We:noh pos a:man na:no tikwelitaskia xite:chtapowi ke:ní:w ne:n tehwa:tsi:n ti..., tiki:xchihchi:wa ne:n ilpikat, ke:meh yo:n *este** tikwa:lkwi ekintsi:n kwaltsi:n i:xchihchi:wtok, xte:chtapowi ke:ní:w t'pe:waltihte:wa wa:n ke:ní:w nochi ne:n tima:tamiti. E:soh, nikowa de *cien colores cien** moke, de mahtakti, de mahtakti *colores** wa:n yo:n de nikpe:waltia niksohso ya, niktahta:lilia nochi *hasta** kahka:nachi *colores kitoca:ro:ti** wa:n de ompa *este** nik..., nima:tami, nima:tami ke:meh se:, se: me:tsti, tami. Ompa komohkó:n a:mo teh nochi:walis de kalan, entó:s nima:tami de se: me:tsti, entó:s nikra:ntahyo:tia, ompa ke:mah nikantiwe:lohyo:tia, sepa no: nikowa antijuela para n'ta:lilia ya, mm. Wa:n yo:n ke:..., ke:ní:w, ne:n yo:n a:kin eski ki:i:xchihchi:wa *o** yetok sah ne:n siwa:meh tein, tein welih ki:xchihchi:wah. A:kin weli sah. *Porque** seki ne: na:nomeh mota:tawtiah mah se: kinchihchi:wili pero ta..., tehwa:n aya:mo tike:mantih se: kichihchi:was, tehwa:n, para tehwa:n se: motachihchi:wia pero para a:ksá:, mahyá: neli tikihto:s seki ne: te:kahkaya:wah te:taxta:wi:skeh wa:n a:mo te:taxta:wiah ok entó:s *mejor** a:mo se: kichihchiwa, para toni ika nimotakwala:nta:lili:s, se:sepa ika se: motakwala:nta:lilia. Wa:n yo:n yetok *tiempo** sah ke:man nanki:xchihchi:wah *o** katí:n eski to:nal ne:n nanki:xchihchi:wah *o** xa: ke:man talwiti, ke:man mona:miktiah *o** ke:ní:w yo:n. Ke:man mona:miktiah se: kintachi..., se: kintachihchi:wia ne:n mona:miktia:nih, te:ta:ke:wah *hasta** ko:skat mah se: kininsoli, mm. Mah se: kininma:itili ika *listón**, nochi yo:ni, mm. Ke:meh yo:n komo talwiti no:, no: kwali ki:xchihchi:wah. Ke:mah, a:, motachihchiwiah *cuando** ilwit. Katí:n xola:lmeh kikwih yo:n ilpilkat, ke:meh yo:n kwaltsi:n i:xchihchi:wtok Kikwih ke:meh Xilo:xochico wa:n ke:meh Yohualichan wa:n ke:meh ne:wí:n Tatawikta:ltipan, ke:meh Pinahuuistan wa:n ke:meh a:mpó:n ya Cuesalan. Yo:n nochi kikwih ok ke:meh ne: San Miguel pos yehwa:n no: taman ya, mm. Tikmati ompa ke:niwki ne:n ki:xchihchi:wah. Ne: San Miguel, yeh yehwa ya ke:meh ne: na:no kichihchi:w, ke:meh ne: na:no ilpitok ika, komo ke se:se, oho:me taman sah *color** kipia wa:n i:n tehwa:n miak taman se: kita:lilia, mm, komoke mahyá: miak tomi:ntsi:n moneki para se: kichihchi:was. I:n ilpikat tein tehwa:tsi:n tikwa:lkwi, entó:s mah tikihto:ka:n okachi pati:yoh ke tein ne: oksé:. *Más** pati:yoh, *más** pati:yoh. *Más** pati:yoh ki:sa *porque** pos se: kowa n' *hilo por madeja** wa:n miak taman se: kowa para kwaltsi:n no: mota, koma:mo a:mo, mm. I:n nika:wí: xola:lmeh ka:mpa ki:xchihchi:wah se: taman sah ki:xchihchi:wah *o** no: mopa:pata ne: ke:meh ki..., ki:xchihchi:wah. Ompa ne: tehwa:n Yohualicha:n no: seki, ekintsi:n mopatak a. Seki kichihchi:wah yehwa ya tein yo:n nimitsilihtok, telmora:doh, yehwa ya a:man nochi kikwih seki kami:sas, seki yehwa:n ki..., yehwa ya kita:liah pi:pil seki wa:n tehwa:n a:mo timomatih ok, mm. Wa:n ke:meh yo:n tehwa:tsi:n tiweli tiki:xchihchi:wa ne:n molpika, tikine:xtilia no: mopi:pilwa:n mah kichi:waka:n. No ki..., no nikine:xtilia pero ka:n kiwelitah ok ke:meh ka:n mota:lili:snekih ok a:man, mm. A:mo kiye:kne:kih ok, ke:meh ne: se: a:na:l nosiwa:pil nochi weli yeh, weli *servilleta** kite:nchi:wa, weli ne:n kinchihchi:wa wi:pi:l, ke:meh i:n kite:nchihchi:wa. Kita:ke:wah miak, i:n ilwit a:man, i:n julio kichihchiwil..., kite:chihchi:wilih miakeh wi:pi:lmeh, mm, *porque** yeh weli, kimatililia. Wa:n teh tiki:xehekowa ke i:n ke:meh i:n *este** tehwa:tsi:n tiki:xchihchi:wa ne:n molpika, moneki mah welika:n nochi ne:n pi:pil. Moneki mah welika:n pos ta: *a veces** ke:meh yo:n mona:mikti:tih wa:n a:mo teh minilpika xo:chioh, komoke iwki sah, we:noh, wehka:w i:pa iwki kikwiah, pos a:mo, a:mo kikwih ne:n ke:meh i:n xo:chio, i:n tehwa:n ne: te:chne:xtilihkeh to:ma:wa:n, te:chilpia:yah ika xo:chioh, entó:s iwki se kisentoka ya, se: m..., mahyá: se: momati wa:n seki a:man a:mo kikwih ok xo:chioh, iwki a sah ke:meh no: ta:tomeh seki ka:n no: tamahxitiah ok para kichihchi:waskeh, entó:s iwki kikwih ya iminilpikatsi:n, mm. We:noh, komohkó:n *este** nochi a de i:n ilpikat tiki:xchihchi:wa, a:mo teisá: *más** ok. Nochi a, mm. Nochi a, a:man xte:chili moto:ka:i. Nehwa nimono:tsa niMaría Nicolasa Huerta Ocotlán. ninemi de Yohualichan wa:n de *sesenta y cuatro años**. We:noh, tasohka:matik. Borrar.