Tikihtowa ke tiki:xmati miak taman xiwtsitsi:n tein kwali ika se: mopahtia. Tiknekiskiah, *este**, xi:techtapowi, teh tiki:xmattok ne:n xiwtsitsi:n, x'te:chili ke:ní:w mono:tsa, toni n' kwali ika se: kipahtia, Ox ise:..., ini..., isehse:lti sah oso teisá: i..., we:noh, se: kinelowa iwa:n okse:ki xiwmeh wa:n ox iwki xoxowik se: kikwi, se: kipa:tska oso se: kimolo:ntia. Tehwatsi:n tikmattos, yehwa yo:n nochi tikneki x'te:chtapowi wa:n ihkó:n mah moka:wa. Mm. Yehwa x'te:chilihtiw ke:ní:w mono:tsa no: n' xiwtsitsi:n. I:n mono:tsa chi:nich, chi:nich. Wa:n yehwa i:n para, para komo se: moteki. Se: kiteki xiwtsi:n *o** se: ki..., iwa:n nejí:n wi:tsikite:mpi:l. Tikwi wa:n tik..., tiki:xtilia ihkó:n xiwtsi:n wa:n tikma:xakwalowa, wa:n t'pa:tsikilia *a ver** ka:nika n' timokokoh. Wa:n *si en caso** a:mo mitska:wa kalanemi:lis, teh mitskwi kalanemi:lis, pero a:mo mitska:wa. *Como siempre**, titai:k a *pastilla o** titai:k teisá: xiwtsi:n *o** titai:k ne: ..., tepitsi:n tein mi..., tikmattok mitstsakwilili:skia, pero a:mo mitsna:miki. Tikwi nejí:n wa:n tikma:xakwalowa wa:n titai wi:tsikite:mpi:l xiwit pero iwki ise:lti xoxowik. Soh t'ma:xakwalowa. Wa:n ke:mah de t'machilia tamati:yak moihtik, entó:s ihkó:n tika:wa ya. I:n, i:n ne: para yehwa ne:n ..., komo se: motsonteki. Wa:n i:n, iwa:n ya no:. I:n no: *igual**. I:n ..., *si en casi, a veces** pero i:n iwa:n tikwis *hoja**, o:me *hoja de pimienta**, o:me *hoja de canela** wa:n na:wi *hoja de** xa:lxokoxiwit. ¿Yo:n, ke:ní:w mono:tsa yo:n xiwit? ¿I:n? I:n ne: tanokwilpahxiwit. Wa:n i:n mono:tsa ne: ..., i:n mono:tsa kwomo:so:t, se:ki wa:kik *porque** ya:lwa nikma:ketstia:ya. Wa:n i:n mono:tsa *patita de venado**. ¡O! Yo:n *patita de venado**. Komo t'neki tima:lti:s, tikneki tima:lti:s, nochi mitskokowa, nochi, nochi ke:meh tietok. Entó:s tikse:ntilia ya iwa:n ya i:n. Seko sah, iwa:n i:n. Wa:n yehwa ya i:n. Wa:n yehwa ya in, i:n xiwtsi:n, ¡o!, ihkó:n. ¿Yo:n ke:ní:w mono:tsa? I:n kwe:tehxiwit, ¡o!, sa[no] ke no: wa:kik a. Pero i:n ekin niktek. Ye:wa nikwa:ltektiki:s, ¡o!, se:ltsi:n, ¡o! Wa:n i:n *patita de ve..., de venadito**. Mm, iwa:n ya. Wa:n tikteki se: *rollo de** mi:lahmo:so:t wa:n yehwa ya i:n, seko sah tikse:ntilia. ¿Wa:n yo:n ke:ní:w mono:tsa? Ma:pisi:lochpa:wa:s. Ma:pisi:lochpa:wa:s seko sah se: kise:ntilia ihkó:n iwa:n ya ne:n ..., kwitakowit, kwitakowit ti:ltik, kwitakowit ista:k, wa:n yehwa ya nejí:n xiwtsi:n, wa:n ne:n yehwa ya *maracuyá**. Olo:ch mose:ntilia seko sah. Wa:n yehwa i:n xiwtsi:n ma:pisi:l, ma:pisi:l, ne:n a:tsi:tsika:s. kwaltsi:n tik..., mah momoloka, xikte:ntsakwa para mah a:mo ki:sa *sabor**. *Así que t..., así que** ne: ..., kwali momolokak a, tiki:xtia, iwa:n nejí:n mo:so:t tiki:xtia wa:n ompa timo..., tikta:lia se: *tabli**..., o:me *tablita**. Ke:meh ton *tanto** timetsahsi, tikta:lia n' *tablita** wa:n tikta:lia se: *cobija**. Yo:n *cubeta** nochi tikpi:kis ika n' *cobija**. Nochi tikpi:kis ika n' *cobija**, ne:n a:ya:t tikihtowah a:ya:t, wa:n se: t'ta:lilia nika:n n' a:ya:t. Yo:n a:ya:t ne:pa mah kipi:kto n' *cobeta** para *con eso** mah panki:sa *sabor**. Wa:n se: nika:n t'ta:lia ya ne:n a:ya:t Wa:n ke:meh nika:n tikta:lia se: tasa:l, a:mo tikwi a:ya:t ok, nika:n, mokwa:ko Tikwi sayoh se: tilmah. Yo:n tilmah, para *cuando** pe:was timi:to:ni:s, timi:to:ni:s, kwaltsi:n nochi, nochi, nochi *que se: entiende** tia:paliwis,ke:meh eskia *más** ok ke tima:ltihtok. Yehwa yo:n tilmahtsi:n tikwi ika timochipa:wtok, ika timochipa:wtok. Wa:n *así que** se:wi a n' a:tsi:n, se:wi a, se:wi a kwali, timo..., tikmachilia ke kwali timo..., t'machilia ika momahpil wa:n se:wik a. Entó:s nejó:n tikwi a, tiki:xtilia xiwit wa:n nochi ika timopa:ka ya. Ihwa:k ika timopa:ka ya. Wa:n ke:mah tikitas nochi tikaxa:nis, nochi mitskaxa:nis *mocuerpo** ke a:mo teh se:mi *más** mitskoko:s. A:mo moneki *pastilla**, a:mo moneki refi:noh, a:mo moneki tei. *Únicamente de** i:n xiwtsi:n Wa:n timo..., komo mits..., komo tamik ya nejó:n, tiow ne: itech n' *mocama** ya, sepa timotsompacho:ti ompa. Ompa timotsompacho:ti a, timose:wi:ti a. Wa:n ompa komo *más** ki:sa nejó:n a:t. X'ka:wa mah ki:sa. Ke:mah, ma:s[ki] x'ka:wa mah ki:sa. *O si en caso** timoma:lkokowa, yehwa ya nejí:n xiwit wa:n ne: kow..., ne: ka:moh, ne: ihkak, tikteki *siete cachitos** ihkwi:ntsitsi:n, a:mo wehwei. Komo timoma:lkokowa. *Siete cachitos** tikpaxi:ma wa:n ke:mah timomo..., timoma:..., tiktehteki wa:n tikwi *siete diente de ajo** wa:n tikxaxamatsa kwaltsi:n wa:n t'pankahka:wa itech n' a:t. Se: *tabaquito** tikchi:was, se:, se: *tabaquito** ihkó:n Tikchikowa..., tikchi:wa chiko:me *pedazo**, nejó:n *tabaco** se: *hoja**. Tikchi:wa chiko:me *pedazo** wa:n tikpankahka:wa itech n' a:t, tikma:po:lowa wa:n ke:mah tiki:xtia ya. Tikta:lia se:, se: *copita de aguardiente** wa:n se: *copita de** tatio:chi:wala:t. Tatio:chi:wala:tsi:n, *de agua bendita*. *Tikecha:rowilia** wa:n ke:mah tiki:xtia ya. Tiki:xti:s a wa:n niman t'machili:s. Komo a:mo tata mometstampa fie:roh, mitsna:mikiti. Pero komo tata mometstampa fie:roh, entó:s niman ni..., niman tiknawatia n' a:kin mitsi:to:ni:s. ¡'Ta:li se: tilmah, xikchi:wa i:xna:wi n' tilmah wa:n x'ta:li tatampa! 'Tali tatampa de momets, *tikaguanta:ro:s** nejó:n toto:nik. Wa:n i:n ..., yehwa ya nejí:n. *Si en caso de que** mitskwi n' kalanemi:lis *o** se: mopili a:mo teh kina:miki. Wa:n *por medio de cua...**, wetsi n' ikwa:joh. Tikmaka ya i:n, wa:n ke:mah. Yo:ni ..., ¿ke:ní:w mono:tsa yo:ni? Tanokwilpahxiwit. ¡Ah! Tikmaka ya, wa:n ke:..., ke:mah de yo:n tikmaka ya ne:n n' *iremedio**, tikta:lilia ya n' *cobija**, kwaltsi:n t'ma:tetekwinowa ihkó:n. Tikma:ilpia. Wa:n ke:mah pe:wa ya n' tikta:lia n' *cobija** we:i, nika:n t'ta:lia. Ke:mah seko ..., se: teh tikwi ihkó:n wa:n nika:n taneki:sa. Sepa tikwi:ka ahko wa:n sepa mah taneki:sa, mah mote:tekwino ya m' pili ompa. Ompa mah mote:tekwino ya m' pili wa:n ke:mah tikwi a ne:n pili tiktsonkepa para ne:. Tik..., ke:meh eskia tik..., tiki:xkepa pa..., para sepa. Sepa *igual**, tikahokwi wa:n mah taneki:sa wa:n tikahokwi mah mote:tekwino. Mah mote:tekwino yo:n pili itech *mismo** n' *cobija**. Nikwi a se:, o:me tao:ltsi:n. Kipia ke motetekwino:s na:wi *viaje**. Ne: *lado**, nika:n wa:n n..., ne:pa. Wa:n nika:n no: *igual**, na:wi *viaje**. Wa:n ke:mah, tik..., tikta:lilia ya nejó:n ne:n, *aguardientito** nika:n, ii:xkwa:ko wa:n yowi *hasta** nika:n *parejo* n' *aguardiente** wa:n ke:mah tikwi a n' pili, tiketsa ya ne:n, *pocillo**, nika:n, tatahko de n' *cobija**. Nika:n, tiketsa ya n' *pocillo**, tikte:kilia tepitsi:n a:tsi:n. Tikte:kilia n' a:tsi:n wa:n t'pantamo:ta o:me tao:ltsi:n. Ke:meh ya wetsito n' tao:ltsi:n. Ompa ya tikwa:e:wa ya m' pili wa:n tikwi a nihnika:n. Tikwi a nihnika:n wa:n se: kikwi n' imetsko. Ke:mah tikmaga mahyá: yo:n ihkó:n n' pili. Hkó:n pero a:mo mah mihkwani de yo:n *pocillo**. De n' *pocillo** mah ompa mota:li, ihkó:n tikchi:was, ihkó:n wa:n tikwi n' imetstsi:n. *Como que tikempareja:rowa** n' imetstsi:n, ixokpalwa:n, ihkó:n, ompa tikmaga ihkó:n. Oh..., na:wpa tikmaga ihkó:n wa:n sepa tikmaga na:wi *viaje** sepa nika:n, ihkó:n. Mah kakisti n' imetsko. Ke:mah de yo:n pili, tikwi a se: *cobijita** wa:n tikalakia *a ver** ka:n[i] tikalaki:ti. *O bien** itech iko[so:l] *o bien** itech iwahkal, ompa tike:waya. Pero kipia ke pahtis nejó:n pili. Ke:mah, ihkó:n se: kichi:wa. Ekin tikihtoh ke se:ki ka:moh se: kitehteki chiko:me, chiko:me ..., *Siete cachitos** de ne:n, ne:n, kekexikilit. Ah, kekexikilit ika:mohyo. Aha, kekexikilit ika:mohyo. Wa:n ika na:wi *diente de ajo** tikxaxamatsa, tikpankahka:wa ya. Pero komo para tehwa. Komo timi:to:ni:ti, ta:ká:n nochi mitskokowa, ta:ká:n tikmachilia n' *mocuerpo** a:mo kanah ika, nochi motahkoya:n, nochi ke:meh tietok, mahyá: a:kah mitsma:xakwaloh *fuerte**. Yehwa yo:n tikchi:wa. Wa:n se: *tabaquito, importa** ke tikchi:was chiko:me *pedacito**. Wa:n tikpankalakia itech n' a:t mah molo:ni wa:n tikma:ma:nelowa. Wa:n t'te:kilia *media copita de aguardiente** wa:n se: *copita de** yehwa ne:n, *agua bendita**. Wa:n t'ta:lilia ompa, *igual, cruzado**, ihkó:n wa:n ke:mah tiki:xtia ya. Tikta:lia ya n' a:.., n' a:ya:t, tikyewalo:ltilia. O:me a:ya:t, se: a:ya:t para nika:n. *Hasta** nika:n mah tami wa:n se: a:ya:t para nika:n. Komo we:i n' a:ya:t *hasta** nika:n mah tami wa:n tikitas ke:meh timi:to:ni:s. Yo:n ta:tahtsi:n, *primero dios** nohma nentok, yo:n ..., ox Miguel García, i:n nika:n in ohti, ka:mpa, ka:mpa *pavimentado** ahkokalaki, niman yo:n, yehwa yo:n nikpahtih. Pero xkita moka:wka *mal** n' ta:tahtsi:n, sese:k, sese:k, sese:k, komo eskia yo:n kowa:t ie:wayo. Ima:wa:n, imetswa:n, ii:xko, i..., ke:meh etok. Yehwa n' ika nikpahtih. Ika yo:n xiwtsitsi:n sah. Ika yo:n xiwtsitsi:n. N..., yo:n tikwa:lkwi, yehwa nochi n' tikinkwik? Yehwa nochi nikwi wa:n ne:chpolowa tahko. I:n ne:chpolowa kwitakowit, o:me taman. Ne:chpolowa *hormiguillo**, ne:chpolowa n' kwomo:so:t, ne:chpolowa ne:n, i:n kwitakowit, kwitakow..., kaba:yohkwitaxiwit. Ne:chpolowa n' *ajo**, ne:chpolowa n' *tabaco**, ne:chpolowa ne:n, yehwa ya ne: ka:mohtsi:n. Ehe. Ne:chpolowa yeh. Nochi *lo que es**, i:n *apenas**, i:n mahyá: yo:n yeko:l, kihtowa ne:n pero *más** i:n miak. Wa:n *cuando** niksentilia nikchi:wa ke:meh i:n para aki se: *cubeta**. Aki se: *cubeta**, komo nikahsi ne:n tatio:chi:walkowxiwit nikpanta:lilia sakera o:me, e:yi *pedacito**, Mm. Wa:n ne:n, ihko:ni motekiti, wa:n ihko:ni para titakwa:s. Mela:w. ¿Teisa:tsi:n ok ke tikneki tite:chtapowi:s? Pos namehwa:n ya komo nan..., ke, pos neh na:me:ch..., name:chili:s ke:meh *a ver** toni *dios** ne:chtalna:miktia. Tikihtowa ke komohkó:n se: tamitakwa wa:n se: mihso:tasneki, ¿toni, kati:yeh mah se: tai, kit? Yehwa nejí:n. ¿Ke:ní:w mono:tsa yo:ni? Chakay. ¿Ke:ní:w se: kichi:wa? Tama:xakwalo:l wa:n *takola:ro:l** ika tilmah wa:n ke:mah xmokahka:wili, xtai, se: *rollito** ke:meh i:n, mm. Mm. ¿Ise:ltihtsi:n sah n' chakay? Ise:lti, ise:lti, ise:lti. *Vivo**, a:mo tamanal, mm. *Vivo**. ¿Pos yo:n toni mah tikihto:ka:n kipahtia? ¿Mm? ¿Toni n' kipahtia? Yehwa ya n' elmoya:wi:lis. Ehe, yehwa ya n' elmoya:wi:lis, wa:n yehwa ya ne:n *cabeza dolor**. *Dolor de cabeza** kipahtia nejí:n. Tikwa:totomoka yehwa i:n moneki. Ke:meh ekintsi:n tietok mah se: mitspa:ka ika yehwa i:n, se: kima:xakwalowa kwaltsi:n, ¡*órale**! mm. Ke:mah. We:noh. *Hasta nose:ñor**, ihkó:n nikchi:wa, *cuando** nikita moka:wa *mal** a, nochi mokokokowa. N'sentilia xiwit *parejo**, se: *bola** ihkó:n. ¡Ah!, wa:n awakaiswat. Awakaiswat no: te:wa:n iwa:n ne:n witskilit a. Awaka...., ehe, no: te:wa:n. A:mo, iwa:n ne:n, okseki i:n, i:n. Yo:n komo ke se:, te:kokoh se: iomiyowa:n. Ehe. Komo mitskokowa nochi. Aha. Titotomoka fie:roh. Komo se: totomoka, ¿kati:yeh kit se: kikwi? Yehwa ya nejí:n mah se: kolo:chmana. ¿Yo:n, ke:ní:w mono:tsah? Yehwa ya ma:pisi:l wa:n yehwa ya i:n, no: wel..., no: kwali se: kikwi a i:n. Wa:n yehwa ya i:n ma:pisi:l..., ma:pisi:la:tsi:tsika:s. Wa:n chi:nich, seko sah, wa:n yehwa ya i:n kwe:tehochpa:wa:s. Wa:n kwomo:so:t, mi:lahmo:so:t. Seko sah t'se:ntilia se: *bolita** wa:n t'panta:lia ya. Mm, mm. Ke:mah. Mah se: molo:ni wa:n ika tima:ltia. A:mo, *vapor, vapor**. Mm. Yehwa se: kita:lia o:me kowtsi:n, ke:meh ton *tanto** ke a:mo timetstatas, wa:n ke:meh ton *tanto** de a:m..., a:mo tapetsko:s. Mm. Ke:mah, komo a:mo tapets[ko:s], mah a:mo *dios** kineki mah tapetsko, molo:nto[k] n' a:t. Wa:n yehwa yo:n komo ..., i:ksá: neli se: kalan[emi], yo:n se: kalanemi. Telte:kokoh se: iihtik, te:tetsi:lowa, yehwa nejí:n. Mm. se: kitai . Ajá. Ke:mah. Wa:n yehwa ya ika se: mokwa:pa:ka. Ehe. Wa:n kwaltsi:n te:na:miki a. Te:na:miki. Wa:n te:na:miki kwaltsi:n. Tamati:ya se: itsontekon. We:noh. Mm. Pos yehwa sah komohkó:n, miak tasohka:matik. Pos ne:pa .... Pos sepa yankwiká: xte:chilwi. ¿Ke:ní:w moto:ka:y, ka:ni n' tiwa:le:wa wa:n ka:nachi xiwit tikpia? Pos ne:n, nimonotsa María Ocotlán Fermín Cabrera, niwa:le:wa Xaltipan wa:n nikpia *sesenta y siete años**. Miak tasohka:matik. Mm. *Ora** namehwa:n no: tasohka:matik *porque** i:n neli miak *plantita** moneki para nochi i:n miak *plantita** moneki ok. Mm. Ke:mah.