A:man tiknekih xite:chtapowi i:n kokolis tein mote:ne:wa pohpoxo:n, xite:chilwi ne: ke:ní:w ne:n, ke:yeh te:kwi wa:n ke:ní:w ne:n ne:si ke:man te:kwi i:n kokolis. Ke:ní:w kwali ika s..., ke:ní:w se: mopahtia komohkó:n te:kwi i:n kokolis, toni xiwtsitsi:n se: kikwi wa:n ke:ní:w se: kichihchi:wa. Pos yo:n semi iwi:kal yo:n xiwit, we:noh, yo:n kokolis, ne: komo tikmachilia titoto:niak wa:n pe:wa tiahahwayowa. Pero nochi tiahahwayowa *parejo** ke:meh tiahahwayo..., ke:meh tietok tiahahwayowa wa:n komo tikoli:nih ya yo:n ka:mpa e:was a kokot pe:wa panki:sa ya. Mahyá: yo:n mitskwa se: moyo:t, pero moyo:t mitskwa:s wa:n sayoh panki:sas, [ke:meskia] poso:ni sah moe:wayo. Wa:n ne: a:mo, pe:was i:x..., mahyá: i:xte:malohtiw. Mah[yá:] i:xte:malohtiw wa:n para tikihtowah, "a: pos nopili pohpoxo:nti, ton n'makaskia" "A:, ton t'makas, tikmati ton t'makas, xikwiti *manteca**, xikwiti se:, se: tahkoki:loh de yo:n *undo** tikiliah *undo** Ihtik, ihtik ata mosowa pitsot, ihtik mosowa n' pitsot wa:n entó:s ne: yo:n yehwa *undo**, a:man xikwiti wa:n x'te:mo na:wi pio:tet oso o:me pio:tet wa:n ke:mah xik..., xik..., komo tiktsoyo..., xikchi:wa ya, xiehko x'tsoyo:ni a ne:n *manteca** wa:n x'xelo ya tein moka:was wa:n x'pante:ma ya. Pante:ma ya ne:, pante:ma ya yo:n pio:tet ompa, yo:n a:mo kwi:ka xiwit semi, kwi:ka no: kwi:ka pero entó:s tikwi a ne:n piotet wa:n tikwi a n' *cebolla** wa:n t'pante:ma iwa:n para ke:mah, para mah ihsiwka mitspanawi, pe:wa ya olo:chpanki:sah pero xikita p..., panki:sah *hasta, hasta** mosohsowa, *hasta** mokanihtik nika:n i:n. Yehwa yo:n, yehwa ya n' pahti, piotet ika *cebolla, *o** ika yo:n, yo:n xonakat yehwa yo:n semi ihsiwka kipanki:xtia pohpoxo:n, sayoh a:mo xikwa ti:ltiket, a:mo xikwa ti:ltiket. *Porque** komo tikwah ti:ltiket wa:n i:n, wa:n ke:meh yo:n nika:n toi:xko e:wa *parejo porque** yeh wehwei, wehwei ke:meh ne: yetok ne: ti:ltiket. Wehwei, wa:n ke:meh, ke:meh komo tikwah ti:ltiket, ihkó:n mochi:was nochi moi:xko *hasta** moma:ko ke:meh tietok, tipi:ntohtias komo tikwa n' et, ti:ltiket, xikwa nochi ke:me kalawa:sah, ke:meh i:n, yo:n *habas**. Ko..., et pero mah a:mo ne:, mah a:mo kipia, we:noh a:mo xikwa ti:ltiket. Yehwa sah xikwa yo:n etsi:n okseki, entó:s a:mo, a:mo ne:, a:mo nehjó:n, a:mo, a:mo tipi:ntohtias nió:n kanah wa:n xiksegui:rowili yo:n *manteca** xikwa. Xikseguirowili, xiktsoyo:ni ne:, *a ver** toni mota..., moemo:l pero yehwa tein okseki, a:mo xikwa ti:ltiket, ke:mah pe:wa ya, pe:wa ya ne:n, pe:wa: ya tik..., tik..., titakwahtiw a, titakwahtiw a komohkó:n wa:n ke:man t'nechikowa ya xiwit. Tikwi a ne:n, tikwi a yehwa ya ne:n, tikwi a yo:n a:t..., ne: ne:n a:xkwitaxiwit, tikwi a tahchino:lxiwit. Tahchino:lxiwit tikwis wa:n tikwis a yo:n chikikiskowit wa:n tikwis ne:n nekaxa:ni:l, nekaxa:ni:l semi telimporta:nteh, tikwis a ne:n yehwa ya kwitakowit wa:n chi:nich wa:n, wa:n o:mekilit wa:n awakaiswat, *parejo** titasentilia se:, se: olo:ch ihkó:n, olo:ch tiksentilia, se: ... Wa:n ke:mah tikmana ya. kwaltsi:n ne:, kwaltsi:n ne: mah molo:ni *hasta** yeh no: tikma:nelowa ke:mah tiki:xtia, ne:pa tiketsa ya. Se: ko..., se: ko:mit we:i, se: ko:mit we:i, tikoli:nihtok, tikma:nelowa no: para mah *parejo** mah kitapalohki:sa , mah ahwia:kka:ki:sa wa:n ne:n tanokwilpahxiwit, no: tikwi yeh, seko sah. Wa:n tanokwilpahxiwit tikwi wa:n tikwi a ne:n, tikwi a ne:n, yo:n ... Ata ne: onkaya yo:n xiwit pero pané: ekintsi:n yo:n xo:chit, pero ekintsi:n a:mo tei. Yo:n tikiliah *cuernavaca**. kwernava:kahxiwit Wa:n kwamo:so:t, mi:lahmo:so:t, sempowalxo:chixiwit. Sempowalxo:chixiwit, *siempre** semi kikwih *porque** yeh chichi:k para *con eso** mah telihsiwka mitska:wa yo:n kokoew..., kokoe:wat. *Porque** [ke le], de *tanto** se: toto:nia pe:wa ne: ehehke:wi ke:meh yo:n pio mopa..., ke:meh yo:n pio motsa:wa, ehehke:wi, ehehke:wi wehwei, pixki, komo ke se: pixki wa:n para a:mo mochi:wa yo:ni mah, mah mochi:wa yehwa ya i:n, mah mochi:wa ne mah se: ki..., mah se: ki..., nochi mah se: kihxi:tsa yehwa yo:n x..., yo:n a:tsi:n para mah niman ximochipa:wa. "Tiki:xmattok tahchino:lxiwit, ka:n tiki:xmati. Tiki:xmattok, yehwa ya nochi tikwi s..., Miak tanelo:l" Tikwi a tanelo:l wa:n tikmana ya awakaiswat wa:n o:mekilit wa:n xo:me:t. Wa:n tikwiwita ya ne:n, tikwiwita ya ne:n o:mekilit wa:n ke:mah tikmana ika se:, tikiliah ko:npio:tetsi:n wa:n tikse:wia wa:n titai a, para a:mo titahyalkwis, se: ko:ntetsi:n ika t'mana ya. Borrar Tikihtoh ke i:n o:mekilit, se: kiwiwita wa:n se: kimana wa:n yeh se: tai. Mm, yeh se: tai a, para a:mo ti..., para a:mo ne: tihtitai..., tiihtitahyalkwis. Mm, wa:n i:n okseki xiwmeh ekin no:, no: tikinte:ne:w, tikihtowa ke se: kimolo:ntia wa:n se: kiki..., ke:man molo:ni a. Se: kiki:xtia wa:n se: kima:nalowa wa:n iahwia:kka:yo moka:wa itech a:t wa:n i:n a:t se: tai *o** toni se: kichi:wilia. Se: ma:ltia ika. Se: ma:ltia ika Wa:n tima:l..., wa:n a..., a:man a:mo tei tak yo:n ata kiliah xapoh, xapoh *de mante..., mante..., mantequilla**, yehwa yo:n ika ma:ltia:yah. Borrar Yehwa ika ma:ltia:yah, xapoh *mantequilla**. Se: xapohtsi:n onkaya ihko:ko:ntsi:n, ista:k wa:n koma:mo kostik pero *mantequilla** mono:tsaya. Pero a:man a:mo onkak yo:n xapohtsi:n, pero niman, niman nochi, nochi, nochi niman kichipa:waya nika:n i:n ke:meh tietok, mitschipa:wa niman, mm. Ka:nachpa se: moa:ltia, sayoh sepa oso miakpa. Pos sakie:ra ka:n na..., e:xpa para ki:sa nochi yo:n e:wat, mm. *Igual** no: komo mitskwik ne:n, komo mitskwik ne:n *sarampión**, no: *igual**, no: yehwa sah tikwi, mm. Ne:chilwi sayoh moto:ka:i. Pos neh niMaría Ocotlán Fermín Cabrera. Niwi:tsa de Xaltipan nikpia sese:n..., e:yi powal wa:n chiko:me xiwit, mm.