<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="tahtol2" audio_filename="Tzina_MatCl_JSI331_keeniiw-see-mochaantia-como-se-construye-casa_2009-09-20-a" version="34" version_date="140521">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Jeremías Cabrera Ortiz" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="José Antonio Salgado Isabel" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="3400.776">
<Turn startTime="0" endTime="3292.459" speaker="spk2">
<Sync time="0"/>
Neh ni... neh nikayo:t nika:n xola:l San Miguel Tzinacapan, *es...,** ne: nimoskaltih motano:tsa Taxiti:mpan,
<Sync time="11.627"/>
a:mo, a:mo koyoto:ka:yeh ne:n, ne:n ka:mpa tinenkeh, ta: ihkó:n to:ka:yeh Taxiti:mpan
<Sync time="19.951"/>
wa:n nika:wí:n ni..., ni..., moma:patilih se:..., se:...
<Sync time="29.469"/>
keni:w n' tikiliah *es...**,ka:mpa tikchi:waskeh n' tocha:ntsi:n a:man.
<Sync time="33.216"/>
Mm, *cuando** yekinika nikchi:w nocha:ntsi:n nika:n, yekinika nikitak ka:nika:wí:n tiketsaskeh.
<Sync time="40.113"/>
*En primero** nikowak, ka:n... ka:n ti... ka:n... nikitas ka:ni tiketsaskeh ka:mpa *más** tamaya:n, wa:n *más** ne: ke:man ya kihtowa:yah kichi:wayah se: kali ka:mpa onkak a:t.
<Sync time="49.759"/>
T'tohtokah a:t, mm *por ejem**... ne: mahyá: ne:n we:ixola:l nika:n
<Sync time="57.171"/>
San Miguel kichihchi:wkeh, mota:li:ko n' ampó:n *porque
<Sync time="61.529"/>
pos kahsikeh se: a:t.
<Sync time="62.841"/>
Wa:n no: iwki, se: kali kichi:wayah ka:mpa *cerca** [e]tok, *cerquita** a:t.
<Sync time="66.686"/>
Ke..., ne: ke:man komo a:mo teh a:t katka pos t'chihchi:wah n' toa:ichkwal.
<Sync time="70.261"/>
Mm, komo a:mo teh a:t, t'chi:wah n' tocha:n wa:n *este** t'chihchi:wah n' a:ichkwal.
<Sync time="78.333"/>
para titai:skeh n' a:t, *lo primero**. I:n yeh taeka:ntok n' a:t eh, taeka:ntok.
<Sync time="82.476"/>
Komohkó:n a:mo teh a:t pos a:mo... a:mo wel akal..., akah kaletos.
<Sync time="87.337"/>
Kit..., kitah no: ka:mpa *más** tamaya:n wa:n komo a:mo tamaya:n pos ta:li:xmela:wah, tahtachkwah.
<Sync time="95.649"/>
Mm, mopale:wiah ika... tehwa:n tikiliah *ma..., mano**.
<Sync time="102.487"/>
Mm, timomanowiah, timoma:kwih wa:n ihkó:n, yo:n nochi a:mo teh taxta:wi:l, iwki sah.
<Sync time="112.849"/>
Wa:n ke:man a:kin ne:chpale:wi:ko yeh kinekis no:, no: iwki,
<Sync time="117.783"/>
nikma:kepati a wa:n ihkó:n hasta tima:tanih n' kali.
<Sync time="122.332"/>
T'chi:wah n' tocha:n ke:meh nimitsilwiaya yekin, timoma:kwih, timoma:nowiah, 
<Sync time="128.382"/>
Tikyo:le:wah se:... se:, o:me e:yi:n, mahtak,
<Sync time="132.359"/>
sempowal *hasta** sempowal wa:n mahtak tokni:wa:n wa:n tikchihchi:wah.
<Sync time="138.919"/>
Ne: ke:man katka etoyah se: to..., kaltamachtihkeh.
<Sync time="143.17"/>
Se:, se: kaltamachtihkeh kihto:sneki ke yehwa n' kimatia de n' kali.
<Sync time="147.001"/>
Nika:n ke:ní:w n' kitamachi:watih, ke:niwki eski we:i n' kali, ke:niwki eski de pata:wak, ox a:kayoh, ox weiak.
<Sync time="153.432"/>
Wa:n mm, yehwa katka *como que** kimatia, se: sah katka
<Sync time="163.65"/>
wa:n pe:wak ke:mih
<Sync time="167.112"/>
e:yi powal wa:n mahtak para nika:mpa ya, mopatak. *Porque**...
<Sync time="175.752"/>
mm, a:mo kwali katka se: sah n' kimatia *porque** iksá: ta:wa:naya,
<Sync time="181.667"/>
iksá: mokokowa:ya ne:n kaltamachtihkeh, entó:s a:mo ya:ya.
<Sync time="185.865"/>
n' kali a:mo kwaltiaya sen to:nal, wa:n tiknekih n' tehwa:n ompa se: kali
<Sync time="192.286"/>
*porque** i:pa tatasohti, i:pa timo... timo... timochika:wka:wiah sah tikchihchi:wah n' tocha:n, a:mo *porque** tomi:n onkak miak.
<Sync time="199.65"/>
*Entonces para** t'ma:tamiskeh niman
<Sync time="204.474"/>
*pues** ti... *mejor** kite:mowah oksé: *manera**.
<Sync time="207.647"/>
*De, de treinta años para** nika:mpa *mejor**..., tinochi:meh n' tikaltamachtia:nih, tinochi:meh n' tiwelih,
<Sync time="215.858"/>
nochi tikchi:wah.
<Sync time="217.802"/>
*Entonces** a:man, komo tinochi:meh tiwelih... *bueno** ke:man onkaya n' kaltamachtihkeh se: sah n' kimatia,
<Sync time="225.026"/>
n' okseki:n soh tachi:xtokeh, ka:n teh kichi:wah.
<Sync time="228.486"/>
*No**, pos tein kihto:s n' kaltamachtihkeh yehwa n' t'chi:watih, ke nika:n x'teki i:n *cosa**, wa:n iksá: no: mopolowa:yah.
<Sync time="233.843"/>
Wa:n ke:man mopolowa:ya wa:n po:wtok sah n' kalkowit,
<Sync time="236.946"/>
¿keni:w t'kchi:watih?, wehweliwi n' kali, wehweliwi n' kali, wehweliwi nochi, nochi wehweliwi a
<Sync time="243.486"/>
*porque** po:wtok sah n' kowit.
<Sync time="246.388"/>
*Entonces**, ekintsi:n a:mo, ekintsi:n tinochi:meh tirre... itech se: kal... kalchihchi:walis tinochi:meh tirresponsables, neh no: nima:estroh, ne: se: *maestro**, tinochi:meh tima:estros,
<Sync time="254.987"/>
*o** tinochi:meh *iguales* tikihto:snekih, *parejos**.
<Sync time="258.625"/>
Ahsi ne: se: no: tekiti, oksé: ahsi no: tekiti, oksé: t'tahtani *favor** ne:chi:wili i:n *cosa**, ke:meh se: kihtowa.
<Sync time="263.849"/>
Komo neh nocha:n neh nikilia ne:chchi:wili i:n *cosa por favor**, meh teh ne:chchi:wili i:n *cosa** wa:n ihkó:n tima:tamih n' kali.
<Sync time="269.094"/>
*Una vez puede ser**, a:chá: kwali tikchi:watih de teja *o, o de, de, de cartón**.
<Sync time="277.688"/>
Komo *de cartón** t'mattokeh ye:kkwa:ihkas para mah ihxi:ka n' a:t,
<Sync time="282.353"/>
wa:n *siempre** nochipa tik... tiketsatih ka:mpa kimagas n' to:nal.
<Sync time="286.661"/>
Tikitatih ka:nikani:ni tik... tikepatih, mah... ke:meh nika:n *por ej**... ke:meh nika:n,
<Sync time="291.661"/>
ne:wín ki:sa n' to:nal para kimagas nika:n wa:n kimagas nika:n,
<Sync time="295.768"/>
entó:s wa:kis n' *cartón** yo:n se:, se: kalakis tane:x.
<Sync time="299.63"/>
N' koyo:meh kihtowah no: taman, mah... yehwa:n kihtowah mah kepto, yehwa:n kihtowah ihkó:n, 
<Sync time="307.023"/>
yehwa:n kihtowah ... ne: kitahto:ltiah n' ehekat.
<Sync time="309.188"/>
Pero tehwa:n a:mo, tehwa:n t' nika:n... n' to:nal para mah ka:n..., no: ta:ká:n onkak kwameh
<Sync time="314.953"/>
tik... tikte:ntekih, tikta:mo:tah *para... para** mah a:mo tahsolowa, para niman wa:kis ne:n teja
<Sync time="322.132"/>
wa:n niman wa:kis n' *cartón**, komohkó:n teja niman tahsolowa,
<Sync time="325.158"/>
Yo:n kipia ke se: kichipa:was *cada dos años por lo menos o tres años porque** tila:waya n' tahsol.
<Sync time="331.583"/>
*Una, una vez**... wa:n de se: ma:tamia,
<Sync time="337.045"/>
komohkó:n tietokeh ok timiakeh wa:n to:na, o:rah ok, tta:li:xmela:wah, tta:ltilta:liah,
<Sync time="344.552"/>
*este** tatsi:ntsakwah, kitah ka:nika eski tikote:noh, mm...,
<Sync time="351.82"/>
ka:nika eski tikalakiskeh, ka:nika tiki:saskeh, ox se: sah n' ka:mpa tikalakiskeh, nochi yo:n.
<Sync time="356.909"/>
Kanika:wí:n kochis topio, ka:nika n' tikochiskeh, nochi yo:n.
<Sync time="362.49"/>
Wa:n no: sa:te:pan ya, tami a n' kali kipiayah se:... se:... se: *costumbre**,
<Sync time="370.838"/>
kilia:yah kichi:wilia:yah ilwit n' kali.
<Sync time="375.406"/>
Kichi:wiliah ilwit n' kali, mm... kiliah kalsa:ntacru:s.
<Sync time="382.002"/>
*Lo primero** tein se:meh de n' tietokeh ompa ne: kitahtaniah *favor, no** pos
<Sync time="386.377"/>
teh eski tinocompa:dreh x'ta:lili n' *cruz** n' kali [ke:meskia] ito:ka:y n' kali.
<Sync time="393.121"/>
Mm, *después** kitahtani:tih *favor** ikalihtik a, yowi n' *pareja** kinohno:tsatih *en buen plan**.
<Sync time="403.456"/>
kitahtani:tih *favor** mah kiketsas yo:n kali, ne:, ne:n *cruz**.
<Sync time="408.928"/>
M... *lo primero** kita:lilia ompa *cualquier** kowit *de cruz**.
<Sync time="414.393"/>
*Al último** ya, *cuando bueno** ya, kwa:lkwih ika *nicho**, ika xo:chit, ika *parejo** kwali, ke:meh moneki.
<Sync time="421.826"/>
Mm, onkak ilwit a, kwa:lkwi *música**, kwa:lkwi *cohetes**, k'wa:lkwi *gente**, tei:n wi:tsa.
<Sync time="430.209"/>
Wa:n tein yetokeh pos kichia ika *fiesta**, kichia ika takwalis, ika ta:wa:nalis wa:n motewia:yah, *importa** katka.
<Sync time="442.833"/>
Yo:n pano:k, a:man a:mo ok.
<Sync time="446.902"/>
A:man onkak kalmeh ke a:mo kipia *cruz siquiera**,
<Sync time="449.996"/>
lo único** ke tiknekih mah taiya:nto wa:n ompa sah.
<Sync time="454.252"/>
Ee... ke:meh no: mopatak a, nochi mopatatiw a, ekintsi:n a:mo teh kowkalikxit ok.
<Sync time="463.532"/>
Ne: ke:man onkayah kwa:kowehmeh k'wiwilatsatih n' kowkalikxit.
<Sync time="468.599"/>
Kikwiah n' kalikxit *importa de** tayo:lo:tkowit.
<Sync time="472.684"/>
Xa: wa:xkowit, kakatekowit, mm... miskit, okseki kwameh. 
<Sync time="480.661"/>
Yo:n kwomeh ka:n tei:n ok wa:n a:mo akah kinto:ka.
<Sync time="485.63"/>
*Lástima que** a:mo akah mm... talna:mikisyo:li,
<Sync time="489.96"/>
mm... mah tikixwalti:ka:n kwameh tein poliwtokeh ya, owih.
<Sync time="496.009"/>
Yekintsi:n miak kwameh onkakeh pero nochi selkeh.
<Sync time="500.318"/>
Yekintsi:n mahyá: tikihto:ka:n koyo:kalmeh ya, tepa:mit a, tepos.
<Sync time="505.92"/>
N' kwehmol *que** no: pala:ni, no: kipiah inin... n' tepos... Wa:n n' tepos kipia inemi:lis no:, 
<Sync time="512.509"/>
a:chá: *cincuenta, sesenta, setenta, cien años**, yehwa sah.
<Sync time="518.237"/>
Wa:n ne:n... *importa** no: katka ne: ke:man...
<Sync time="526.626"/>
Ah, pos a:mo teh katka nikihto:ti ta:l de... neh nikihto:ti ne:n ta:... ne:n ka:mpa tinemih mah tei:xko, 
<Sync time="535.159"/>
ta: katka nochi ta:l wa:n kipia se: *ventaja** n' ta:l,
<Sync time="539.489"/>
nikma:petskowa no... no..., notakwa:ya *o notaza o noplato**,
<Sync time="545.932"/>
mm, ka:n..., ka:n..., ka:n tapa:ni.
<Sync time="549.236"/>
Soh komo:ti wa:n kwali a, sepa n' pehpena *y** sepa n' takwa nono.
<Sync time="553.523"/>
Se: pili wetsi ka:n mokokowa, ta:l sah.
<Sync time="557.152"/>
Ki:mimilowa teihsá: wa:ktiki:sa *porque** ta:l sah.
<Sync time="560.968"/>
Wa:n ekintsi:n nochi tei:xko, t'mimilowa teihsá: *importa** x'wahwa:tsa.
<Sync time="564.849"/>
Nik..., nikchi:wa se: *gasto**.
<Sync time="567.696"/>
Mm, nochi k.... ne:n, ne:n koyo:kal tikihto:ka:n n' ta:... n' ta:l de, de tet.
<Sync time="576.855"/>
Ta:li:xko de tet wa:n n' ta:lmanik ke:meh i:pa,
<Sync time="580.871"/>
nochi kipia n' *iventaja** wa:n *idesventaja**.
<Sync time="583.73"/>
*Últimamente** nochi:n, e:..., tapale:wih n' totayeka:nka:w wa:n seki mofue:rsahwi:wkeh sah ne:n..., nochi n' kalmeh yekintsi:n nochi, nochi *este de cemento** n' *pisos**.
<Sync time="594.154"/>
*Pero pues** kipia *desventaja**, a:mo kichichi:na n' a:t
<Sync time="599.676"/>
wa:n yo:n nimitsilia:ya ke ne: ke:man tehwa:n timoskaltihkeh,
<Sync time="603.618"/>
neh *ne:chtoca:roh** ok t'tai:keh n' a:ichkwala:t.
<Sync time="606.369"/>
Nika:n a:mo *porque** tikpiah n' a:me:yal, *pero cuando** tiowih kowtah a:ichkwala:t tai:yah
<Sync time="612.08"/>
wa:n ka:n akah miki.
<Sync time="614.927"/>
Mm... ki:xeheko ne: ke:man mochi:w, mochi:wak wehwei tekimeh wa:n a:ichkwala:t n' tai:ah
<Sync time="621.233"/>
Mochi:w n' tio:pan, mochi:w n' *palacio**.
<Sync time="624.001"/>
A:k... wa:n ak... ka:nai... ka:nachi:meh kichi:wkeh, a:it ka:nachi *gentes**, a:mo miakeh katka,
<Sync time="628.175"/>
wa:n... wa:n *igual** kichi:wkeh wehwei tekimeh.
<Sync time="633.447"/>
Nochi yo:n tehwa:n timolwiah n' a:man, ¿ke:n a:man titelmiakeh wa:n ka:n teh t'chi:wah?
<Sync time="642.059"/>
*Porque** te:chwehweloh, no: te:chwehweloh n' xiwtekiwah.
<Sync time="646.434"/>
Tein kiliah ne:n, tein kiliah ne:n koyo:meh *programas de gobierno**,
<Sync time="651.879"/>
Kwehweloh n' *costumbres**, k'wehweloh, k'wehweloh weh..., wehka kitamo:t
<Sync time="657.16"/>
Yekintsi:n a:mo kanah kineki faina:ro:s, a:man kinekih mah ki(n)taxta:wi:ka:n
<Sync time="661.665"/>
wa:n etok, tietokeh *mal**.
<Sync time="663.922"/>
A:man nika:wí:n timocha:ntiah a:ksa:meh, pos *igual**,
<Sync time="669.614"/>
o:me e:yi:n sah mo... moma:nohwiah, timolwiah ma:nowiah, ma:noh *pues**.
<Sync time="673.848"/>
Seki:n pos ka:n yowih, pos ka:n (ne:ch)taxta:wi:s wa:n *más, más** tein pi:pil ok,
<Sync time="682.54"/>
tein de... tein ta:tahtsitsi:n ya, *lo** ... tein más tati:tahmeh ya,
<Sync time="691.246"/>
pos *más o menos todavía** kipiah yo:n *costumbre**.
<Sync time="694.754"/>
*Por lo mismo de** n... yo:n *igual** ke:meh kalye... kalyetowa:nih,
<Sync time="701.947"/>
pos miki a:ksá: ihkó:n, yo:n ompa ke:mah.
<Sync time="705.911"/>
*Cuando** miki a:ksá: a:mo akah kiyo:le:wah, yowih sah,
<Sync time="709.375"/>
syoh t'te:kakilia *no** pos ton..., ton tatekipachoh, *no** pos mikik a:ksá:, *ah bueno**, pos tia:tih.
<Sync time="714.483"/>
*Igual** ompa a:mo akah k'yole:wa, *cuando** miki a:ksá: niú:n akah kiyo:le:wa.
<Sync time="718.467"/>
*Al menos** kichi:watih se: ilwit, ke:mah. Timocha:nti:ti, ke:mah kitahtani:ti *favor, pero** komo a:ksá: miki yo:n se: yowi sah.
<Sync time="725.624"/>
Nochi yo:n ne: ke:man ya miak mopatak a n' ekintsi:n, *hasta** tein tikwa:skeh.
<Sync time="735.333"/>
Ne: ke:man nochi tikwa:yah chipa:wak n' teisá:.
<Sync time="743.751"/>
Kilmeh katka chipa:wak.
<Sync time="746.028"/>
Nika:wí:n yo:n *este**... nochi lo que es nika:n San Miguel, Ayotzinapan, Xaltipan, Ecatlán...
<Sync time="755.007"/>
Nikihtowa yo:n *porque tivecinos**, de ompa wi:tsa para teisá:, de ompa wi:tsa *o de** nika:n ompa yowi para ompa, *cosas**.
<Sync time="762.344"/>
*Por ejemplo**, yehwa:n k'wa:lkwih kilit, k'wa:lkwiah wa:n... *bueno** kisegui:rowah k'wa:lkwih.
<Sync time="769.359"/>
Pero ekintsi:n k'wa:lkwih, pero kokolisyoh ya
<Sync time="773.835"/>
po..., oso yo:n kita:liliah yo:n xiwit kimiktia, *veneno**, kiliah *herbicida** wa:n te:chtamia.
<Sync time="783.284"/>
Yekintsi:n *peligro**... semi *peligroso**, semi, semi, nehmach komo que mah timokwalti:ka:n teisá: eliwis sah.
<Sync time="791.717"/>
A:mo wel tikwa:skeh teisá: eliwis sah, kipia t'mattoskeh ka:ni wa:le:w,
<Sync time="796.386"/>
a:koni n' kito:kak, ke:ní:w n' kito:kak, ka:ni n' kito:kak,
<Sync time="800.679"/>
para tikwa:skeh teihsá:.
<Sync time="802.219"/>
*Porque** kasá: ika t'mattokeh kita:liliah yo:n... yehwa yo:n xiwpah wa:n yo:n te:miktih.
<Sync time="808.914"/>
Te:chmiktia n' tehwa:n, te:chkokolismaka, ke:waltia kokolis ke a:mo ke:man tipahtih ok,
<Sync time="814.487"/>
a:mo ke:man tipahtih ok wa:n kimiktia n' ta:lmanik,
<Sync time="822.32"/>
ta:lmanik tein te:chwehka... we:i... we:itie:mpoh ya te:chtekipanoh.
<Sync time="829.194"/>
Neh nikitani tein tato:kah Amatlán, San Antonio Rayón, nochi yo:n *lugares**,
<Sync time="834.404"/>
Ompa ka:n mochi:wa xiwit ok no:, no: mochi:wtok mahyá:, mahyá: n..., kokoxka:ta:l.
<Sync time="842.552"/>
Xiwtsí:n e:wa tsikitsi:n.
<Sync time="846.384"/>
Borrar.
<Sync time="857.85"/>
Ka:n moskaltia ok xiwit, kokolisyoh ya.
<Sync time="863.22"/>
Tein tikmattokeh no:n tao:l tein k'wa:lkwih ompaka, tikwah ekintsi:n no: *ig...**, no: iwki,
<Sync time="869.317"/>
tein kiliah n' koyo:meh kita:liliah i:n koyo:tapala:n, yo:n *mal**.
<Sync time="876.52"/>
Ne: ke:man nika:wí:n tehwa:n tikta:lia:yah 
<Sync time="880.081"/>
nochi n' tato:k iwki sah wa:n sepa timokeptokeh.
<Sync time="891.002"/>
I:n ke:man neh ni:...
<Sync time="896.359"/>
Ne: ke:man nitekitia ompa ne: *cooperativa, desde mil novecientó:s sententa y siete, setenta y seis** nika:n xola:l timo:...timonechikowa:yah
<Sync time="912.577"/>
Yekinikatsi:n ne: ke:man, ke:man onkaya *este todavía** ok, e: yo:l... etoya se: *instituto** mono:tsaya,
<Sync time="919.199"/>
se:, se:, se: nechiko:lis we:i katka mono:tsaya *Instituto Mexicano del Café**, yetoya ok, yo:ltoya ok, 
<Sync time="925.304"/>
te:chnechikoh tipi:pil. Eh, neh nikpiaya yo:n ihwa:k katka... nikpiaya *dieciséis años, diecisiete años, dieciocho**.
<Sync time="932.849"/>
E... tikchi:wkeh yekinikatsitsi:n de n' xola:l San Miguel se: *vivero**.
<Sync time="940.104"/>
yo:n ihwa:k wa:la:ya se:... etoyah seki koyo:meh, se: *ingeniero**, se: *agrónomo pues**, 
<Sync time="949.727"/>
se: *zootecnista** wa:n se: siwa:t no: kinimachti:aya siwa:meh, se: *grupo de** siwa:meh,
<Sync time="954.682"/>
pero wehka:w ya yo:n.
<Sync time="956.714"/>
Kita:lihkeh yekinikatsitsi:n se: *vivero de** kahfe:n, timotelwelitayah ya.
<Sync time="960.273"/>
Kita:lihkeh *como**, ka:mpa yekintsi:n *escuela primaria** ompa katka, ompakawí:ni katka.
<Sync time="966.837"/>
Pero te:chtawehwelowilihkeh *porque**... tawehweliw, yo:n ihwa:k *porque** kita:lihkeh n' *construcciones de** n' *escuela primaria**, entó:s ompa tatamik.
<Sync time="977.283"/>
*Pero al mismo tiempo de** yo:n ihwa:k tamik yo:n wa:n pe:wak a, n... ihwa:k a n' pe:wkeh kita:liah n' *luz eléctrica**,
<Sync time="984.012"/>
ih... no: *al mismo tiempo** kitapohkeh n' ohti, i:pa etoya *brecha**, i:pa etoya n' *carretera pero** tama:ichkwal.
<Sync time="989.556"/>
*Pero cuando** kita:lihkeh ya n' *brecha** ta:ltekitik *máquina** ya, tel kwaltsi:n ta:li:xmela:wkeh.
<Sync time="994.405"/>
Ihwa:k a *de que** kita:lihkeh n' *carretera**, kita:lihkeh ya n..., a:mo wehka:wak, pané: *setenta y siete o setenta y seis**,
<Sync time="1005.141"/>
kita:lih... ehkok a n' *primeros postes de luz**, kita:lihkeh ya n' *luz eléctrica**.
<Sync time="1009.789"/>
*más antes** pos tikwiah kanti:l, mm... *más, más que velas** kanti:l.
<Sync time="1018.829"/>
Onkayah, kinamakayah n' to... to..., topobrehikni:wa:n kichihschi:wayah seki *este... botes de, de chile, botes de, de leche**,
<Sync time="1030.709"/>
kikoyo:nia:yah, kinahnakastia:yah, kipepechowa:yah.
<Sync time="1034.994"/>
Ka:n... ka:n... ka:n..., ka:n kwaltsi:n katka, *pero pues ni..., nimodo**, tikwiah para timotatane:xti:skeh.
<Sync time="1041.237"/>
Tein *más... más** ko:koyo:tamatiah kikwiah *quinqué**,
<Sync time="1045.768"/>
te:..., te:skat *pues**, kwaltsi:n tatane:xtia:ya.
<Sync time="1048.826"/>
Wa:n wehka *tiempo** ihkó:n tipano:keh, *o más antes** nochi... nochi iwki katka.
<Sync time="1055.032"/>
Mota:wilia:yah ka:sá: ika ya:yah, pos tein tepitsi:n welia kikowaya *lámpara, baterías**.
<Sync time="1060.099"/>
Pero nochi n' *gente** nemia, kasá: ya:ya kowtah, kikwitih kowit kwalka:n *o** motayowalti:ayah
<Sync time="1066.907"/>
owapach, owasin *o... o a ver** toni ma:kti..., ma:ktiwi:tseh, para motachi:l(ih)tiwi:tseh
<Sync time="1073.702"/>
Ne: ke:man ya:yah n' kowtah... ya:yah kwalka:n, tane:si tekititok a.
<Sync time="1081.064"/>
A:man a:mo, to..., a:man wehka mopatak.
<Sync time="1084.769"/>
A:man tio..., a:man tiowih n' titekititih tahkah ya.
<Sync time="1089.153"/>
Seki *porque** ttatsiwih, seki... seki *porque** teltekitih, seki *porque** a:(i)t... ta:taman totalna:miki:lis, mopatak a.
<Sync time="1098.016"/>
No: nimitsilwia:ya ne: ke:man *cuando** pe:w..., pe:wak ihwa:k a n' pe:wak nika:n ne:n *setenta y seis, setenta y siete**,
<Sync time="1106.133"/>
ee, se: nechiko:lis *de... de** wahkalnamakalis.
<Sync time="1116.025"/>
Wa:n tein yekinika wahkalnamakakeh ne: i:n xola:l, *solamente** se:sah, mono:tsaya..., a:mo akah kichi:wa kwe:ntah wa:n a:mo akah ki... kia:mata:lia,
<Sync time="1125.788"/>
wa:n nió:n akah kipo:wka:ita.
<Sync time="1128.154"/>
Mono:tsaya Chucho Leyva, n' io:kichpil mono:tsaya Rufino Leyva, yo:n mikkeh ya.
<Sync time="1134.673"/>
Yehwa:n *únicos de** n' *pueblo** kinamakayah wahkal.
<Sync time="1141.623"/>
*Cada que** se: pilnemia kitahtani:tih, *fulano no** x'chihchi:wa nowahkal. ¡Ah! *Bueno**.Wa:n de xo:no:t, 
<Sync time="1149.338"/>
a:mo, a:mo yo:n ekintsi:n ikpat *de... de... de plástico** a:mo, de xo:no:t, chipa:wak.
<Sync time="1158.065"/>
de ompa pe:wkeh wi:tseh ya n' kwesala:n n' koyo:meh, yehwa:n tanamakah,
<Sync time="1162.697"/>
wa:n ke:..., wa:n de pe:wkeh kinitah ya ke tanamakah yo:n tokni:wa:ntsitsi:n *difuntos**,
<Sync time="1166.96"/>
pos miak *gente** no: pe:wak kichi:waya yo:n, ka:n owih ta: a:mo
<Sync time="1172.496"/>
wa:n pe:wkeh tikchi:wah *porque** tehwa:n... neh no: n'chi:waya.
<Sync time="1175.108"/>
Wa:n ekintsi:n a:mo t'chi:wah *porque** timiakeh... *porque** pos a:mo, a:mo ki:sa *pues**.
<Sync time="1180.309"/>
N' koyo:meh *últimamente** a:mo... a:mo kipo:wka:itah ne:n tein yo:n tekit se: kichi:wa,
<Sync time="1186.648"/>
kixta:wah ke:meh yehwa:n kineki *por, por** yo:ni.
<Sync time="1190.844"/>
Pero yo:n ihwa:k *setenta y siete** ahsika *hasta ciento cuarenta artesanos** tiksentilia:yah. 
<Sync time="1201.706"/>
Seki koyo:meh n' ampó:n te:chpale:wia:yah yo:n ihwa:k,
<Sync time="1207.285"/>
kwi:kayah n' totanamak a:na:l, ne:si kilia:yah Baja California Norte, *por** Tijuana, ompa k'wi:kayah n' totanamak.
<Sync time="1220.143"/>
Yo:n ihwa:k yehwa:n kite:mowa:yah n' tomi:n *porque** te:chikne:lka:itayah i:n *pueblo**, 
<Sync time="1227.448"/>
kinamakayah n' towahkalwa:n ee... te:chixta:wilia:yah kwali.
<Sync time="1236.31"/>
Neli n' timopale:wihkeh ika, kwali timopale:wihkeh, a:kin a:mo motatsiwilih yo:n ihwa:k kwali mopale:wih.
<Sync time="1242.347"/>
Wa:n sa:te:pan de kinyo:lahsik n' koyo:meh n' towahkalwa:n, pe:wkeh a:mo k'kowah ok, wehweliwkeh nochi, a:... seki a:mo monamakak ok.
<Sync time="1249.658"/>
Pero yehwa:n n' tomi:n kite:mowa:yah itech *fundaciones**.
<Sync time="1253.875"/>
Entó:s a:mo timokwe:ntahakihkeh wa:n yehwa:n a:mo no: mokwe:ntahakihkeh, pero ihkó:n, ihkó:n yo:li:k tontia:yaya.
<Sync time="1260.546"/>
Wa:n sa:te:pan yo:n kihtowah yehwa:n n' koyo:meh ki..., mah tikchihchi:wa[ka:n], tikchihchi:waka:n okseki yankwik, yankwik ne:ska:yo:meh.
<Sync time="1269.154"/>
Ne:siah seki we:ia... wahkalmeh, seki mahyá: morralmeh, seki mahyá: chikiwmeh, 
<Sync time="1277.056"/>
seki... san tein a:mo, kiliah n' koyo:meh *nu..., nuevos diseños**.
<Sync time="1280.917"/>
Wa:n ihkó:n pe:wak *más** motanamakaya wa:n ekintsi:n kichi:wah san tein a:motsitsi:n n' *cositas**.
<Sync time="1287.024"/>
Ekintsi:n de n' xo:no:t ke:meh i:pa monamaka, monamaka ke:meh i:pa pero mah kwaltsi:n tachihchi:w.
<Sync time="1297.296"/>
*O sea que** yo:n ihwa:k timomachtihkeh no: teisá: timotahta:ni:skeh mah pati:yoh pero mah kwaltsi:n tachihchi:w.
<Sync time="1304.485"/>
A:kin eski k'welita, *mismo** nika:wí:n tehwa:n tima:se:walmeh tikwelitah, tein tachihchi:w de, de xo:no:t.
<Sync time="1311.099"/>
Wa:n no: siwa:meh tein... *o** siwa:pi:pil, *más que** siwa:meh, siwa:pi:pil 
<Sync time="1317.327"/>
*porque** yehwa:n *más** tachiah *que** tein siwa:meh tein xiwehkeh ya,
<Sync time="1321.188"/>
kichihchi:wayah ne:n inin... inin..., ininkami:sah *pues, hasta** ekintsi:n kinchi:wah.
<Sync time="1326.256"/>
Wa:n, wa:n tein a:man... tein te:ka tamikoya n' ekintsi:n kichihchi:wtokeh
<Sync time="1331.077"/>
tel senkaya n' kwaltsitsi:n.
<Sync time="1332.952"/>
Telkwaltsitsi:n siwa:kami:sahmeh pero no: *igu..., no: iwki ye:kpati:yoh,
<Sync time="1338.644"/>
mm, ne: ke:man ipati:w katka se: *ciento**, o:me *ciento** wa:n tahko, e:yi *ciento**.
<Sync time="1346.253"/>
Ekintsi:n chikwase:n *ciento** se: siwa:kami:sah.
<Sync time="1350.527"/>
Para i:n ilwit a:it a,
<Sync time="1353.752"/>
a:it a komo tacha:lih na:n... ne:n siwa:tsi:n, *porque** pati:yoh n' itasa:l.
<Sync time="1359.805"/>
Ya ne:n, no: tikitayah no: de n' oksekin tanamakmeh,
<Sync time="1367.305"/>
de n... de n... ma:tachihchi:wmeh, de xo:no:t wa:n de kowmeh...
<Sync time="1372.385"/>
Seki:n *últimamente** pos ekintsi:n kahsikeh ya no: yo:n kowxo:chit, 
<Sync time="1376.958"/>
te:palkat, tein mota:l... ma:pepechowa itech chalawih, no: tantiw a.
<Sync time="1381.913"/>
Ke:meh a:mo akah kito:ka, ke:meh a:mo akah kichihchi:wa mo... mopepecho:ti sah,
<Sync time="1388.131"/>
*pues** ekintsi:n no: tantiw ya, kite:mowah wehka n' tokni:wa:ntsitsi:n, ki:sah.
<Sync time="1392.674"/>
wahkalmekat *igu..., igual**, tantok a.
<Sync time="1395.531"/>
A:mo akah kito:ka wa:n yo:n moto:ktani.
<Sync time="1398.991"/>
Ee, xo:no:t nochi n..., nochi n..., nochi n' *gente** kwali k'kixtia,
<Sync time="1408.333"/>
*hasta** siwa:meh kwali k'kixtiah xo:no:t.
<Sync time="1410.721"/>
Kiliah n' koyo:meh se: *procesamiento de** n...
<Sync time="1414.678"/>
*Pero no igual** pos para yo:n pos
<Sync time="1418.425"/>
para yo:n pos wehka:was *ocho días o quince días, según** takawa:nis,
<Sync time="1423.35"/>
ton *tiempo** tieskokeh. Komo a:mo tasese:ya para se: kipa:kas.
<Sync time="1427.032"/>
Yehwa:n n' koyo:meh... yehwa:n a:mo kimatih komohkó:n... komohkó:n ye:kwehka:wa para kwaltia ne:n, ne:n xo:no:t.
<Sync time="1434.435"/>
*Ap..., ap..., aparte** ne:n to:nalpolo:lis de n..., de n' *artesano o de** ma:tachihchi:wkeh. 
<Sync time="1444.779"/>
*Este**... kiowis, to:nas, yeh kite:mo:ti n' *imateria:l**.
<Sync time="1455.544"/>
Se: *tiempo** pano:k kikwiah tepe:xi:lo:t, tamik n' tepe:xi:lo:t. Ke:meh a:mo akah kito:ka tami n' kowtsitsí:n.
<Sync time="1464.247"/>
Yekintsi:n yetok, kikwitokeh *para servilleteros** ohtat, n' ohtat tein xoxoktik.
<Sync time="1472.026"/>
Ee... wa:n a:mo sayoh yo:n, san tein a:motsitsí:n *pues**, nochi timosempale:wiah ya.
<Sync time="1478.735"/>
Taxkalpi:kilo:nimeh yeh a:mo kichi:wa se: *persona** sah,
<Sync time="1483.755"/>
kichihchi:wa se: ka:n o:me oso e:yi:n, *porque** ki:xchihchi:wah, kihkwilowiliah ne:n ii:xkwalne:ska
<Sync time="1491.514"/>
Ta:taman, tein ta:taman tapaloh wa:n toni n..., toni n' kipias,
<Sync time="1498.028"/>
xa: kipias se: siwa:t tatektok, xa: kipias se: siwa:t tanamakatok, 
<Sync time="1501.159"/>
xa se: siwa:t tein kinama... kipi..., kima:mahtok ipili o ka:n mati.
<Sync time="1505.12"/>
San tein a:motsitsí:n ne:ska:yo:t kipia n' taxkalpi:kolo:ni
<Sync time="1508.879"/>
*o**... Wa:n, wa:n *lo malo que** kihtowa kwesala:n, a:mo kihtowa ka:mpa kichihchi:wah.
<Sync time="1515.006"/>
Se:sah n' ki:xkietsah, *ni modo**.
<Sync time="1518.903"/>
Wa:n yo:[n] ... wa:n koyo:meh tein wi:tseh kalpano:kih te:tahtaniah,
<Sync time="1523.414"/>
niman kihtowah telkwaltsi:n kwesala:n, kwaltsi:n *icostu:mbres**.
<Sync time="1527.857"/>
kwesala:n ka:n kipia costumbres, kwesala:n koyo:meh.
<Sync time="1531.028"/>
*Costumbres** kipiah xola:lkone:meh tein yetokeh ina:wak ne:n *municipio**. 
<Sync time="1536.431"/>
*Pero municipio de** kwesala:n a:mo teh kipia *costumbres**
<Sync time="1540.586"/>
Yehwa:n koyo:meh, yehwa:n, yehwa:n ki..., ki... kitohtokah tomi:n
<Sync time="1545.937"/>
wa:n i:n tima:se:walmeh *cuando** wi:tsa se: koyot tehwa:n tikwa:ntih kahfen, tikwa:ntih san tein a:mo, ttamakah, nochi yo:n
<Sync time="1552.904"/>
wa:n ke:man tehwa:n tiowih te:chtamakah pero mah tikixta:waka:n.
<Sync time="1556.272"/>
semi tixo:xohmeh *p[ero]** iwki a.
<Sync time="1562.375"/>
*Ya** nimitsilia:ya ne: ke:man ya, ompa pe:wak *setenta y siete** yo:ni wahkalnemi:... 
<Sync time="1567.76"/>
pero wahkalnamakalis. Wa:n ke:man timonechikowa:yah *cada** chikwe:i, wa:layah des... tokni:wa:ntsitsi:n de Tzicuilan, 
<Sync time="1578.583"/>
wa:la:ya[h] de Chicueyaco, Xiloxochico, wa:laya[h] de Ayotzinapan
<Sync time="1582.645"/>
wa:n de nika:n kayo:meh, siwa:meh wa:n ta:kah.
<Sync time="1588.288"/>
Tiksentilia:yah yehwa ya xo:no:tachihchi:w, tasa:l, tilmah, *rebozos, camisas, maceteros**.
<Sync time="1600.22"/>
*Pero de** pesma a:mo ke:man tiksentilihkeh,
<Sync time="1604.747"/>
*porque de** pesma kichi:wayah de Xocoyolo.
<Sync time="1607.427"/>
De nika:n, a:man nika:n no: kichi:wah ya sekin pero n' kwehmol de n' pesma semi pitsotik
<Sync time="1614.595"/>
*porque para** tikwiskeh se: pesma, tiktehtekiskeh
<Sync time="1618.405"/>
kipia ke t'te:mo:skeh se: pesma tein toma:wak, tein we:i
<Sync time="1621.494"/>
tein kipiak *siquiera** ka:n se: *ciento** wa:n tahko xiwit a moskaltihtok.
<Sync time="1627.491"/>
Entó:s ton kihto:sneki, tikta:mo:ttokeh ya n' kowmeh ke:meh Xocoyolo.
<Sync time="1633.72"/>
Ompakawín kita:mo:ttokeh ya n' kowmeh nochin tein wehwei:n, telinachichi, *siquiera** se:, se: tanawa:l.
<Sync time="1639.069"/>
Wa:n tein se: tanawa:l de toma:wak yehwa n' kwaltia para teisá:,
<Sync time="1644.385"/>
tein pitsa:wak ka:n kwaltia *porque** a:mo, a:ya:mo, a:mo, aya:mo yo:l..., aya:mo *este**, ke..., kipolowa ne:n, 
<Sync time="1649.854"/>
aya:mo kipia n' ikowyo, yo:loh ok, i:n tein a:mo yo:loh, tein yo:loh a:mo kwaltia.
<Sync time="1656.867"/>
Nochi yo:n... yo:n tokni:wa:n a:mo kimatih komohkó:n k'wehwelohtokeh ne:n... k'wehwelohtokeh n' tato:k.
<Sync time="1664.215"/>
Wa:n *por eso** miakeh nika:wí:n kachi kwali kitekiti:ltiah xo:no:t, kitekiti:ltiah tasa:l.
<Sync time="1670.551"/>
Yo:n ihwa:k ke:meh name:chilwia:ya *que de** n' nechiko:lismeh de n' *artesanos**.
<Sync time="1680.505"/>
Sa:te:pan a:mo monamaka ok, ka:n monamaka ok, t'tasematkeh, tiwehweliwtia:yah ya,
<Sync time="1686.627"/>
pero ihwa:k no: tikihtohkeh: ¿to:n te:chchi:wilia *falta** nika:n?
<Sync time="1690.431"/>
Te:chchi:wilia *falta** ka:ni t'namakaskeh n' tokahfe:n, te:chchi:wilia *falta** ka:ni timopahti:skeh, 
<Sync time="1695.481"/>
te:chchi:wilia *falta escuela**. *Primaria** t'piah 
<Sync time="1701.067"/>
pero *telesecundaria** ka:n tei.
<Sync time="1703.471"/>
Entó:s ihwa:k a: ne:n yo:n koyo:meh etoyah n' ampó:n, wa:lahkah seki koyo:meh, moto:ka:ytihkeh... in... in... ininnechiko:lis moto:ka:ytih *PRADE**.
<Sync time="1714.727"/>
Yo:n kiliah n' koyo:meh *siglas**.
<Sync time="1717.901"/>
Entó:s yo:n koyo:meh etoyah, ihwa:k a m' pe:wkeh kite:mowah tomin
<Sync time="1725.198"/>
itech *fundaciones para** ke:waltihkeh ne:n *telesecundaria**, tehwa:n *totelesecundaria** wa:n motekitik.
<Sync time="1735.999"/>
Wa:n yo:n *telesecundaria** e:wak *porque** yo:n ompa mot... moitato, 
<Sync time="1742.994"/>
ompa, *hasta** ompa mochi:wato, pané: ye:kwehka *telesecundaria** moka:wak *porque en primero**, 
<Sync time="1750.165"/>
yekinika *porque** ompa kikwik ne:n *tele**, ompa, ompa kikwik n' *señal**
<Sync time="1755.84"/>
wa:n se: *porque** ompa kahsikeh n' ta:l.
<Sync time="1759.342"/>
Nika:[wín] *cerca** a:mo kanah kahsikeh yo:n *tiempo**, a:mo akah kiselih.
<Sync time="1762.868"/>
Wa:n yo:n ompa, *dueño de** yo:n ta:l, *este**, kipiaya se: *problema**, se: kwehmol iwa:n *banco**,
<Sync time="1776.744"/>
entonces** kixta:wak ne:n a:kin k'kowak, kixta:wak ne:n, ne:n kwehmol
<Sync time="1785.806"/>
wa:n moka:wak a:ltepe:ta:l a, wa:n *por eso** mochi:w n' *escuelas telesecundarias**, we:ika n' ta:l.
<Sync time="1794.133"/>
N' ta:l pané:, xa: se: ista:joh pano:s.
<Sync time="1799.14"/>
N' ekintsi:n ompa etok a n' *telesecundaria**. 
<Sync time="1802.61"/>
Chi:wik n' *telesecundaria**, chi:wik se: ta... kaltapahti:lo:ya:n, no: kite:mohkeh ika nepale:wi:l de seko,
<Sync time="1811.051"/>
pero a:mo... no: timopale:wihkeh tehwa:n, t'ta:lihkeh *faenas**, eh, tehwa:n t'ta:lihkeh *faenas**.
<Sync time="1816.452"/>
Ihkó:n ke:meh *cooperativa** tosepan kichi:w n' *ibodegas, primeras bodegas** tein de kwesala:n, ne: Nahuiogpan ne:n *bodega** ika *faenas**.
<Sync time="1825.97"/>
Ompa *faenas por comunidades** wa:n nika:n *faena por... por este..., por cada** se:meh de tehwa:n, no: *igual**.
<Sync time="1833.931"/>
Chik..., Kichihchi:wkeh no: *igual** se: kahfe:nkowalo:ya:n, *mismo** nika:n,
<Sync time="1838.424"/>
yo:n tekimeh kichi:wkeh, yo:n *a ni..., a nivel pueblo** wa:n no: *mismo** ihwa:k yo:lik a ne:n... yo:lik a ne:n *cooperativa**.
<Sync time="1848.41"/>
Ke:mih kwesa:la:n pe:wkeh no: i:pa tio:yowih, pe:wkeh timonechikowah.
<Sync time="1853.447"/>
Ne: ke:man etoya ne:n *Plan Zacapoaxtla**, etoyah seki koyo:meh tein de n'... de n' *agrónomos** 
<Sync time="1860.013"/>
kilia:yah *Plan Zacapoaxtla**, yehwa:n sayoh kito:ktinemiah mi:l, tao:l.
<Sync time="1865.487"/>
Itech i:n *lugares** nentinemiah yo:n *ingenieros**,
<Sync time="1869.095"/>
*co**... mahyá: kichi:wtinemiah *experimentos**, ka:ni más mochi:wa n' tao:l, 
<Sync time="1872.324"/>
katí:n tao:l más kwaltsi:n, ki:... kati:ni *semilla más** kwali, nochi yo:n.
<Sync time="1876.589"/>
Wa:n *a final de cuentas**, pos *mejores semillas** tikpiah tehwa:n, ma:..., kipiah *mejores semillas** ma:se:walmeh,
<Sync time="1882.849"/>
a:mo n' koyo:meh, koyo:meh a:mo teh *semilla**.
<Sync time="1885.073"/>
yehwa:n no: sayoh takwah mahyá: tapial, pero pos yehwa:n ka:n... ka:n kimatih ka:ni mo..., ka:ni mochi:wa, 
<Sync time="1891.184"/>
ke:(yeh) mochi:wa, ke:ní:w mochi:wa, mm, ka:n kimatih.
<Sync time="1894.762"/>
Kimatih ma:sewalmeh, tein tekitih. 
<Sync time="1897.445"/>
Wa:n ihwa:k a yo:n pe:wak moita ya, nikita pe:wak tatsi:ntokah ke:ní:w San Miguel kinamakatok n' i..., *icosas**.
<Sync time="1905.882"/>
Wa:n a:kin te:cheka:naya n' tik... *dentro** t'knamakayah n' *artesanías** San Miguel, 
<Sync time="1910.303"/>
pe:wak no: kininohno:tsaya mono:tsaya se:.. se: tamachtihkeh... mono:tsaya Valerio López
<Sync time="1916.72"/>
No: pe:wak yowi ya nechiko:lismeh de kwesala:n, pe:wkeh timonechikowah.
<Sync time="1921.298"/>
A:mo timia:keh, San Andrés Tzicuilan, Cuetzalan, San Miguel Tzinacapan, Xaltipan, Ayotzinapan, Yohualichan, Pinahuista,
<Sync time="1930.135"/>
pané: n' mati Santiago Yancuictlalpan, pané:, a:mo nikelna:miki. a:mo ta: *seguro** yehwa sah yo:nkes, *siete**.
<Sync time="1938.172"/>
Yehwa yekinikatsitsi:n pe:wkeh t'nemiliah, ke:ní:w t'chi:watih. *Por** yo:n *tiempos** pati:yoh katka n' *azúcar**. 
<Sync time="1946.252"/>
Pero yo:n ihwa:k tits... tilucha:rohkeh *por** n' *azúcar, de** n' cooperati..., *para cooperativa**.
<Sync time="1956.399"/>
Ihwa:k a n'... ika miak nekwehmolo:lis, pero telmiak nekwehmolo:lis, 
<Sync time="1960.739"/>
n' koyo:meh a:mo kinekiah mah kita:li:kan se:... se: tanamakalo:yan de n' *pobres**, a:mo kinekiah.
<Sync time="1966.903"/>
Onkaya miak kwehmol, telwehka:wak, pano:k xiwmeh, pano:k *meses**.
<Sync time="1973.31"/>
Wa:n tia:ya:yah nikmattok ma:ski ika kiowit, yo:n *tiem**..., yo:n *tiempo** ka:n akah kitaxta:wia:yah, yo:n *tiempo** tia:yah sah.
<Sync time="1981.25"/>
Ke:meh a:man domingo, imaní:n ay timoketsah kwesala:n, nechiko:lis. 
<Sync time="1986.672"/>
Tikitaskeh ka:ni t'namakaskeh ne:n to..., tokahfe:n, topimie:ntah, toxokow, kowtsapot.
<Sync time="1995.955"/>
Yo:n ihwa:k kinamakayah, ko:namakayah, neh a:mo ke:man niah, pero... a:mo ke:man tiah ne:n tanamakalis wehka pero t'nechikowa:yah nika:wi:ni xokot.
<Sync time="2004.828"/>
Niahka kowtsapot tika:ka:watoh México, *central de abasto, pero** ke:meh a:mo titanamakanih de kwali,
<Sync time="2012.838"/>
wa:n a:mo ti..., a:mo katka titanamakanih de nochipa.
<Sync time="2016.257"/>
Ta: sayoh tiwetsiah de ke:meh eskia... ke:man weli sah n' tia:yah, no: ke:meh weli te:chkowilia:yah.
<Sync time="2021.888"/>
Ta: ka:mpa tanamakah wehwei:meh, kimattokeh ya ka:ni wa:le:wa, a:konimeh, kichi:wah ya, mahyá: se: *contrato**,
<Sync time="2032.047"/>
"i:n to:nal niknekis achi i:n de tanamak *pero para** nochipa ya".
<Sync time="2039.082"/>
Wa:n tehwa:n nika:n a:mo weli *porque** n' toxokow sayoh *cada** xiwit n' ta:ki.
<Sync time="2042.652"/>
Mah te:chtahtani:ka:n xokot para abril, pos ka:n..., abril ka:n teh xokot, entó:s yeh ika yo:n a:mo weli.
<Sync time="2050.634"/>
Pero ihwa:k a ne:n... yahkah ke:meh o:me, e:yi xiwit *comisiones**, nikmattok iksá: ka:n monamaka ya.
<Sync time="2063.765"/>
A:mo... iksá: ka:n akah takwaya, se: a:miki, se: maya:na, se: kochisneki, se: sekwi, tikihyo:wihkeh iwki.
<Sync time="2076.8"/>
Pano:k yo:n, ihwa:k a ne:n... ne:n *cooperativa** yo:lik, yo:lik moahohktiah.
<Sync time="2089.173"/>
Kichi:w miak, yeh *más** este ki... *más** ki... *más** kitekitilih n' kahfe:n.
<Sync time="2101.311"/>
*Por eso** yekintsi:n kipia ne:n *beneficio seco, beneficio húmedo, beneficio seco**.
<Sync time="2109.277"/>
Kipia ya tanemachti:lo:yan, kipia o... ekintsi:n pané: kwa:..., kwali etok a.
<Sync time="2116.748"/>
*Pero treinta y tre... treinta y..., más de treinta años** wehka moskaltih, kichi:w miak a.
<Sync time="2127.503"/>
Nochi yo:n. A:mo nikelna:miki neh katí:n xiwit no: nik..., no: nikomisio:ntik ompa, mm,
<Sync time="2138.727"/>
katka ni... *nicoordinador** de se: *proyecto** mono:tsaya 3839, de yo:n *fondo para niños de méxico**.
<Sync time="2149.941"/>
Yo:n se: *proyecto** kimpale:wia:ya *solamente** kilia:ya *afiliados de** yo:n *proyecto**.
<Sync time="2159.143"/>
Pero onkaya se: kwehmol no: yo:n iwa:n *porque** tein... tein taeka:naya de n' *proyecto** a:mo iwa:n mowikaya de n' *cooperativa**.
<Sync time="2168.81"/>
*Entonces** n' *cooperativa** yeh kichi:wa:k iwa:n se: *convenio** iwa:n yo:n *fundación de niños de méxico**,
<Sync time="2178.66"/>
n... tein kimati de n' *fundación** monohno:tskeh, ihwa:k a ne:chkalakih neh.
<Sync time="2185.464"/>
Pero tehwa:n timota:lia:yah *de acuerdo** iwa:n, titekitiah, tisentekitiah iwa:n *cooperativa**
<Sync time="2190.086"/>
Wa:n timopale:wia:yah *pues**.
<Sync time="2192.039"/>
Neh n'mattok iksá: n' *cooperativa** kihto:s "pos neh ka:n pia tomi:n ee.. te:chpale:wi tepitsi:n". "*Ah, bueno**". Pos iksá: t'pale:wia:yah tepitsi:n.
<Sync time="2200.43"/>
I:pa kipia miak tomi:n ne:n fundación, 
<Sync time="2203.211"/>
yo:n *tiempos** kinimakayah *más**. Ekintsi:n a:mo ok kihtowah, mopatak *políticas**, mopatakeh *gentes**, mopatakeh nochi.
<Sync time="2210.727"/>
Wa:n yo:n *este**..., yo:n tiempos neh nik... wehka:wak sayoh pané: se: xiwit wa:n tahko sayoh
<Sync time="2222.736"/>
*porque** ne:ch... ne:ch..., ne:ch..., nehwa ne: mahyá: nikwehweloh ya
<Sync time="2230.983"/>
*porque** onkaya seki, seki xola:lmeh telkweh..., kwehmolmeh.
<Sync time="2235.117"/>
*Por ejemplo**, Xilo... Xiloxochico ki:sak.
<Sync time="2238.612"/>
3839 ki..., kitsakwaya Xiloxochico, Xochical, Cuauhtamazaco,
<Sync time="2247.744"/>
yehwa sah, Xiloxochico, Cuahtamazaco, Xochical, Tenango, [...] *cinco comunidades**.
<Sync time="2260.484"/>
Sayoh *cinco comunidades** ki..., *kiabarcarowa:ya**, kimpale:wiayah. Yo:n ihwa:k kipiaya se: *médico**, kipiaya *enfermera, kin..., kinatenderowaya** m' pilimeh.
<Sync time="2269.879"/>
Wa:n yo:n *cada** pili kitah... kitahkwilowilia:ya n' *ipadrino extranjero**.
<Sync time="2278.109"/>
nió:n io ki:xmati a:koni, sayoh moi:xmatiah ika, ika *retratos**
<Sync time="2282.918"/>
*No, pues** ne:h ni..., kitahkwilowilia:ya n' *ipadrino**, ihko:ni nietok wa:n ihko:ni, mm, ihko:ni nocha:n.
<Sync time="2289.946"/>
Wa:n ke:man kilia:yah m' *padrino, que** ihko:ni nocha:n, iko:ni ninemi, yehwa i:ni nikwa, 
<Sync time="2294.185"/>
m' *padrino** moyo:lyema:niaya wa:n kiniwa:lmakaya se: tomi:n mah kie:kchihchi:wa n' icha:n oso mah takwa kwali.
<Sync time="2301.551"/>
N' *programas** etoya *para nutrición, salud, nutrición, educación**
<Sync time="2310.312"/>
wa:n tomi:n para yehwa katka.
<Sync time="2314.736"/>
Onkaya... onkaya tokni:wa:n ke kikwikeh para oksé *cosa**, kikwiah para...
<Sync time="2321.057"/>
*Cuando** kinawatia:yah mah kikwi para icha:n kikwia para takwa:s.
<Sync time="2326.638"/>
*Cuando** kinawatia:yah ke mah [kikwi para] takwas, 
<Sync time="2329.574"/>
kikwia para itasa:l, k'kowaya itasa:l *o para herramienta**. Onkaya kwehmol.
<Sync time="2335.511"/>
Nochi yo:n *para... para** tikye:kta:lia:yah, kipia ke tia:skeh re... nechiko:lis, kipiayah *reuniones**, ne: ke:man mochi:waya *reuniones** yowak.
<Sync time="2345.072"/>
*Hasta la una, las dos de la mañana** tiwi:tseh ya. Ka:n nikochia.
<Sync time="2351.976"/>
A:man a:mo, a:man mochi:wa *reuniones** to:naya:n
<Sync time="2355.93"/>
wa:n de yehwa yo:n *programa como siempre** yetok.
<Sync time="2360.402"/>
Wa:n yo:n 3839 kimpiak, kipiak ipilwa:n.
<Sync time="2365.437"/>
Yekintsi:n de 3839 mo..., ki:sak se: ipili mono:tsak...
<Sync time="2370.367"/>
Ah, yo:n ihwa:k etoya se: 1741, yo:n mono:tsaya *desarrollo** Xaltipan, no: ipa etoya ya *después de 3839**.
<Sync time="2379.785"/>
Etoya se:ko Cuautlamingo, a:mo nikelna:miki kati:yeh yeh n' *inúmero**.
<Sync time="2383.506"/>
Wa:n de 3839 poliw *entonces** ne:sik 1768, mm... *sede** Yohualicha:n, ajá.
<Sync time="2395.819"/>
N' oksé: yehwa n' tein etoya Xiloxochico, Xiloxochico poliw, kipolohkeh *por política**.
<Sync time="2405.555"/>
No: Cuauhtamazaco ompa sede, katka... katka *afiliado** ompa, ekintsi:n ompa *sede**
<Sync time="2412.682"/>
No: se: etok, mm... Yohualichan, Yohualichan, Xaltipan, Cuahtamazaco, Tenango, 
<Sync time="2428.092"/>
Tenango pané: *mismo**.
<Sync time="2430.422"/>
Pero yetokeh seki, *por ejemplo** Paso del Jardín yo:n okseki:n, etokeh Huehuetla, pero yo:n okseki:n ya.
<Sync time="2436.781"/>
Pero n' tein, tein powi iwa:n *cooperativa** i:pa sayoh de nika:n kayo:meh.
<Sync time="2440.84"/>
Ki... e:yi, e:yi *este... programas**.
<Sync time="2444.184"/>
Neh niwehka:wak yo:n ihwa:k sayoh *año y medio**, 
<Sync time="2448.095"/>
nikpiak kwehmol, seki kwala:nkeh *porque** kihtohkeh, ne:chpantihkeh ke nehwa nikwehweloh, a:mo.
<Sync time="2453.988"/>
Yo:n kwehwelohkeh *desde** ahko, kihtohkeh: a:mo, i:n t'wehwelo:tih ya *porque** etoya daña:doh ya ne:n *gente**.
<Sync time="2460.724"/>
Sa:te:pan *moarrepentirohkeh, fuera de tiempo** wa:n tein k'kakkeh, tein kikakkeh n' *consejo**
<Sync time="2467.752"/>
kwali ki:skeh, tei:n a:mo ihkó:n etok.
<Sync time="2470.736"/>
*Después** neh nitekitik n' *cooperativa como promotor, hace años**, a:mo nikelna:miki katí:n xiwit,
<Sync time="2479.461"/>
mm... tikchi:wayah *reuniones**, tikpe:waltihkeh n' *caja de ahorro** nikmattok.
<Sync time="2491.919"/>
No: te:chmachtia:yah ke:n tikchi:watih *pues, porque** tehwa:n pos ka:n tikmatih, tehwa:n titekitih kowtah, tehwa:n n' totekiw mm... kowtahtekit.
<Sync time="2500.512"/>
Pero tikchi:wayah o:me *cosa**, tikchi:wayah *reunión de cooperativa** wa:n t'chi:wayah *reunión de caja de ahorro**, o:me, o:me *cosa**.
<Sync time="2507.939"/>
Pero ke:meh a:mo t'tai:xmatih n' tehwa:n, ka:n timomachtihkeh *más**, 
<Sync time="2512.519"/>
ihwa:k a n' okseki kalakkeh *más** pi:pil tein tai:xmatih ya.
<Sync time="2516.306"/>
Yehwa:n kipiaskeh tepitsi:n *por lo menos**, kimattoskeh tepitsi:n de tein kiliah *administración contable**.
<Sync time="2524.638"/>
*Entonces** tehwa:n yo:ni ka:n timomachtihkeh, mm... *por eso** tehwa:n timoka:wkeh *como promotores pero de, de cooperativa**.
<Sync time="2532.56"/>
Nikmattok a:konimeh etokeh *como siempre**, etok José Reyes *como siempre** ekintsi:n etok, Epifanio García etok *como siempre**,
<Sync time="2537.568"/>
Epifanio, mm... Francisco de..., de..., tikiliah chi:skoh de, de Zacatipan,
<Sync time="2547.343"/>
etok ne:n Emiliano Salazar.
<Sync time="2552.025"/>
Nochi yo:n katka *cooperativa, este**, ne:n.. katka *este, como promotores de, de caja,
<Sync time="2559.209"/>
al mismo tiempo de co..., de cooperativa**.
<Sync time="2562.163"/>
Ekintsi:n yehwa:n mokepkeh *como**... n' okseki:n *mayoría, mayoría de** m' *promotores** tein moka:wkeh pos *como promotores de cooperativa** sayoh, *de orgánicos** n' oksé:.
<Sync time="2574.173"/>
*Pero* pues semi... semi tamayan ekintsi:n *porque** pos ekintsi:n mo..., motohtoka taxta:wi:l, ne: ke:man tipe:wkeh a:mo teh taxta:wi:l katka, iWwki sah. 
<Sync time="2587.69"/>
Wa:n no: kwali a *pues**, no: kwali a *que** onkak taxta:wi:l, de yo:n *manera**,
<Sync time="2594.407"/>
ka:n mati, se: no... se: nokni:w, se: *nopariente**, se: *cualquier novecino**, ta:ká:n ompa tekiti pos neh ne:chmaka tekit,
<Sync time="2603.834"/>
yeh ompa kipale:wiah wa:n neh no: ne:chpale:wia ya, iwki de (yo:n) *manera** timosempale:wiah.
<Sync time="2611.81"/>
Wa:n *gente** ika kwala:ni, *fulano** ompa tekiti, ta:..., mm. ¿para toni?
<Sync time="2616.859"/>
A:mo moneki mah se: kwala:ni, ka:n weli.
<Sync time="2621.246"/>
Nochi tikpiah *derecho de** t'takwa:skeh wa:n tapata:wya:n.
<Sync time="2627.349"/>
Ka:mpa neh nitekiti ekintsi:n nietok *a gusto**, nitekiti ompa 
<Sync time="2630.757"/>
wa:n *que bueno que** ka:mpa n'tekiti yo:n ompa kwali mowi:ka iwa:n *cooperativa**, telkwali, nikwelita
<Sync time="2637.475"/>
mm... *porque** a:mo motsahtsakwiliah ika n' tekimeh, nió:n... de nió:n se:.
<Sync time="2643.909"/>
N' oksé: kichi:wa oksé: *cosa** wa:n *cooperativa** kichi:wa oksé: *cosa**.
<Sync time="2647.981"/>
*Claro** no kimanaka n' kahfe:n pero yo:n a:kin kipias *cliente, según cliente** ke:meh kwelitas.
<Sync time="2656.061"/>
Wa:n ekintsi:n pos we:i a n' *cooperativa**, we:i, 
<Sync time="2660.278"/>
kipia n' *icaja de ahorro, que** telwe:i a, yehwa *más** we:i, *más... más** aki:ltilo.
<Sync time="2665.367"/>
*Más a... más** aki:ltilo *porque** kalak..., etokeh siwa:meh, etokeh pilimeh, etokeh *abuelos**, etokeh... nochi etokeh,
<Sync time="2672.678"/>
*orgánicos** pos etokeh tein tekitih kahfe:n chipa:wak.
<Sync time="2678.81"/>
Wa:n okseki:n tein tekititokeh ompaka, ke:meh eski a... ke:meh eski a *talleres**, pos etok *de bambú**, etok *de artesanos**, etok de okseki:n, 
<Sync time="2687.889"/>
*comisiones de pimienta**, de kahfe:n. Pos kwali etok *pues, 
<Sync time="2693.325"/>
lo malo que**... pos a:mo wel tinochimeh ompa t'tekitih *porque** 
<Sync time="2698.872"/>
pos a:mo ahsi... a:mo ahsi n' tomi:n. Neh n'mpia *seguro**, neh n'pia, nikpia... ni... ni... nietok *claro pues que... que cada... cada este..., cada lugar** kipia n' itekiw.
<Sync time="2711.901"/>
No: ntekitik *como viverista** iniwa:n.
<Sync time="2716.623"/>
Ompa ntekitik yo:n *vivero**, neh ne:chyo:le:wkeh yo:n ihwa:k *como injertador**.
<Sync time="2722.266"/>
Nikwelitak no: wa:n *que bueno pues, gracias a eso** no: nimomachtih miak iniwa:n,
<Sync time="2729.369"/>
mm, *como injertador** neh nimoespesialisa:rohka *en macadamia, nuez de macadamia**.
<Sync time="2734.295"/>
¿Tiki:xmattok? yo:n nika:n etok, ah, pos i:n etok, o:.
<Sync time="2736.942"/>
I:n semi, semi *fino** i:n... i:n *nuez**, telwe:lik, a:mo iwki tein mexicano no: *inuez**,
<Sync time="2742.717"/>
i:n *nuez australiano**, ¡eh! I:n... i:n i:kni:w a:wa:kowit tein nika:wí:n onkak, mm, *ipariente**,
<Sync time="2753.189"/>
soh ke n' a:wa:t tein nika:n pos no: taman ta:ki wa:n i:n telwe:lik n' iteyo.
<Sync time="2757.871"/>
*Lo malo que**, yo:n *tiempos** ke:man *cooperativa** kahoka ne:n yo:n... yo:n *proyecto de** n... de n' *macadamia**,
<Sync time="2766.693"/>
a:mo akah k'kowaya, *como que** a:mo kipia.... a:mo kwe:... a:mo ki:..., a:mo ki:xmatiah.
<Sync time="2772.108"/>
Yekintsi:n ki:xmatkeh ya, ekintsi:n kwe:liliah ya, kichi:wah miak *cosas**.
<Sync time="2776.395"/>
Se: koyo:t ompa kwesala:n kichi:wa, kichi:wa *este**, ait ke:ní:w n' kiliah... kichi:wa... takwalismeh de n... *de macadamia**,
<Sync time="2788.104"/>
*Postres**, kichi:wa pan, kichi:wa miak taman.
<Sync time="2794.237"/>
Ma:se:walmeh no: kwali kichi:wah *pues**, sayoh moneki nemachtil tepitsi:n de i:n, *porque** telwe:lik *macadamia**
<Sync time="2800.87"/>
wa:n *este**, ne:n koyo:meh pos yehwa:n ke:meh welih pos momachtiah.
<Sync time="2807.798"/>
Tehwa:n ka:n tiwelih, pos ka:n wel timomachtiah *porque**pos cada** nemachtil kipia ipati:w
<Sync time="2813.05"/>
wa:n *lástima que** tamik yo:n *proyecto de** n' *macadamia porque**
<Sync time="2817.954"/>
ekintsi:n ka:n tei *macadamia** wa:n ekintsi:n *que** nochi:n... miak *gente** kite:mowa.
<Sync time="2822.107"/>
Tamik *porque** wa:lah yo:n te:tsa:w... tetsa:wit, te:tsa:wehekat,
<Sync time="2825.966"/>
miak wihwile:w, pohpostek, wehweliw m' *planta**.
<Sync time="2830.078"/>
A:man ka:n teh m... ka:n tei ok, *últimamente** neh nia... n'nohno:tsa n' tein kimati ompa ne:n n' totayeka:nka:w de n' tosepan,
<Sync time="2837.229"/>
pero kihtowah ke yetok *pendiente**.
<Sync time="2839.654"/>
Neh nikilihtoya *que** neh nietok *puesto otra vez**, sepa oksé: *viaje para** tik... tikchi:... tikchi:walti:skeh de n' *injertación**
<Sync time="2847.064"/>
*porque cuando** tamik a, *cuando** tamik katka, (ke)mah
<Sync time="2852.153"/>
katka *buenos prendimientos** onkaya, katka... ahsia *hasta 80, 90% de prendimiento, buenos** a.
<Sync time="2859.796"/>
Tehwa:n t'chi:wayah *solamente** tie:yi:n, *tikinjertarowayah** yo:n *tiempos**
<Sync time="2863.746"/>
wa:n a:kin eski ya:ya t'machtia:yah *pues**... a:kin eski ya:ya t'machtia:yah, ora... pos ora teh x'chi:wa, ihkó:n x... ihkó:n se: kichi:wa.
<Sync time="2869.681"/>
A:mo ke:man kwali mah se: nexi:kol, ¿para toni? 
<Sync time="2873.794"/>
Neh nimikis wa:n komo nimikik nikwi:ka nonemachtil pero to:n servi:roh, *mejor** mah welika:n okseki:n.
<Sync time="2880.227"/>
¿Ton pasa:rohtok ekin... nika:n nopue:bloh? Onkak *danzas que** yehwa:n sah kimatih,
<Sync time="2887.059"/>
a:mo n'mati ox a:mo kinmachtiah *o** ke:yeh,
<Sync time="2889.583"/>
pero komo sie:mpreh yehwa:n, entó:s yehwa:n... yehwa:n kichi:wah, pos yehwa:n sayoh n' kimatih.
<Sync time="2896.187"/>
Pero komohkó:n nikimachtia *cien**, pos *mejor porque** pos yo:n nemachtil nochipa onkak.
<Sync time="2904.078"/>
Ne:n... ne:n tein timonohno:tstoyah de n' *cooperativa, lástima que** yo:n ihwa:k,
<Sync time="2915.753"/>
ka:n... am... nikelka:w a:mo nimitstamiilwih *que** chika de n' *azúcar**, nejó:n we:iak.
<Sync time="2922.162"/>
We:iak de n' *azúcar porque** tikitayah *que** a:mo soh kichi:waya *falta azúcar**, ta: kichi:waya *falta** et,
<Sync time="2928.798"/>
kichi:waya *falta** mante:ka, kichi:waya *falta** tao:l.
<Sync time="2933.25"/>
Mm, n' tao:l onkaya we:i kwehmol ne: ke:man, kihtowah, tikmattkeh *pues, que** tein... tao:l tein k'wa:l... k'wa:lkwiah de... de a:na:l,
<Sync time="2945.175"/>
n' a:na:ltekos kikwiah *para... para** tapialmeh seki tao:l kostik, tahtapkyoh, pitsotik.
<Sync time="2955.052"/>
Kimoya:wayah ne: ke:man sayoh kasá: ika, te:chmakayah mahtakti *kilo por familia**,
<Sync time="2963.344"/>
iwki sah, wa:n para tikahxiti:skeh ne:n e:yi almo:n
<Sync time="2969.125"/>
pos kipia ke timoi:xpatayah, a:mo moka:waya oksé:
<Sync time="2974.173"/>
Wa:n *cuando** yo:n tikitayah *que** mochi:wa... kichi:wa *falta** oksé: cosa, tao:l, et, mante:ka, nochi yo:n *cosas**, xapoh, 
<Sync time="2984.592"/>
ihwa:k a ne: pe:wkeh, ne:n nechiko:lis *de cooperativa** ihwa:k a m' pe:wak tehko wa:n temowa, pe:wak ...
<Sync time="2991.272"/>
kiliah n' koyo:meh ki... pe:wak kichi:wa *gestiones** iwa:n... iwa:n *conasupo**, ne: ke:man yetoya n' *conasupo**.
<Sync time="2999.067"/>
iwa:n kichi:w yo:n *convenio**. Ekintsi:n nochi mopatak a, ee... n' *conasupo** kipia ya n' *imercancía**.
<Sync time="3007.329"/>
N' *conasupo** i:pa kipiaya n' *itiendas** itech wehwe[i]xola:lmeh, pero n'... pero kowtah aya:mo onkaya,
<Sync time="3014.78"/>
ihwa:k a ne:n... ne:n tosepan iwa:n kichi:w n' *convenio**
<Sync time="3019.503"/>
wa:n *primer bodega**, prim... ki..., ki..., *este**, kichi:wkeh *como**, mahyá: se: *programa piloto**
<Sync time="3027.349"/>
de yo:n *tipo de... de..., de..., de almacenes**, kil..., kito:ka:ytihkah ne: ke:man *conasupo coplamar**.
<Sync time="3035.454"/>
Yekinikatsitsi:n *bodegas** nika:n kichi:wkeh, nika:n topue:bloh, nika:n etoya *bodega**,
<Sync time="3040.784"/>
nika:n kisurti:rowa:yah nochi:meh, nochi n' *municipio, parejo**.
<Sync time="3045.67"/>
Ka:mpa yo:n achto nimitsilwih tikchi:wkah se: kahfe:nkowalo:ya:n de i:n *pueblo** San Miguel,
<Sync time="3053.573"/>
ompa k... ompa kipia se: *bodega kirentarohkah**.
<Sync time="3056.912"/>
*Tikrentarowilihkah** ne:n *conasupo coplamar**.
<Sync time="3061.431"/>
N' *sociedad de producción rural** ihkó:n mono:tsaya n' ka:mpa kahf... n' ka:mpa kahfe:kowayalo:ya:n, 
<Sync time="3067.375"/>
pos yeh kixta:wilia:yah se: *renta**.
<Sync time="3069.945"/>
*Después** sa:te:pan ya mochi:w, *cuando** i:pa mo... tekititoya ya ne:n almacén de n' *conasupo coplamar**,
<Sync time="3078.495"/>
kichi:wtoyah *al mismo tiempo** n' *almacén** tein ekintsi:n etok Cuetzalan *hasta** yekintsi:n yetok n' *almacén, 
<Sync time="3083.38"/>
pero** nika:n pe:wak, nika:n e:wak. Ne: ke:man katka nika:n totie:ndah katka *tienda número uno**.
<Sync time="3089.927"/>
wa:n sa:te:pan tawehweliw wehka *tiempo después de... veintitantos años, veintinueve años, veintiocho**,
<Sync time="3099.056"/>
*kitoca:roko** ekintsi:n sepa n' *tienda número trescientó:s treinta y tres**, a:chá: *último** ya.
<Sync time="3106.036"/>
*Pasaroh** miak *cosas**, tawehweliwka, nochi por a:mo timomachti:skeh,
<Sync time="3113.634"/>
nochi *por** a:mo timomachti:skeh kikwi... chi:wik *mala administración**, wa:n *de mala administración**, koto:nka n' *tienda**
<Sync time="3121.26"/>
wa:n ekintsi:n sepa moahkokkeh, sepa n' tein... tein *todavía** tein ke:man weli tiowih *reuniones de** n' *cooperativa** 
<Sync time="3128.475"/>
sepa kiniyankwik a ahkokeh ne:n *tienda**, yekintsi:n mono:tsa *tienda diconsa**.
<Sync time="3135.63"/>
Mm... pané: sedesol ya n' ekintsi:n kihtowah.
<Sync time="3143.407"/>
*Bueno, total que de** yo:n onkak *azúcar**, onkak tao:l, te:chmakah tsikitsi:n semi, ahachichi te:chxelowiliah *porque** tapati:yoh.
<Sync time="3150.995"/>
Ekintsi:n ke:meh tiahtokeh n' *tiempo** tapati:yoh, nochi n' *gente** yetok, pos *este**, o:meyo:lohtok,
<Sync time="3160.23"/>
¿A:it ke:ní:w n' ti:xpano:tih? *Lo primero** tikihtowah mah a:mo poliwiskia tao:l wa:n mah a:mo te:chtekipacho, mah tipa:ktoka:n,
<Sync time="3167.944"/>
*pero de** ay ne:paka etok owih.
<Sync time="3170.428"/>
*Por eso** nochi n' kahf..., nochi n' kahfe:ntahmeh ekintsi:n etok *abandonado**, ka:n akah tame:wa semi,
<Sync time="3177.204"/>
ma:ski no: tapale:wia ne: yo:n *consejo poblano del café**, tapale:wihkeh, pero a:mo ahsi.
<Sync time="3185.7"/>
Miak *gente** tein nemi *por** Zacapoaxtla, Zaragoza, Teziutlán, Puebla, niman kihtowah:
<Sync time="3192.215"/>
"*zona Cuetzalan ricos porque** kipiah kahfe:n".
<Sync time="3197.425"/>
*Pero si** n' kahfen tikmattokeh, de n' kahfe:n tikmattokeh ke tein de *cien por ciento** tiknamakah, tein moexporta:rowa *cien por ciento**
<Sync time="3209.271"/>
¿a:it ka:ni moka:wa *noventa y tres por ciento**? N' *productor** kimakah *solamente siete por ciento****, yo:n t'mattokeh
<Sync time="3218.668"/>
Kichi:wak se: nemachti:lis ne:n tosepan, *a través de** ompa yo:n te:chilihkeh.
<Sync time="3226.012"/>
¿Ka:ni moka:wa? *Por ejemplo** ekintsi:n tein t'mattokeh neli ke si... se: *libra de café** ait ka:nachi dólares kiki:xtiah, telmiak.
<Sync time="3236.848"/>
Ahsi *treinta y seis tazas** wa:n ¿ke:ní:w se: *taza valerowa**?, pati:yoh.
<Sync time="3243.013"/>
ka:n..., a..., ¿para a:konimeh t'tekitih?, t'tekitih para koyo:meh
<Sync time="3246.578"/>
wa:n a:mo teh *más** telsenka ya kwali eskia t'tekitiskiah para tehwa:n *mismo** tein tikwa:skeh, tein para t'namakaskeh.
<Sync time="3254.234"/>
Miak *gente** ekintsi:n tein yo:n etok *ciudad** kihtowah... tein w.. etokeh wehwei xola:lmeh
<Sync time="3261.084"/>
*que** kachi kwali n' kowtah *porque** n' kowtah se: tato:k, se: tsapot, se: pahpata, se: xokot nika:wí:n onkak.
<Sync time="3268.778"/>
Tikwah sah, tikwitih wa:n tikwah, wa:n tein nemi *ciudad para** ya:s kalan taxta:was, para takwa:s taxta:was.
<Sync time="3277.48"/>
Nika:n a:mo, para niá:s kalan pos a:mo n'taxta:wa,
<Sync time="3280.601"/>
para nikwa:s se: xokot, se: ta:kilo:t nikwiti sah *o** ne:chwa:ntih *o** niktekiti ka:mpa neh.
<Sync time="3288.146"/>
¿a:mo n'mati ke:ní:w n' tikita i:n tein nimitstapowih?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="3292.459" endTime="3297.816">
<Sync time="3292.459"/>
Nikwelkaki.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="3297.816" endTime="3328.196">
<Sync time="3297.816"/>
Miak *cosas** a:mo nimitsilwih, miak cosas a:chá: nikelka:wak, miak pano:k.
<Sync time="3304.496"/>
N' *historia de** n' *cooperativa** telweyakaxtik, 
<Sync time="3306.463"/>
*treinta años son ..., treinta años** ihkón yo:lik pahpano:k, a:mo nochi n' mati.
<Sync time="3313.293"/>
Miak pano:k, miak *cosas**.
<Sync time="3316.545"/>
Ekintsi:n n... tein nik..., nikwelkaktok no:, yankwixtok onkaya se: neta:ta:nilis de tapalo:lchi:walis de siwa:meh.
<Sync time="3325.853"/>
Yo:n telkwali etok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="3328.196" endTime="3336.936">
<Sync time="3328.196"/>
Soh ihkó:n sah, *más** san mo... ke:ní:w timono:tsa, niman ke... ka... ka:nachi xiwit tikpia.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="3336.936" endTime="3400.776">
<Sync time="3336.936"/>
Ah, neh nimono:tsa... ye:wa nimitsilih neh ni... ni... ni... ni... ni..., ni..., niyo:lik ne:pa Taxiti:mpan, 
<Sync time="3344.452"/>
nimono:tsa Antonio... José Antonio Salgado Isabel.
<Sync time="3348.729"/>
Nikpia *cincuenta y qué... cincuenta y seis años, nicumplirotia**.
<Sync time="3354.479"/>
Wa:n a:man nika:n ninemi Xo:pana:ko.
<Sync time="3359.08"/>
Ee... nika:n tikowkeh i:n to... toluga:rtsi:n wa:n ampó:n ticha:nchi:wah.
<Sync time="3368.464"/>
Borrar
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
