Mm, ama:n tine:chnohno:tsas, Mm. ke:man, ke:man moteki o:n kwawit. *Este**, nejó:n kowit tiktekih pero no: yetok sah katí:n, katí:n to:nal wa:n ihwa:k *cuando** yetok me:tsti *porque** komo tiktekih selik me:tsti entó:s yo:n kowit okwilowa, nejó:n kowit tiktekiskeh no: yetos katí:n to:nal wa:n katí:n me:tsti. Kowit tiktekih *solamente cuando** chika:wak me:tsti, *porque** komo tiktekkeh selik me:tsti entó:s n' kowit okwilowa wa:n komo okwilowak yo:n kowit, a:mo wehka:wa we..., a:mo wehka:wa *porque** ¿ke:yeh? yo:n okwilimeh pe:w[a] kita..., pe:wa kitekih, kitekih, kitekih *hasta** moka:wa *puro** kowtatix a sah. Oksé: n' kal..., *este**, kiniliah *cintas**, tein, tehwa:n tikiliah, *este, cintas** tein ka:mpa kita:liah de ne:n ta..., tatsakwil a, kwa:tatsakwil a. *Entonces** yehwa yo:n ka:mpa mokwa:se:wi:ti a ne:n anaykowit *o** kwoma:y..., kwoma:yxiwit *o** owasakat, entó:s n' ompa yo:n *tarro** tehwa:n tiktekih yo:n ohtat. Ohtat, tehwa:n tikiliah ohtat, mono:tsa n' ma:se:walkopa, ohtat, tiktekih no: etok me:tsti, *cuando** chika:wak me:tsti. *Porque** komo tiktekkeh selik me:tsti, a:mo te:chwehka:wa, pe:wa okwilowa, wa:n de yo:n okwilowa pe:wa paxi:ni ne:n itatixyo de n' *tarro**. Paxi:ni n' i..., n' itatixyo de yo:n *tarro**, *después** ¿ton *pasa:rowa**? Tehwa:n te:chma:lchi:wa ya *porque cada, cada, cada vez que** titakwa:tih ya n' pos nochi yo:n kowtatix, paxi:ni *sin que** ti..., *sin que** tikmatiskeh. *Sin que** tikmatiskeh *cuando** tehwa:n titakwahtokeh yo:n o:rah paxi:ni n' kowtatix. Entó:s yehwa yo:n no: moneki mah semi no: se: kipixtiw, se: kipixtiw, *este**, tamachi:lis *porque** yehwa yo:n nimitsilia neh ihwa:k *cuando** se: kitekiti n' kowit, *ya sea** kowit *o ya sea** n' *tarro** yo:n nochi kwi:ka n' iwi:kal *cuando** me:ts... me:tsti chika:waya, chika:wak me:tsti yo:n semi kwali. A:xka:n de n' oksé: *por ejemplo de** n' koma:yxiwit *o** anayx... anaykowxiwit o n' owasakat yo:n a:mo, yo:n a:mo, yo:n kwali tiktekis ke:man teh tiknekis *porque** yo:n a:mo tikihto:tih okwilowati, yo:n *solamente** pala:ni, pero ... Pala:ni a:mo, a:mo okwilowa. Yehwa yo:n neh a:mo nikmati xa: okseki talna:miki:lis tikpia para t'ne:chtahtani:s. ¿Koni tikwiti o:n kwowit? mmm, ama:n, eh, aha, ¿Koni tikwiti? Ke:mah. Nejó:n kowit ne: ke:man tikonkwiah tehwa:n wehka. Etok se: kowyoh de nika:n ka:mpa tehwa:n ticha:nchi:wah para ne: ke:meh se: *hora** wa:n tahko de ohti tinehnemih, yo:n kowit tiktekitih, *primero** tiktekih se: tonal, o:me to:nal tiktekitih, tiksentili:tih nochi yo:n kowit *parejo** wa:n ke:mah para m..., para e:yi to:nalika ya titayo:le:wah ya. Tikiyo:le:wah n' to... n' *tovecinos**, tokni:wa:n tein, tein iniwa:n, iniwa:n timo... iniwa:n kwaltsi:n timowi:kah, tein timoi:xmatih, *porque** nika:n tehwa:n toko... totalna:miki:lis nika:n tehwa:n San Miguel, timomakah, *este**, timoma:..., timoma:nawiah. *Cuando** tikchi:watih se: kali mah timonawati:ka:n sah nochi n' *tivecinos** tein nika:n San Miguel wa:n ke:mah wi:tseh, timomakah *mano** para tikwa:lkwiskeh n' tokow *o** para tiketsaskeh n' tocha:n, nochi timo..., timoma:nawiah *parejo**. *Cuando** tikwitih *por ejemplo**... n' ekintsi:n niktekito ya n' kowit, niksentili:to a:xka:n wa:n mo:sta, o:me to:nal tiksentiliah para wi:ptika ke:mah tiks..., [tik]sakah ya. Seki kwi:kah kwa:kwehmeh, seki kwi:kah *caballos** wa:n seki n' tokni:wa:n pos, tein a:mo kipia tapial kiniwi:ka ne:n, kina:kom..., *bueno** kini..., mah tikihto:kan tehwa:n kimpale:witi a, kinima:pale:witi a n' tokni:wa:n tein, tein kipiah tapialmeh. *Porque cuando** tikwitih, tikwitih se: kowit a:mo moneki *porque** tapial wa:n yehwa sah ne: ya:ti n' a:kin ia:xka kipia tikwi:kas oksé: n... oksé: tapale:wihkeh *porque cuando** ne:n ok ..., ne:n tapale:wihkeh kwa:lte:wila:na ne: tapial. wa:n ne:n tein a:kin ia:xka yeh kitstiwi:ts, ne: kikahchi:wtiwi:ts n' kowit, kwa:ltitilatsa n' kowit ne:n kwa:koweh *o caballo**, *entonces** kipia ke kitstiwi:ts para a:mo mokwa:tsihtsikowa *porque cada vez que** kwa:ltitilatsah n' kowit motsihtsikohtiwi:ts, ke:meh onkak ka:mpa... Onkak, kanah ika onkak ta:lkwa:it *o** kanah ika onkak kowte:n, kanah ika onkak tet, pos yo:n kowit mopihpilohtiwi:ts. Wa:n para a:mo motsihtsikohtiwa:las: entó:s ne: takwitapan ..., se: tein kwa:lte:wila:na n' tapial wa:n se: tein kwa:ltohtoka para kahchi:wtiwi:ts ne:n kowit wa:n ihkó:n, pos no: ne:si ke no: tama:... no: tama:nawia. *Después de** yo:n tiktamisakah n' tokow pos yeh nimitsiliah neh pe:wah tiktehkoltiah ya, tikchi:wah ya n' tocha:ntsi:n, para a:mo ke: ne: tikihto:tih pos te:chpale:wih tiksakakeh wa:n iwki a, yo:n kipia ke te:chmaka *mano** *desde**, te:chmaka *mano desde que** tikpe:walti:tih, *desde** ta:li:xmela:walis, kowsakalis, *este**, n' kalkechi:lis, *hasta** tami. Se:sepatika yowi *hasta siquiera** o:me to:nal, e:yi to:nal, na:wi to:nal te:chpale:wiah ne:n tokni:wa:n *porque** tehwa:n nika:n totalna:miki:lis tehwa:n tima:se:walmeh yehwa yo:n tikpiah, timoma:ma:nawiah, timoma:..., *Por ejemplo**, komo yekintsi:n ne:chpale:wihkeh para m..., para se: wi:p..., se: sempowalto:nal *o** se: tahkoxiwtika 'ketsati n' icha:ntsi:n pos tehwa:n no: ompa tiowih a. Tiowih sake:ra tio:me:n *o** tie:yi:n, tikpale:wi:tih, tikma:kepatih ya ne:n tokni:w tein te:chpale:wia. Yehwa yo:ni. A:mo nikmati okseki talna:miki:lis tikpia, 'ne:chtahtani, mm. Kwa:k mm, pe:hki o:n kali, a:mo .... ¿Tein tikchi:wa kwa:k ti..., ti..., [ti]tla..., tik..., tikta:lwawa:na o:n, pan kwowtih? ¿Toni tikta:lia? ¿A:mo itah? A:mo *porque** ... A:mo timomachtia:, a:mo ti:k..., o:n kara..., A:mo, eski tikmatis, *este**, yo:n *mismo** tehwa:n tiknemilihtiwih sah. Ke:mah. Sayoh tikitah se: kali ke:ní:w n' chihchi:wtok. A:mo moneki n' a:kin te:chmachti:ki:w. A:mo moneki n' a:kin te:chmachti:s, *sino que** tehwa:n tikitah se: kali ke:ní:w: n' chihchi:wtok. *Porque** tikmattokeh ya ke a:mo kwi:kati, *este**, a:mo kwi:kati mah tikihto:ka:n tehwa:n, *este**, n' tatili:nka:yo:meh n' ta:ltatsi:ntan, sano ke yehwa n' kalikximeh yehwa sah n' kalikximeh se: kito:ka. Tikchi:wah ne:n ta:lichkwalis, mah tikihto:kan ta:lman..., ta:lmanis, ka:mpa ta:li:xmela:wa, kipia ke tikchi:waskeh yo:n *porque** pos *importa** para a:mo moka:was i:x..., i:xtake:s sanoke eski i:xtamanis, sayoh, sayoh tikihtowah tehwa:n tiktachkwiliah n' kalikximeh. Na:wi kalikximeh *o hasta** chikwase:n kalikximeh, e:yi ni:nipaka. *Depende** no: ke:meh we:i n' kali eski. Komo tik..., tiketsah se: tocha:ntsi:n de, de mahtak, mahtakti tamachi:w tikihto:ka:n tehwa:n, mahtakti *metro**, a:xka:n moi:xmati *metro, ne:, ne:ka *tiempo** tamachi:w katka. *Entonces** n' ompa yo:n tikihtowah, mahtakti, mahtakti tamachi:w, tikchi:watih n' tocha:ntsi:n de mahtakti tamachi:w, *entonces** kipia ke t'kalakili:tih e:yi kalikximeh. Se: nika:n, se: nika:n, se: ne: wa:n se: tatahko. Ni:nipaka Sepa nika:n se:, nika:n se: wa:n nika:n tatahko se:, entó:s kwi:kati chikwase:n kalikximeh. Yo:n chikwase:n kalikximeh, yehwa ya n' ka:mpa nimitsiliah ne:h ka:mpa kinkwa:tahta:liah ya n' okseki kowit, para mokwa:se:wi:ti ya n' ompa ya ne:n ta:n..., n' tama:ma:nih ya mah tikihto:ka:n n' kwow..., *este**, n' kalkow..., kalkowtama:ma:nih ya, mm. ¿Iho:ni tiktama..., tiktamachi:wa para tikmati ika nepantah moka:wa o:me? ¿Ko:ni tiktamachi:wa? Mah tikihto:kan ka:mpa ..., para tikmatih ke tatahko moka:wak i:n. *Este**, tein tehwa:n, ne:..., ne:..., ne: ke:man a:mo tikwiah *metro**, ke:meh a:xka:n moi:xmati *metro**, tiktekiah se: kowit wa:n yo:n kowit ika mismo n' toma:wa:n tiktamachi:wayah, mah tikihto:ka:n, ke:meh a:xka:n tikihtowah tehwa:n tikma:kpalwia:yah, tikma:kpa..., tikma:kpalwia:yah, tiktalia:yah se: *metro** tiktali:liah ma:kwi:l, ma:kwi:l ma:kpal. Yehwa n' a:man kihtowah, kihtowah ne:n koyo:tahto:l *cuartas**, pero ne:ka *tiempo** a:mo *cuarta** moi:xmatia, ne:ka *tiempo** moi:xmatia ma:kpal. T'ta:lilia:yah, tikta:lia:yah *este**, mah tikihto:kan tehwa:n tikta:liah ma:kwi:l ma:kpal. Yo:n ma:kwi:l ma:kpal yehwa ya n' tikihtowah tehwa:n, *este**, se: *metro** ya, yehwa yo:n ika t'tamachi:wayah wa:n komo a:mo tikwiah *vara**, yo:n *vara** tikihtowah tehwa:n mokwia de na:wi ma:kpal ika na:wi mahpil, entó:s yo:n a:mo moi:xmatia *metro**, yo:n moi:xmatia, tikihtowa:yah tehwa:n *vara**. Tiketsatitsatih se: kali, *no pos**, tikihtowa:yah ne:ka, ne:ka *tiempo** kihtowa:yah n' to..., n' to..., n' towe:ita:twa:n, kihtowa:yah, tiketsatsih se: kali de, de chikwase:n *vara o** tikchi:watih se: tokal[i], se: tocha:ntsi:n de mahtakti *vara**, pero yo:n *vara** kihtowa:yah yehwa n' na:wi, na:wi ma:kpal ika na:wi mahpil. Wa:n se: *metro** kwi:ka ma:kwi:l mak..., ma:kwi:l mah..., ma:kpal ika, yehwa ya n' kihtowah se: *metro**, *cien centímetros**. Yehwa ya n' tehwa:n tikihtowah se:, se: *metro.** Pero tehwa:n tikihtowa:yah ne:ka *tiempo** pos tikma:kpalwia:yah, Ma:kwi:l. ma:kwi:l ma:kpkal katka yehwa t'kihtowah tehwa:n *cinco cuartas**. Niman a:mo tino:tsaya totio:tsin para kwa:k o:n ..., para a:mo *Este**, yo:n talna:mikilis *todavía** mowi:ka a:x..., *hasta** a:xka:n ok *todavía** moelna:miki ok yo:n, tami n' kaltsi:n, *por ej...**, mah tikihto:kan tima:tankeh ya i:n kali .... Tima:tankeh ya i:n kali, *antes que** tiktatatili:skeh *o**antes que** n' ompa ticha:nchi:waskeh, *primero** tikno:tsah tiki..., tikno:tsaskeh tokompa:leh se: *tocompadre**. Yo:n *tocompadre** tikiliah. "¿*Sabes que?** Ne:ch..., ne:ch..., xne:chcru:s..., xne:chkru:skechili nocha:n para mah ki:sa tatio:chi:wal n' kaltsi:n. Entó:s ne:n *tocompadre** ki..., tikte:mowah, kikwiti a, kite:chihchi:waltia ya n' *cruz**, sa:ntakru:stsi:n wa:n kwi:ka iwa:n ne:n totio:tsi:n. N' totio:tsi:n para mah ki..., para mah kite:tio:chi:walti:ti a ompa ne:n tio:pan, entó:s kite:tio:chi:waltia, ompa ke:mah te:chwa:lkwilia ya. Te:chwa:lkwilia ya pero yo:n tatio:chi:wal a n' tikihtowah tehwa:n, entó:s ompa yo:n kikechili:kih tikihtowah tehwa:n, kikru:s..., kikru:skechili:kih Ompa ke:mah, *de una vez que** panowaya yo:n..., yo:n..., yo:n tatio:chi:walis, ompa ke:mah kwali tikalakih a. Tikalakitih ya, t'tatatiliah ya, ompa timo..., ompa timo..., ompa timopale:wiah ya *pues**, yehwa yo:ni nejó:n. Nejó:n talna:miki:lis *todavía hasta** a:xka:n, pos *todavía** moelna:miktiw ok *porque** a:mo wel moelka:wa yo:n talna:miki:lis *sino que** yo:n *desde..., desde** ne:ka *tiempo** to..., to..., tota..., tote:iskaltihka:wa:n, *toabuelitos**, towe:ita:twa:n te:chka:wilihte:wkeh yo:n talna:miki:lis pos *hasta** a:xka:n *todavía** tikelna:mikih, tein, tein tikneltokah neli ika nochi n' toyo:lo wa:n tein a:mo *pues** iwkó:n panowa ya, ke:mah, yehwa yo:n. Oksé: talna:miki:lis xa: tikpia tine:chtahtani:s, ¡'ne:chtahtani! Mm, kwa:ko:n pa:..., pa:..., pa..., *moco..., compadre de** o:n kali, ¿toni kwi:ka para kali? *Este**, kwi:ka, *cuando antes de que, antes de que** kiketsati:w yo:n sa:ntah kru:stsi:n, kwi:ka tatio:chi:wala:tsí:n wa:n kwi:ka xo:chitsí:n. *Primero** kitachihchi:wi:tih ne:n ka:mpa sa:nta kru:stsi:n kiketsatih kitachihchi:wiah ika chamakih wa:n kwi:ka tekolkaxit wa:n kopaltsi:n wa:n tekoltsi:n para kipopo:chwiah. *Primero** tapopo:chwiah nochi, nochi n' ke:meh yetok wa:n ke:mah ka:mpa ne: ki..., [ki]ketsatih ya sa:nta kru:s tapopo:chwiah wa:n kitachihchi:wiah kwaltsi:n ika chamakih, kwaltsi:n [...]. Ompa ke:mah 'ketsah ya xo:chia:ketsal wa:n ompa ke:mah de xo:chia:ketsal, 'ketsatih sa:nta cru:s wa:n kichi:wiliah se: *rosario**. Yo:n *rosario kitaresa:rowiliah** mah tikihto:ka:n yehwa n' tehwa:n ki..., ki..., kima:ktiliah ya ne:n, kima:ktili:tih ya n' a:kin ia:xka n' icha:ntsi:n pero a:mo iwki sah, kima:ktili:tih pero ika ne:n tio:tahto:l tikihtowah tehwa:n, eh. Tio:tahto:l yehwa n' tein totio:tsi:n italna:miki:lis, yehwa yo:ni. Ke:mah yehwa yo:n, yehwa yo:n talna:miki:lis tehwa:n nika:n .... *Bueno** yo:n talna:miki:lis tikpiah nika:n tehwa:n tima:se:walmeh. ¿Toni nokwa? *Pues** miak nekwehmolo:lis *cuando** yo:n tehwa:n tikihtowah, *este**, tik..., te:ch..., tikchi:watih yo:n ilwitsi:n ... *Porque** tehwa:n tikihtowah se: ilwitsi:n, se: talna:miki:lis de wehka:wkayo:t to..., to..., *toabue...**, towe:ita:twa:n, kipia ke tikinchihchi:wah pio:tsitsi:n, *siempre casi** nika:n tehwa:n mowi:ka *más** pio..., pio:nakat. Ne: ke:man, pos *cuando** ne: ke:man onkayah piomeh de, de, de kowtah tikihtowah tehwa:n, pos a:mo kinkowayah ke:meh a:xka:n nochi kinkowah pio... piomeh tein *de granja**, Ne:ka *tiempo** tehwa:n tikin..., kinte:kayah n' towe:ita:twa:n, towe:ina:wa:n pio:tsitsi:n pos sayoh ompa kintila:nah wa:n kinimihmiktiah wa:n kichi:wah ya yo:n tapalo:l para takwa n' tokompa:dreh wa:n a:mo sayoh tokompa:dreh takwa:ti, sanoke takwa:tih nochi n' *invitados** tein kiniwa:lkwi te:kompa:dreh *aparte** ne:n a:ki:n i:n..., de, de miak pa:kilis a, ne:n a:kin icha:n no: kin..., no: kin..., no: kinyo:le:wa o:me e:yi *icompadres**, o:me, e:yi i..., ikalpanohka:wa:n wa:n n' oksé: ne:n tein ne: *te:compadrito** tein kwa:lkwi sa:nta kru:stsi:n yeh no: kwa:lkwi n' i:..., n' *iamigos, icompadres, hasta a veces, hasta** kwa:lkwi, *este**, tatsotsonanih, kichi:wah se: pa:kilis. ¿Ke:yeh yo:n pa:kilis? *Porque** mowelita ne:n tokni:w ke kiketsak a n' ikalekawiltsi:n, kimattok, pos, kwali moka:w wa:n yo:n talna:miki:lis, yo:n talna:miki:lis tikpia tehwa:n pos *porque**, pos para a:mo, mah tikihto:ka:n tehwa:n mah ti..., mah kitaka:n tokni:wa:n ke ika miak pa:kilis tikin..., tikin..., tikin..., tikinselia. Ika miak pa:kilis tikseliah santa kru:stsi:n, ika miak pa:kilis tik..., tikseliah ne:n to:..., n' *tocompadrito**. Yehwa yo:n nejó:n talna:miki:lis nika:n tehwa:n tikpiah n' tima:se:walmeh. Ke:mah A:mo nikmati ¿oksé: talna:miki:lis tikpia tine:chtahtani:s? Mm, ipan ite:nok o:n kali, ¿ke:yeh mota:lia o:n ihkó:n we:i ite:n o:n kali? ¡Ah! Yo:ni, tehwa:n tikihtowah ite:n..., itate:n..., itate:ntatsakwil. Yo:n para a:mo no: ..., *por..., porque** mah tikihto:ka:n tehwa:n *cuando** tikta:liah n' to..., totsi:ntsakwil, *ya sea de** xo:no:kowit, *o ya sea de** kwomimil *o ya sea, este**,..., mah tikihto:ka:n *tablas**, ke:meh a:xka:n moi:xmati *tablas**. Yo:n tikta:liliah ne:n ite:ntatsakwil wehka ihwa:k *cuando** kiowi a:mo a:paliwi. *Porque** komo ..., ton *pasa:ro:s** mah tikihto:ka:n: nikchi:wak a nocha:ntsi:n, pero mah tikihto:ka:n telte:ntsikitsi:n kali, entó:s *cuando** pe:wa wa:la:ti n' kiowit, entó:s pe:wa taa:paliwi wa:n ke:meh tikmattokeh, ke *puro** kowit sah mah tikihto:ka:n tehwa:n *ya sea, este**, tatsakwil de, de ohtat *o** tatsakwil de xo:no:kowit *o** tatsakwil *de tablas**, *entonces** yo:n pe:wa a:paliwi wa:n de a:paliwi pe:wa pala:ni. *Entonces des..., des..., después de** yo:n pos te:ch..., te:ch..., te:chma:lchi:wa ya tehwa:n *porque** pe:wa pala:ni wa:n tikmattokeh *pues que, que** ..., ika miak, ika miak, *ora** mah tikihto:ka:n ika miak owihka:yo:t para tikchihchi:wah yo:n tokalekawiltsi:n wa:n *por eso** tehwa:n semi tiknehmachpiah se: kali. *Porque** komo a:mo kali a:mo tietoskeh kwaltsi:n. Eh, yehwa yo:n tehwa:n tikihtowah. Mm. ¿Yehwa sah? Mm, kwali. ¿Yehwa sah? *Bueno**.