsol, komo tsi:nkoyo:n pos a:mo no: kwaltia ok tikwi:kas. Se: tapial se: kitekiti:ltia pero mah, mah se: kia:tende:ro pero koma:mo ... Se: tapial *igual** ke se: siwa:t niman [...], ne:ch..., ne: miak *gente** tein chia:wati n' ta:kat ka:n 'chihchi:was nosiwa:w, ne:chwelitili:skeh Neh nikinkakilia:ni *amigos**, eh. "Ka:n nikwi..., ka:n n'chihchi:was nosiwa:w, ne:chwelitili:skeh, *celoso**. Wa:n neli ke:meh kihtowah, kwa:kwaltsi:n ne: siwa:t, se: *cabrón** nikakilih, "kwa:kwaltsi:n ne: siwa:t". "Ke:mah". "*No sabes cuanto le cuesta el, el dueńo**. Pos *claro** Ki..., kitake:ntih, kitake:ntih ye:kpati:yoh n' iilpika, mihmili:ni i:xka:kawa:ni, kitake:ntih, wilaxtik n' ikwe:i, kwa:kwaltsi:n mota, kwa:kwaltsi:n ikami:sah ata, senka ya, kixihxilwih, kiko:skama:ikowih, kwaltsi:n mota, ki..., kikwalne:xtia iko:skaw. Nochi yo:n. A:, sa ka:nchi:chi:ltik no:, pos tak ka:n kitewihtok, ka:n kimohkowtihtok, ta: kitamaka, ka..., Ne: kahbe:ntah mah wa:litsto Te:kne:l[tih], se: te:kne:ltih. Mm. Se: te:kne:ltih wa:n tein ... wa:n tein pos se: kwa:komo:nihtok pos ... *ay dios**, kokoxka:tsi:n, a:mo a:kah kwelita A:koni kwelitaka, kokoxka:tsi:n, nio:nó: 'xaphkowia A:, kit tiktewia. Sa, sa ta:ltsohkwiltik. A:, ke:mah, mm. se: te:kne:ltih, *hasta** se: yeh *igual** teh, koma:mo timotapatilih pos *igual, caray** komo nie:kkokoxkeh wa:n *todavia** ka:n nimotapatilih, ne:nke:n ok i:n. I:n ma:ski nimokokowa pero komohkó:n nimotapatilih, sikie:ra nejó:n tai:xyo:t Kita sah nochi yo:n talna:miki:lis komohkó:n tikinili:skiah o:me, e:yi:n tokni:wa:n, neh nikinilwi:s, o:me, e:yi ampo:wi:n wa:n nikpia *seguro** ke..., kinekiskeh. Kinekiskeh *porque** eti:k n' tama:mal tikma:mahtokeh, a:mo titaxi:kowah ok Tiknekiah a:koni te:chtemowili:s tepitsi:n *porque** yetok ... Ne: wa:n komohkó:n nikinilih ke:ní:w ne:n koyo:tamatinih, ne:n kiliah, ka:mpa yo:n kichi:wah ne:n nimitsilia *proyectos productivos** te:chpale:wi:skeh. Te:chpale:wi:skeh, neh, neh n'pia *seguro** mo..., moitalani ke:meh nika:n i:n we:i nechiko:lis yehwa:n kima..., yehwa:n kipia, a:mo n'mati yehwa:n tonimeh komohkó:n nikita n' a:man koyo:t, niknohno:tsas de yo:n. I:ksá: nikahsi n' ampó:n, a:mo ke:man nikitstok wa:n monohno:tstanih pero moneki mah tipe:waka:n to..., xola:l, ika yo:n wa:n kinekiskeh wa:n mah ... *antes** ke mikiskeh n' tokni:wa:n tein kimatih ok. Mm. A:mo n'mati a:koni yo:n itech toxola:l kipia n' *trapiche** para timomachti:ti:wih ompa se: to..., pero neh ka:n ... O:me, e:yi kimatih ok Neh ka:n nikmati, *o sea** neh a:mo ke:man nikitak, *solamente** sepatsi:n yo:n, yo:n *este**, Pancho Guzmán, ne: al..., a:na:la:t, *cuando** nemia ok ompa *viuda**, ka:walna:nahtsi:n de n' Gutiérrez, nikpale:wihka owateki:lis, yehwa sah. Pero mah semi *cerquita**, mah nikye:kita ke:ní:w kipa:tskah, ka:nika:wí:n, toni *hora** kichi:wah, ton..., *en qué momento** kitamili:ntiliah. *En qué momento**, ton..., toni *hora** kit..., ton..., ton..., kat..., kati:yeh *rato** ki..., kipanta:liliah n' kownex, ka:nachi kita:liah n' kownex, kite:liah a se: ... kownex ke:yeh, toni *más** iwi:kal nochi yo:n, ka:n 'mati yo:n, yo:n a:mo 'mati Neh *hace tres**, tak e:yi xiwit, nikpale:wih ta:tahtsi:n Nato, wa:n ne:chne:xtilihtoya *punto** ke:ní:w se: ki:xti:s, *cuando** yo:n pe:wa po..., molo:ntok wa:n tetsa:wayak a, nochi tsompopo:ka ya para ihkó:n se: ki:xtia ya ika n' kowit ihkó:n, ika se: isti se: ... *cuando** kokotoka ya *Asi que** tiki:xtiah ya wa:n ke:mah se: kise:wia ya, se: kise:wia nejó:n wa:n para se: kite:teka itech n', itech yo:n *moldecitos**, itech *moldecitos**, yo:n ... Aha:, ompa se:wi. Aha:, mah ompa se:wi a. We:noh, kita sah, i:n tehwa:n timonohno:tstokeh *porque** tak atox tei tein nemih Zacapoaxtla n' tokni:wa:n, mochi:wa sayoh *manzana** wa:n mochi:wa okot wa:n a:mo teh onkak, kinekiskiah. Niman kihtowah, mah neh ninemiskia Cuetzalan, nikchi:waskia i:n *cosa** wa:n n'chi:waskia i:n *cosa** wa:n 'chi:waskia i:n *cosa**. Nika:n ke tehwa:n t'piah toma:ko ke nochi mochi:wa, a:mo tikchi:wah. nió:n se: ... nió:n pahpata, nochi timokowiliah wa:n pos tehwa:n nika:n ... Nika:n tehwa:n ti..., to..., toxo..., to..., tota:lpan, nika:n ka:mpa tinemih mochi:wa xokot, pahpata, owat, *melón, sandía**, nochi mochi:wa nika:n i:n, pero a:mo titekitih, yehwa ya n' te:chpolowa. Onkak tokni:wa:n ke: ... Nika:n mochi:wa ke:meh e:yi taman et, ke:meh na:wi taman et mochi:wa exoyema:n, mochi:wa *michigan**, ti:ltiket Mm. Mochi:wa emekat, tein i:pa emekat wa:n e:wa chichime:koh, chichime:koh. mochi:wa kowet, mochi:wa ne:n ... Oksé: et mochi:wa yo:n ... tein *más** pati:yoh n' et, tikmati kati:yeh, yo:n *peruano**, yo:n weweyakaxtik, ihista:k, kohkostik, we:weyakaxtik. żYehwa yo:n mochi:was nika:n? Ke:ní:w ka:n mochi:wa, neh se[pa] n'pi:xo:to itech tahsol wa:n mochi:wak pos kihto:sneki mochi:was mah se: kito:ka, mochi:wa chi:l wa:n yehwa tayeka:ntok, *A si** *Jitomate** tomat mochi:wa. N' tomat, sanoke ekintsi:n tikitatih koyo:t mah te:chaka *hasta venticinco pesos, kilo** pero pos ka:n tikpiah A:mo wehka tia:skeh E:..., ne: ka:mpa neh nietok *completamente** kokoxka:ta:l, tatamih n' owat ne: ka:mpa neh nietok, ekintsi:n para nike:waltia neh se: *planta**, ompa nik..., *nibatallarowa** ni..., ni..., nimotekiti:ltia. Ye:kowih, telowih, telowih, mm. Ye:k ... Nike:waltih yo:n kahbe:ntsi:n pero de [telwe:iowika:yo:t], nitelwehka:wak ekintsi:n kwalne:sik a. A:mo teh, a:mo teh n'to:ktok, nikto:ktok seki *cosas** pero tel..., ompa tai:xtamih n' owat wa:n i:pa pitsa:wakta:l, ne:nke:n ok tatamih pero okseki ta:lmeh ampo:wi:n onkakeh, tel..., kitelte:maka miak, ke:meh ampo:wi:n Tepei:x, tepe:i:xkwa:kopa, ne: Akatepec, yo:n chi:l de se:rah mochi:wa, telsenkaya ta:ki, inachichi, ye:kmiak ta:ki [wa:n] kwahkwali mochi:wa. Chi:ltekpin ta:ki, ka:n ta: yo:n wa:n ka:mpa teyoh, ta: tehwa:n sah timoka:wah, teisá: tehwa:n tiknekih teisá: tomi:n chipa:wak Mm, mota:n..., mota:ntani, mota:ntani nejó:n [...]. wa:n a:mo ahsi, a:mo weli, a:mo weli. Nochi yo:n mo..., mo..., moitalani wa:n no: n' a:kin tak no: a:kin iwa:n se: motekipanowa mah no: yeto, mah no: yeto ika yo:n talna:miki:lis, pero komohkó:n yetok, ne: ta: neh niow nejó:n, niman kihto:s "neh niow Cuesala:n ne:n ... ne:chno:tskeh oso niow nechiko:lis *o** ka:n n'mati. Yo:n mah kelka:wa. Titekititih, titekititih. Mah se: tekiti para onkas ton tikwa:skeh. Ke:mah. Ke:ní:w timono:tsa. Neh nimono:tsa Antonio Salgado, ne: San Miguel nikayo:t Nehwa no: ompa nikayo:t, José Santiago de los Santos Medina, mm.