Pos tehwa:n ne:n *antes** tisiwa..., na:nahmeh yetoyah de kokolis, ihkó:n teisá: te:chahsia ne: te:chpahtia:yah ika ne:n, ika ne:n *carbonato**, ika ne:n tomatsi:n wa:n te:chmakayah, ihkó:n timotai:ltia:yah ika ne:n tikonex, te:chmakayah ne:n tona:nahwa:n, a:mo kinekiah te:chpahti:skeh itech ne:n tapahti:lo:ya:n, yehwa:n te:chpahtia:yah *mismo** na:nahmeh. Koma:mo tikwa:a:wetsih tikohtowah, wetsi tokwa:a:w, te:chtsonikatsetselowa toa:welitah *o** komo te:chtsonikatsetselowa toa:weli:tah pe:wa ya ne:n te:chmo..., kikwi tomets *cruzado**, komo ahsik ne: se: noma:i ihk..., iwa:n ik..., nomets, entó:s wa:n se: a:mo ahsik, niman kimati ke nikwa:a:wetsik. Wa:n komo ni..., nipoxchocholka, entó:s niman kimati ke nimoxwitih. Niki..., ne: chocholka nopox wa:n ne:chpahpachowa ya pero chocholka nopox, wa:n se: *parte** takwa:wak ka:mpa moe:wa no..., noalime..., [ko]moke notakwalis, kihtowa koyo:t *alimento** pero a:mo, takwalis. Mm, entó:s ka:mpa yo:n moe:wa wa:n komo kipahpachi ika teisá ihkó:n *aceite**, entó:s ne: yema:nia, *después** xiti:ni, de xiti:ni, ke:mah ne: niow ya *baño**, nikchi:wa ya *nomajada**, niktamo:ta ya pero fie:roh, fie:roh mahyá: mo..., *moinfecta:rowa noihtik, pitsotia ma:h tikihto:ka:n. Pitsotia noihtik de yo:n i..., itamahse:..., nitamahse:wa wa:n mopepechowa, entó:s yehwa yo:n semi tikininowihtiayah tote:iskaltika:wa:n, mm. Ke:mah ne:, ihkó:n komo kitah ne: tikokolakih wa:n tika:wah taxkaltsi:n niman kihtowah pos nopili momowtih. Nopili momowtih *o bien** kikwik a:t *o bien** kikwik ta:k, *o bien** kikwik tit, *o bien** kimowtih *rayo** Niman ne: yowi te:chte:no:tsaltia iwa:n se:, se: a:weli:tah, se: a:weli:toh wa:n mote:..., motamite:no:tsaltia entó:s ne: moka:wa ya ne:n, niman te:..., niman nejó:n te..., te:te:mpachowa. komohkó:n kin..., timomowtihtok niman te:te:mpachowa. Koma:mo *mismo** ... Ne: *antes**, wehka:w ki..., kichi:wayah *bolita** se: na:wi ima:i de n' epaso:t wa:n ika te:kwitapawia:yah, yehwa yo:ni wehka:w ne: ika ohtokayah. Kichi:wah *bolita** wa:n ne: kitaliah *aceite** wa:n ika mitskwitapawiah, yehwa nejó:n ne: *antes** katka pahti yo:n mono:tsa pahti pero tein a:xka:n pos oksé: taman tikihtowah, kihtowah ne:n tein *más** welih *este**, ne:n koyo:tahto:l. Tehwa:n i:pa ke:meh weli timoskaltihkeh, entó:s a:mo tiwelih koyo:tahto:l, no: tio..., nio:nó: tiahkeh *escuela**. nió:n tei a:mo se:, nió:n se: letra a:mo tiki:xmatih, pero we:noh sikie:ra tikpiah ne:n toyo:lotsi:n wa:n toi:xkwa:tixiotsi:n para ke:ní:w titahto:skeh sikie:ra wa:n ke:ní:w *hasta** ihkó:n seki ne:chiliah, "ke:yeh *más** nikmati neh para se: pili niki:xpeta:ni:s, komo ehko m..., a:mo wel, a:mo wel tsahtsi, ehko a:mo mihyo:tia wa:n ke:ní:w n'mati, kachi niki:xpeta:ni:s wa:n a:mo se: koyo:t ne:n tikihtowah koyo:tapahtihkeh *o bien** a:mo ki:xpeta:nia nejó:n pili tein ehko a:mo tsahtsi *o** tein ehko ne: nejó:n kechilpitok wa:n ke..., ke:yeh neh *más** nikwi *es[te]**, talna:miki:lis ke:ní:w niki:xpeta:ni:ti, pero neh nikini:xpeta:nia kone:meh *porque** ne: tikmakah se: nepahpacho:lis. Nepahpacho:lis tikchi:wah ih..., ke:meskia tik..., tikpahpachowa pili ikwitapan de tikpahpachowah m' pili ikwitapan *parejo**, entó:s *después** ne: tsahtsi a n' pili, de tsahtsi a n' pili pos no: timowelitah ya, tikyo:litihkeh ya nehjó:n kone:t. Wa:n después de yo:n tikyo:litia nejó:n kone:t, entó:s tikchipa:wayah ne:n, tikchipa:wayah ne:n kone:t wa:n ne:pa tiktekiliah ne:n ixi:ktsi:n tikihtowah tikilpiah ika *mismo** tate:nkwa:it m' pili. A:mo ne:, a:xka:n a:mo *admitido** tikwis se: teisá:, se: *hilo**, a:mo, a:man tikwis se: teisá: tein, komoke tein chipa:wak, tein wi:tsa koyo:ko. Xi:ktalpi:lo:ni tiki:xmatih pero yehwa:n ne: ki:xmatih *ombligo** tehwa:n tiki:xmatih xi:ktakil ..., [xi:ktal]pi:lo:ni. Pos yo:n ne: tikchipa:wah kone:t, ne:pa t'ta:liah, tikpi:kih kwaltsi:n mah mototoxtia wa:n ke:mah tikchipa:wah ya n' te:momá:n. Tikchipa:wah n' te:momá:n, tikawa:ntiah n' a:tsi:n, ihsiwka tikaha:wiah no: n' te:momá:n para ne:pa tikta:liah mah mose:wi. Tikta:liah mah mose:wi wa:n ke:mah ne: mose:wia ya *a ver** toni a yeh ... toni a kial..., we:noh toni yeh kiele:wia ya, tikmakah mah tai a, se: *cafecito o** se: *panesito o icaldito**, pio, piotsi:n kichihchi:wiliah ne:n a:kin yetos *cocina**, ne: tikote:noh ya, yehwa yo:n kichi:wilia wa:n ke:mah ne: tikse..., tik..., tikservi:rowah ya ne:n kokoxkeh. para ke:mah tikiliah a:xka:n ximose:wi a, tamakaya mopili, tamakaya, x'chi:chiti a para mah moyo:lkwi a n' pili wa:n *tanto** komo te:momá:n no: mah, mah a:mo *más** temo nejó:n a:t. Mah temo n' a:t pero a:mo miak ok, tepitsi:n ya sah, mm. Ke:mah de yo:n tikchipa:wah titaololowah ya ne: tik..., tikololowah ya ne: n' i..., *iparto**, 'ta:liah ika se: tilmatsi:n wa:n ne:pa 'ta:liah ika se: teisá:, se: *bolsita** wa:n ne:n tiksa..., tikta:liah ne:wi:n para ipopá:n ehko wa:n tikiliah axka:n x'tachkwili, 'tachkwili wa:n tikto:katih nejí:n *parto porque** tehwa:n ihkó:n timowi:kah, tikto:kah m' *parto**. A:mo ke:meh koyo:meh, kibo:lsahakiah wa:n kitamachi:wah ka:nachi *kilo** wa:n nepa ke:wah para yowi pa..., ne: we:ikaltapahti:lo:ya:n ka:mpa wehka. A:man, we:noh tein kalihtik nemi es..., ompa tik..., tike:wah ika ta:ltikpaktsi:n, yehwa te:che:wilia, ke:mah wa:n i:n mo:stika komo yowak, mo:stika ya tiktapa:kiah wa:n komo *mismo** to:naya:n, entó:s tikololowah itasa:l ne:n *paciente** ne:p..., ne: kokoxka:t [kokoxkeh] wa:n tiowih tikpa:katih. Ke:mah, ihkó:n tehwa:n ti..., neh niki..., nehwa nitekiti, a:mo n'mati ox ihkó:n kichi:wah, pero *más** ihkó:n nitekiti. Wa:n *después** de yo:n niktamichi:wa ya yo:n chiwalis, *al rato** ne:, kihto:skeh ne: xik..., [xi]tamahse:wa ya no: *porque** ti... *o**xitai mocafecito**. Pos no: nitai *nocafecito** ya, no: ne:chwa:ntih ya. Ke:mah, ta:ká:n ne:chwa:ntih ika *panesito**, ne:chwa:ntih ihkó:n, ta:ká:n a:mo Dios kintayo:kolia pos nitai *cafecito** ihkó:n *o** nitai wa:n *al ratito** pos neh, neh no: nimowi:ka ya nokalihtik, de mostika pos sepa niwi:tsa, nikitaki m' pili wa:n niketsa n' a:tsi:n wa:n nika:ltia. Sepa nika:ltia m' pili wa:n ke:mah n'tapatilia, sepa n' te:momá:n wa:n sepa n'tapa:kia ya. Niktapa:kia, n'tamitapa:kia, pos ento..., nita..., nitaye:kta:lia itasa:l mah tawa:ki para mo:stika sepa motapatili:s. Motapatili:s itech yo:n ... komoke se: *semana** mohmo:stah, pos se: *semana**, wihwiptika ya sah tita..., titachipa:wah *porque** no: *igual** mah mochipa:wtiw a, no: mochipa:wtiw a ne:n kokoxka:t [kokoxkeh]. De mochipa:wtiw a n' kokoxka:t [kokoxkeh], entó:s para toni *más** tik..., tikwehmolohtos ok, tika:ltiah wa:n de 'tamia:ltiah motapatilia ya wa:n tiow tiktapa:ki:ti a. Yehwa nejó:n. Entó:s*cuando** i..., ihkó:n ne: mah te:chchilwi:ti ne: i..., iseño:rtsi:n nejó:n, tikihtowah ita:kaw a, te:chilwi:ti ke mah tikitaskeh nejó:n kokoxkeh, xa: tikchika..., t'chi:waskeh *favor** ke mah tikwida:ro:skeh *hasta** tein *hora** moki:xti:s, [tiki]liah "wenoh. Nikchipa:was wa:n nik..., nikwida:ro:ti *o bien cada quince, cada quince dias** nikpahpacho:s *o bien cuando** niwelis *o bien hasta veinte dias** komo kipia se: *siete, de seis meses o siete**", nikili:s, nikitati *cada quince dias o cada** ne:, ka:kaxto:lika tikihtowah. Ka:kaxto:lika, yeh mono:tsa *quince dias**. Entó:s yo:n tikitatih wa:n ke:mah sepa *hasta cuando** ahsi a n' to:..., to:nal, "a:xka:n pe:wak a noseño:rah, kitati, ¿Ke:ní:w t'chi:watih". "A:mo n'mati, teh t'mati ke:ní:w t'chi:waskeh, tikwi:kaskeh *clínica**, ne: tapahti:lo:ya:n *o** kalihtik pahtis, pos neh nochi kwali". Entó:s miak nopa:ko pahti kalihtik, wa:n miak pahtikih ne: nika:n *hospital**, mm. Ke:mah wa:n *después, después** yo:n niman ne: tik..., tikiliah no: ne: ipopá:n, "a:man 'ne:xti:ti:w a. Tikne:xti:tiw a ne:n, ne:n we:ikaltampa, ta: mah i:xne:sto ya m' pili, i:n yetok a", nik..., komoke tikihtowah tehwa:n mah kiregistra:ro ya, *mismo** tehwa:n tikilwiah. A:xka:n para ... A:xka:n a:mo kinekih ihkó:n sah kiregistra:ro:skeh, a:man kipia ke tiki:xti:s se: p..., se: *huellita** de n' pili n' i..., imets ika se: a:matsi:n wa:n ompa tikwi:kas moto:ka:i, toni moto:ka:i wa:n pili toni *hora** nemik. Ke:mah, yehwa yo:n, toni *horas** nemik wa:n *¿qué talla? kipia *Qué tanto** weyak wa:n *que tanto** weyak wa:n *qué tanto** eti:k yehwa yo:n tikchi:wah. Ompa ke:mah tik..., tiki:xtiliah ya yo:n nochi n' eti:kka:yo:t wa:n ne:n, ne: nejó:n ton *tanto** de weyak wa:n nochi nika:n t'tamachi:wah *icabecita**. Nochi *qué tanto** de senti yetok *icabeza**, mm. Ihkó:n neh te..., ihkó:n neh nitekiti, mm. Wa:n ompa yo:n, de yo:n ne: *a los quince dias** tiktaololowili:tih ya, *cuando** kita:lia kaxto:lto:nal, tiktalolowiliah ne:n i..., itapech wa:n ke:mah, a:man ke:mah ni..., nitaololowa wa:n nitatki kalan, *a ver** ka:ni onkak ne:n a:tsi:n. Ompa t'tapa:ki:ti ya wa:n t'tamitapa:kiah, a:xka:n ke:mah, neh nika:n sah, Yehwa sah, tein ne:n t..., tikchi:wkeh *trato**, yehwa sah nimitstapa:kih ya, a:xka:n tami. Mm, nika:n yetok mopili, xikwida:ro ke:mah wa:n ximokwida:ro tehwa wa:n tanto komo teh seño:rtsi:n no: xikwida:ro *señora** wa:n "tanto** komo pili no: xikwida:ro. A:mo xika..., a:mo xitawa:na wa:n a:mo xikahwa wa:n a:mo xikmaga, ma:ski tikwala:nis pero a:mo xikmaga, moaguanta:ro, ximoxi:ko *porque** ke:yeh kokoxkeh yetok, ke:mah, ihko:ni, ompa t'tahtowia kokoxkeh. Mokwentah komo ... wa:n kipia ke tikitati:w *cuando cumpli:ros dos meses** tikitati:w m' pili, tikitati:w m' pili *cuatro viajes** sema..., me:tsti, *cuatro viajes** tikitati:w, *ocho viajes** tikitati:w ne:n o:me me:tsti. Na:wi to..., komoke na:wi *viaje** tikitati:w m' pili de se: me:tsti, wa:n na:wi viaje sepa oksé: me:tsti, entó:s chikwe:yi *viaje** tikihtowah. Tikitatih m' pili ke:ní:w moka:wa, ke:ní:w pa:ktok, sepa t'tahtaniah imomá:n xa: teisá: kipanowia, xa: kipanowia a:t *o** xa: kikokowa nika:n ipoxko, ox no: semi kikokowa itahkoya:n, se: kitahtania. [Ke:]mah para ne: tikmatih ya no: n' tehwa:n ke:ní:w tik..., ke:ní:w tikchi:waskeh, ke:mah, *a veces** tiktili:ntiah ika se: tasa:l ke... [ke:]meh ne: yetok ne: ta..., tilmahtsi:n, 'tili:ntiah *cruzado**, 'tili:ntiah nika:n wa:n 'tili:ntiah nika:n wa:n mero tatahko de n' *icadera** *hasta** nika:n titamiki. De nika:n titamiki pos tika:wa ya wa:n no: 'tahtani:s ke:ní:w kimachilia. "A pos kwali nikmachilih!. "A: we:noh, komo kwali tikmachilih pos ihkó:n ya. Sepa niw:tsa. Ihwa:k a:mok xi...," .[...] Moneki to:nal ke:maniá:n tiwi:tsa, tiow a sah tikitati. 'Tahtani:ti ke:ní:w yetok. "Pos ka:n teisá: kwali nietok" "Tasohka:matik, komo kwali tietok pos yehwa sah mela:w moneki, a:mo ti..., a:mo kanah teh mitskokowa". "A:mo". "A: we:noh. A:mo mitsahwa n' ta:kat". "Ka:n ne:chahwa, ne:chahwa pero *por medio* de nopili *o por medio** de teisá: ihkó:n, pero a:mo ne:chahwa teisá: ika". Entó:s se: motasohka:mati tein a:mo kinahwah pero tein yo:n kimagah se: tayo:koya no: *porque a veces** motanawiah wa:n netanawi:l semi fie:roh *porque** sepa, sepa kipanawia nejó:n a:t wa:n ika yo:n semi ... kihtowa ne:n tahto:l, semi te:mach. Te:mach *porque bien** pahti *bien** a:mo pahti, ke:mah, yehwa yo:n wa:n m' pili komo nemowtiloh, komo ihkó:n kikwi ne:n nemowtil *o** tikchi:wa se: *limpia** de se: m' pili, tikwi ne:n se: *blanquillo**, pio:tetsi:n, tikwi pio:tetsi:n wa:n tikta:lilia ne:n, tikta:[li]lia ne:n ... *primero** ta..., tikwi n' xo:met wa:n 'ta:lilia chi..., chikwase:n chi:ltekpin wa:n 'ta:lilia ya tepitsi:n istatsi:n wa:n 'ta:lilia ya ne: tepitsi:n ne:n *agua bendita o** koma:mo teh *agua bendita** tikwi tsiktsi:n refini:toh wa:n ke:mah ompa 'ta:lia ya m' pio:tetsi:n wa:n t'chipa:wa ya nejó:n kone:t, t'chipa:wa, t'chipa:wa *parejo** *hasta** kikwi kochi:lis nejó:n m' pili. A:mo we..., teh wehwa:w, ya:lwa nikchi:wato, kikwik tsahtsi:lis m' pili wa:n ne:chiliah ... ke:meh nehwa nikpehpenak, kihtowa, kihtowa "pos *a ver** toni tikchi:wili:tih", nik[ilia] "ka:n teisá:". *Mismo** neh nikowa ne:n pio:tetsi:n wa:n nikchi:wak neh[wa], koma:mo teh xo:me:t niktila:na ne:n tikiliah xo:no:ochpa:wa:s, xa: tiki:xmati, *escobilla de jon[ote]**. Ne: xo:no:t, pero de tein ta:lpan ihkó:n mochi:wa, seki *hasta** ihkó:n mochi:[wa] Ihkó:n mochi:wa, wehwei. Entó:s niktila:na na:wi *punta** wa:n nikta:lilih n' awakaiswat wa:n yehwa ya ne:n xo:..., ne:n ochpa:wa:s, ompa n'ta:lih pio:tetsi:n wa:n tepitsi:n *aguardiente** wa:n ne: yahke para ne:, nikpahoacho m' pili, entó:s niwa:le:w kochtok m' pili. A:mo kochia ok, tsahtsi, mokwe:kwe:lowa, mota..., *hasta** poliwia mota:tamo:tas. 'Pahpachoh m' pili pos *primero** Dios nikwa:lka:wte:w kochtok. Ke:mah, kochtok nikwa:lka:wte:w, nikchi:wato ke:meh se: *cuatro horas**, ke:mah, niktamakak, nik..., [ko]moke nikilia imomá:n "ximotamaka" nikilia "wa:n tikitatih m' pili ke:ní:w tikchi:watih, nehwa" nikitati" nikila "ke:ní:w t'chi:watih". A:mo teisá: *más** nikihto:s niresa:rowah *porque** a:mo nikpia yo:n *experiencia** de niresa:rowa, a:mo wel nikmati ke:ní:w nikihto:s, toni, kati:yeh *más** nikno:tsas. *Solamente** ne: nuestro señor virgen maría santísima nati..., ne:n [santisi]ma trinidad, *solo yehwa ne:chka:wtok ika nejó:n talna:miki:lis para mah nitekiti ika yo:n tekit. *nuestro señor jesucristo** wa:n para ne:chpale:wi:s ika n' *angelo** tikin..., a:mo, neh nikino:tsa *miles angelos benditos, miles ángelos preciosos, miles angelos** ne: ... *Este, Salvador del mundo, Salvador de la tierra. Salvador de la gloria**, yehwa yo:n neh iniwa:n nitekiti, a:mo teh iwa:n *más** nitekitis wa:n ki:sa *notrabajo** tepitsi:n kwali. [Ke:]mah, yehwa yo:n neh nikchi:wa Mm, yehwa sah *o más** teisá: ihkó:n *preguntas** Ke:níki [ke:ní:w] timono:tsa? Nehwa? Nehwa nimono:tsa María Ocotlán Fermín Cabrera. ¿Tikmastok [tikmattok] ka:nachi xiwit tikpia? Ke:mah, nikpia *sesenta y seis años**. ¿Wa:n de ka:ni no: tinemiko [wa:n ka:ni tinemi] *o** tiyo:lik? Niem..., niyo:lik *mismo nocomunidad** ¿Ka:ni mocha:n? Xaltipan, Xaltipan. Ompa ninemik wa:n ompa ne:chistaltih no:má:n. Mm. Ompa ne:chiskaltih nomomasitah, Xaltipan ka:mpa a:xka:n motano:tsa ka:mpa ne: *bodega**, nik..., *bodega** nika:n wa:n nika:n ni..., moka:wa ka:mpa niyo:lik, a:xka:n ninemi ihkwí:n parahko, ompa sah *mismo** ke:meskia nimoahkotokih.