Nehwa nikwi komo nik..., komeh [komoh]kó:n se: siwa:t tein ke:meh nimitsnohno:tstoya, katí:n ika nika:ltia, nikwi n' o:me kilit, nikwi ne: xo:me:t, nikwi n' awakaiswat, nikwi xo:no:ochpa:wa:s, nikwi ne:n in..., kwa:kohxiwit, nikwi wa:kohxiwit, nikwi kwe:tehxiwit wa:n seki tikiliah kawa:yohkwitaxiwit wa:n seki tikiliah ne:, ne: *este** ahtsomia:s wa:n seki ahtsomia:s wa:n seki ne: tein ahtsomia:s ... Tikpantamo:tilia *siete dien[tes] de ajo**, wa:n se: *hoja de tabaco**, tikchi:wa yo:n *tabaco, siete cachos de tabaco** wa:n tikpantamo:tilia ka:mpa n' a:t molo:ntok komo tika:lti:ti *paciente o** komo tiki:to:ni:ti *paciente**. Komo tiki:to:ni:ti *paciente** yehwa yo:n tikchi:wa, tikta:lia. Tikta:lia yehwa yo:n wa:n de 'tamita:lia wa:n molo:ni kwaltsi:n, kwaltsi:n 'wa:lkwi nejó:n *canasta**, wa:lkwi ne:n *canasta** yo:n yetok, nimitsilia wa:lkwi *canasta**. Nikta:lia o:me kowtsí:n nika:n, ihkó:n, ompa ihkwí:n nikta:lia imetstsitsi:n, nochi n' o:me wa:n ke:mah ne: nika:n n'ta:lia se: *cobija** ihkó:n wa:n nochi nejó:n *cubeta** nochi nikyewalo:ltia wa:n ompa yetok imetstsi:n wa:n komo tata niktampapechtia *cobija**, n' a:ya:t a wa:n ke:mah se: n'ta:lilia nika:n ika:n wa:n se: n'ta:lilia nika:n wa:n nika:n tiktsakwa ika tilmahtsi:n. Ke:mah wi:tsa ya nejó:n mi:to:ni:lis , wi:tsa ya, wi:tsa ya, wi:tsa ya, wi:tsa [ya], *hasta** moka:wa ke:meskia moi:xa:mihtok. Ke:meskia mopa:ktok *icara, parejo, parejo**, ke:mah, yehwa nejó:n wa:n [komo] t'neki nimitswa:lkwilia nejó:n xiwit tein neh nikwi. Komo t'neki nikwa:lkwi, nikwa:lkwis wa:n nikchi:was, a:mo nikchi:wa de tamanal pero we:noh sikie:ra nimitsne:xtili:s ton, ton xiwyo wa:n ton ito:ka:i, *porque** kipia ke kiwi:kas kwitakowit. kwitakowit ista:k, kwitakowit ti:ltik wa:n kipia ke nochi tiki:xmatis kati:yeh, ke:mah. Kipia ke tiki:xmatis kati:yeh kwitakowit ista:k wa:n kati:yeh ti:ltik wa:n kati:yeh n' ... katí:n awakaiswat wa:n katí:n ne:n ... katí:n wa:kohxiwit, katí:n ahtsomia:s wa:n kati:yeh ne:n o:mekilit, kati:yeh ne:n awa..., kati:yeh ne:n ... yehwa ya kwi..., ne:n xo:met. Xo:me:t pos tiki:xmattok, we:noh, ompa ya ya:s n' *ajo**, chiko:me tanti de *ajo**, tikxama:nia wa:n tikpanpahka:wa para *con eso** ki:sa nejó:n *vapor**, mi:to:nia ya tikihtowah, moka:wa ke:meskia a:kah ki:xa:mihtok, ke:meskia a:kah ka:ltihtok. Nochi, nochi a:paliwi itilmah pero nejó:n a:tsi:n molo:ntoya, tiki:xtia itech tiko:mit, ke:mah. Ke:mah tik..., tik..., tik..., mo..., kihto:s "kwali a, nitata ya". Entó:s *mismo** ke:meh i:n ka:mahte:noh, a:mo wehka tikwi:kas, entó:s tiki:xtilia se: *cobija** nika:n wa:n se: nika:n, ne: ihsiwkatsi:n ne: t'pano:ltia wa:n ompa tikpasowilia n' o:me n', o:me n' a:ya:t. 'Pasowilia n' a:ya:t wa:n se: t'pechtia para ma:ski mi:to:nia wa:n ihxi:ka n' a:t ompa mochia nejó:n itech n' a:ya:t Mm, kwaltsi:n moka:wa, *igual** komo nika:n mitskokowa i:n, komo mitskokowa nika:n, yehwa yo:n tikchi:wa, ke:mah. Tikchi:wa de yehwa yo:ni para *con eso** nochi mitska:was *lo que** tein mitskokowa nochi *mocuerpo**, ta:ká:n tietok ti..., tikwahkwawtitok, nochi tiyema:nias. Nochi tiema:nias de yo:ni wa:n *mocabeza** no: *igual**, komo mitskokowa *mocabeza** ompa tamati:ya:s komo ta:ká:n no: *por medio** de no: nekohkowti:lis. Mm, komo nekohkowti:lis yo:n pos no: tamati:yas *mocabeza** pero *lo que es** tein ke:meh nimitsilia, nochi titamati:yas. Komo ti..., *o** komo tiposo:ni, ata seki poso:ni de n' imets, poso:ni nochi ke:meh yetokeh, *igualito**. *Cuatro veces** tikchi:was nejó:n mi:to:ni:lis wa:n de yo:n mi:to:ni:lis ompa mitska:was nejó:n. Ke:mah timomaka tepitsi:n *remedio**, ompa momakas a n'esti, tekitis a ne:n pahti, a:mo tekitis nejó:n a:t ok. *Porque** komo iwki timopahtia, iwki tiposoktik timopahtia, tipexo:ntok ika n' a:t, tikihowah chia:wisa:t, a:mo mitsna:mikis *porque** ke:yeh, yehwa sah tekititok. Yehwa kikwahtok, mahyá: yo:n, mahyá: yo:n tika:makatok sah n' kokolis wa:n a:mo, *primero** ximi:to:ni wa:n ke:mah tikwa ya nejó:n *remedio**, yo:n pahtsi:n, *vitamina** para yehwa ya tekiti *hasta** tikitas *movenitas** ke:meh i:n moesyo:ti:s, tihti:le:wis a ke:meh i:n, o:. Tihti:le:wis a wa:n yo:n tihti:le:wis iwki, iwki, iwki wa:n ti..., tika..., *hasta** tikwa:s a n' taxkaltsi:n, *hasta** kwali titakwa:s a. Mm, ihko:ni, ihko:ni motekiti ne: ma:se:wal. Ma:se:wal semi ... We:noh pos para a:man ne:n koyo:tapahtia:nih a:mo iniwa:n tikwaltia..., neh a:mo iniwa:n nikwaltiasneki *porque** yehwa:n se: tilmahtsi:n ke:meh ne: wetstok pos kihtowah a:mo x'ma:toka *porque tikafecta:rowa [infecta:rowa]**, teh a:mo x'ma:toka, nehwa nikwiti pero *[de] que sirve** yehwa kikwiti pero pos no: *igual** ma:pitsotik wa:n kikwiti n' tilmah. Wa:n neh a:mo, neh nimoma:chipa:was ika se: tilmahtsi:n wa:n nikwis a n' tilmahtsi:n wa:n n'tapatili:s a n' kone:t wa:n n'tapatili:s n' te:na:n. A:mo n'mati kati:ni *más** kwali, ox kwali ke:meh nitekiti oso kwali ke:meh tekiti n' koyo:t, *porque** iwki ma:pitsotik kitila:na n' tilmah, kitapatilia m' pili. *Todavia** ma:gua:ntesyoh. Neh a:mo nima:gua:ntesyoh, neh ihkó:n noma:tsi:n, ihkó:n ke:meh i:n, nió:n *tanto** niistiwe:weyak, nió:n *tanto** niistikohkotoltik *porque a veces** te:nesita:rowa para se: sintsi:n tik..., tikpixkas monesita:rowa i:n. *Por eso** neh a:mo nikwelita para ... ihkó:n, ihkó:n iniwa:n nitekiti n' koyo:meh, a:mo nikihtowa ke a:mo wa:n a:mo nikinihya, a:mo ke:ní:w pero ka:mpa neh nitekiti kihtowah yo:n te:chwi:kah *curso**, neh niow, a:mo nikihtowa ke a:mo niá:s, niow n' *curso** pero a:mo nikwelita. *Más, más** nikchi:wa kwali tein neh *notrabajo** wa:n *menos** seki tein ompa, *hasta** kihtoh se: *doc[tor], se: tapahtihkeh nika:n *hospital**, xiwtik i:n *diez de julio**, xiwtik a, tikin..., tikinatende:roh o:me m' pilimeh, se: te:momá:n. Se: te:momá:n, o:me m' pili wa:n nikina:tende:roh nehwa, ihsiwka ne:chilia ne:n ... kiliah *doctor** Silva, "ne:chmaka" kihtowa, nikwi:ka *hospital**". "Nikilia "yeh kimati *seńora**, neh a:mo nikmati, yeh kimati komo ya:s *hospital**, kwali ya:s *hospital**. "Tia:s *hospital**". "Mm, neh a:mo kanah niahtok, *por eso** nika:n nietok". Se: ma:ktok a m' pili pero se: yetok ok ka:mpa i..., itech imomasi:tah. Pos nikchiak mah ... *Más de hora y me[dia], ho...** se: *cuarto de hora, tres cuartos de hora** nikchiak nejó:n m' pili para ehkok sepa se:. Kihtowa "xiki:xtili", kihtowa, "xiki:xtili". "Kanah, ta: yeh kimati ke:maniá:n wi:tsa". Mm, yeh kimati, a:mo neh wa n'mati, nió:n tehwa nió:n na:kih, nochi *nuestro seńor**, ke:maniá:n kimakati *preferencia** mah mo..., mah moehkolti". I:n no: yetok ke:maniá:n wi:tsa *porque** a:mo, a:mo nikina:tende:ro:s de n' o:me:n, *únicamente** nikaki sah, ke kia:tende:rowah o:me:n, kinchipa:wah o:me pili pero motohtokah *mas de media hora*. Entó:s yo:n neh iwki nikchi:wak, nikchiak m' pili *hasta** ke:mah sepa yeh moehkawih , *cuando** yeh moehkawih ihwa:k a neh nik..., [nik]a:tende:roh sepa m' pili. Kihtowa *doctor** Silva, "*más** tikmati" kihtowa "teh *simpre**", "A:mo *más** nikmati", nikilia "porque** [...] teh" nikilia "i:ni wa:n i:n wa:n neh" nikilia "a:mo. Neh" nikilia "*lo único** i:n nikitstok ke:ní:w yetok wa:n niknemilihtok ke:ní:w ne: yetok wa:n sayoh nikmachilihtok" nikilia "*qué tanto** wi:tsa". wa:n teh" nikilia "pos, teh yehwa i:n ihkó:n" nikilia "tikchi:wa, tikaki wa:n neh a:mo nikaki, *únicamente** nikmachilihtok" nikilia "nika:n ka:nika i:n yatok, ka:nika n' temo:tok". Mm. "Ke:ní:w" kihtowa "t'mati". "Pos ke:mah" nikilia "n'mati, ta: ka:n nipili" nikilia "ta: pos *por eso** i:n" nikilia "xikita i:n" nikilia "fie:roh mopatak a. Mopatak a" nikilia, "ke:ní:w mah a:mo n'mati a wa:n a:mo yekinika nitekiti" nikilia, "niahtok *venticinco ańos** a *que niregistrada, más antes** i:pa nitekititoya". Pero ke:meh pe:wkeh nochi kinregistra:rowah *parteras** pos no: nimo..., nimoregistra:roh no:, no: nikwelitak para no: niregistra:doh. Pero *gracias a dios, nuestro seńos virgen maria santísima**, aya:mo se: noma:ko kisa se: m' pili mike:t *más** ke:meh nimitsili, ehkos *morado**, ehkos xoxoktik pero *dentro de media hora** etos kwali nejó:n pili. A:mo mikis wa:n a:mo miki *porque** nehwa nikmati ke:ní:w nikchi:wa ika n' i..., ye: i..., ke:ní:w nika:tende:rowa, ihkó:n wa:n n'no:tsa, "xihsa wa:n tiowih ya". *Porque** i:n *a ver**, ta: okichpil, pos *órale**, xihsa wa:n ti..., teh tikwiti a n' kowit". *o** siwa:pil, "pos xihsa, teh titisiti a wa:n ke:yeh ke:meh i:n tikochtok nohma" Entó:s *después** m' pilitsi:n no: ihkó:n kichi:wa ya, no: ma:sowa ya. Tikitaskia, ma:ski se: to:nal moi:xte:noh nitekitiskia wa:n a:mo ne:chfalla:rowa. Mm, *cuando** kihto:s ke ehkos nejó:n kone:t, ehkos *porque** ehkos, nehwa nikihtowa ke ehkos *porque** ehkos, ke:mah. A:mo ke:meh ne: wehka:w ehko ima:i *o** ehko imets, mah a:mo Dios kineki mah ihkó:n ne:chpasa:ro neh, a:mo yo:n ika nimoka:..., nimo..., pe:wak nimomachtia nitekiti. Aya:mo se: ne:chpasa:rohtok, por ... komo yetok, kwityetok, komo kwityetok m' pili nejó:n se *se[is], de seis meses**, pos *órale**, tikwi:kah para ne: wa:n tikwi:kah ikwitako:n para nika:n wa:n t'machilihtiow ka:nika tiahtok, ka:nika tiahtok, tikwi:katok itsontekon *o** a:mo tikwi:katok wa:n timoma:ohsatiw ne:n pahtsi:n, *bien aceite, bien pomada** wa:n tikwi:katok, tikwi:katok, ihkó:n, *órale**. Tikmachilia nika:n ehkok a, nika:n ya, a: pos titata:nik a wa:n *cabecita, tocabecita** mota:li:to *frente** ya pos *órale**, ekintsi:n ke:mah, nitata:nik a *porque** yetok a n' cabecita derecho**. Ke:mah, *al ratito** kihto:skeh pos nopili sepa moxola:w, a: pos sepa nikye:kta:li:ti. *[A]hora** komo a:mo teh kiye:kkaki, nikwi se: tilmahtsi:n, *órale**, T'a:ya:wiah, tikihtowah tika:ya:wiah *porque** tikti:l..., ke:meskia tikoli:niah ika n' tilmahtsi:n, ihkó:n tiki:itkih wa:n ke:mah t'ta:liah tilamahtsi:n wa:n t'machiliah pero a:mo sepa yowi ka:mpa *ilugar** pos ika yo:n t'tas..., timotasohka:matih *porque** titata:nih *porque** a:mo yehwa kimati, kimati *siempre a:kin tachio:chi:wa. Ke:mah wa:n se: ... pos de te:chmakakeh ne:n talna:miki:lis para yehwa yo:n totekiw Tie:yi:n *tihermanas**, pero a:mo nochi yehwa t'piah tekit, oksé: n' *hermana** tein ne: yetok por ne:wi:n wa:n n' oksé: *nohermana** nipawi:n, yeh *solo** komo timo..., komo timoehekawihtani, xikilwi pero neh a:mo yo:n *nomodo**, neh a:mo n'mati ton ehekayo yo:n nikwis para nikinte:mili:s nokni:wa:n mah ki..., mah kinkokohto. A:mo, *al contrario**, tein n'te:mili:skia, nikimpale:wia. Mm, neh a:mo, nokni:wa:n, ke:mah. Yehwa:n ok..., oksé:, oksé: *mo..., modo** kikwikeh wa:n neh oksé: *modo** nikwik, ke:mah, mm.