<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="TEPOXMANANIJ" audio_filename="Tzina_MatCl_AJH303_owasakakal_2010-07-13-c" version="7" version_date="120319">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Amelia Domínguez Alcántara" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Andrés Martín Juárez Hernández" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk3" name="María Ocotlán Fermin Cabrera" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="723.958">
<Turn startTime="0" endTime="8.352" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
A:xka:n tikihtowa ke no: tikmattok, *bueno** ke:ní:w mo..., kitatekiwtia:yah ne:n owasakat ne: wehka:w.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="8.352" endTime="9.141">
<Sync time="8.352"/>
Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="9.141" endTime="14.735">
<Sync time="9.141"/>
E, xite:chtapowi ke:ní:w kiki:xtia:yah, toni ika kichihchi:wayah wa:n ox wehka:waya.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="14.735" endTime="603.366">
<Sync time="14.735"/>
kwali etok. *Este** pos name:chtapowi:ti a:xka:ntsi:n de nohjó:n kali owasakat kichihchi:wayah.
<Sync time="21.829"/>
*Pues** nikitak ok, pero a:mo semi nikitak ok ke:ní:w kali nohjó:n yetoya okseko ompa ne:pa ka:mpa tinemiah.
<Sync time="29.809"/>
Pero pos, neh ne:chilwih se: tein no: *abuelito** ya katka.
<Sync time="37.2"/>
Miak kaltsitsi:n itampa motekipanoh wa:n ne:chil..., ne:chilwih *completamente** ke:ní:w kichihchi:wayah.
<Sync time="43.825"/>
*Igual** no: kintokiayah kalikximeh, kintekiah ke:meh name:chilwia.
<Sync time="48.356"/>
Nochi *moforma:rowa parejo**, kinto:kayah no: kalikximeh 
<Sync time="53.247"/>
wa:n no: *igual**, no: ika kwa:kwehmeh konkwiah pero pos yehwa name:chilia kita:lia:yah o:me ni:nipaka itech *iyugo** kwa:kweh.
<Sync time="61.513"/>
kwa:ilpiah ika kwetax, o:me kowit mono:tsa, *este**, kowtila:n.
<Sync time="66.653"/>
Kite:mpilowilia:yah ne: i:ka:n ka:mpa kalikxit
<Sync time="71.309"/>
wa:n ke:mah kiwi:kaya ya kwa:kweh, no: semi se: tokni:w ne: ki..., kite:wila:naya wa:n se: *kikwida:rohtiw o** o:me 
<Sync time="79.966"/>
*o** ihkó:n ka:mpa, ihkó:n ompa ne: mone..., monechikowa:yah pos ompa ne:, kinechikowah nochi kowit wa:n ihkó:n no: kichi:wayah.
<Sync time="87.294"/>
Kitachkwiliah, tein kimati no: ki:xte:mowa:yah tein no: mokalakia:ya ki..., ki:xeheko:s kwali,
<Sync time="93.684"/>
kitachkwilia:yah wa:n kimpanketsayah wa:n *igual kipareja:rowa:yah** nochi ne:n taihti:yo:meh wa:n ta:nka:yo:meh. *Lo primero** ta:nka:yo:meh,
<Sync time="102.497"/>
*kipareja:rowah** kinkoto:nah, de ompa kin..., kintekih o:me ne:n taihti:yo:meh,
<Sync time="110.872"/>
no: *kimpareja:rowah** para mochi:wa *cuadrado** n' kali no:.
<Sync time="115.2"/>
Entó:s kikoyo:niah no: ika ne:n ko..., *barreno** tikiliah tepos..., tepostakoyo:ni:lo:ni.
<Sync time="122.966"/>
Wa:n seki:n kit..., ki..., kichihchi:wah ne:n kowkla:bos.
<Sync time="127.932"/>
Kitamachi:w[a], kiki:xtiliah *medida** no: itech se: *tabla** para ompa kiki:xtihtiowih *medida** para, para akis.
<Sync time="134.325"/>
De ompa ki..., kita:liah ne:n itech kalikxit sepa ne:n ta:ka:yo:t 
<Sync time="141.747"/>
wa:n de ompa kita:liah ya ne:n kiki..., ki..., *kides..., ki..., kicuadra:rowah** kwaltsi:n, a:mo kanah ika chikoyahtok
<Sync time="151.091"/>
no: i:n, *este**, nikihto:s wetsis, kwaltsi:n moka:wa.
<Sync time="155.606"/>
De ompa kintekpa:nah ya ne:n taihti:yo:meh para, para yehwa ya nochi ompa ne: ki..., kisohsoh ya ne:n tikiliah ne: kalte:mpla:nchah.
<Sync time="166.06"/>
Nochi kisoyah, ke:mah.
<Sync time="169.825"/>
Pero ihwa:k no: ne:chilwia:ya ne: *noabuelo** katka, *notio**, ke a:mo, a:mo kisoyah, ta: *puro** yehwa komekat no: kikwiah de n' anay.
<Sync time="179.028"/>
Anayxiwkal, *puro** komekat, *puro** komekat, a:mo kikwiah no:, *este, este, clavos** de kowit *o clavos** de tepos.
<Sync time="188.716"/>
*Puro** kwomekat. Wa:n no: kihitayah komekat no: yehwa tein ye:wats..., ye:watsi:n ya name:chtapowih, tata:wikkomekat *o** ne:n ke:ní:w kiliah seki tatatsikanikomekat.
<Sync time="201.326"/>
*Después** kihtowa yehwa wa:n no: nikitak ok neh, seki:n yowih kima:xi:matih ne:n n' anay, kihitah no: tein wehwei n' *hoja**.
<Sync time="212.529"/>
Wa:n kitehtekih ihkwí:n, ihkwi:ntsitsi:n. Miak pero, ika tama:mal *porque** para se: kali miak, sake:ra *diez** anaymeh kininma:xi:mayah.
<Sync time="223.451"/>
Ihkó:n tehkoyah miak *gente** wa:n no: kisakah ya seki i:n.
<Sync time="230.224"/>
Wa:n seki:n ne:pa ne: kilpihtokeh ya ne: ka:mpa kali, *este**, n..., pero miak kwilo:t, *cerquititas** ihkó:n,
<Sync time="237.669"/>
*cerquititas hasta** ahko nochi, *porque** ke:yeh a:mo wehwei nohjó:n *hoja** para moki:tskia kwaltsi:n.
<Sync time="244.591"/>
Seki:n ne:pa kisakatokeh wa:n seki:n ne:pa kilpihtokeh nohjó:n kwilo:t,
<Sync time="249.437"/>
nochi ke:meh etok.
<Sync time="250.341"/>
Kisentiliah wa:n ke:mah pe:wah ya, pe:wa kilpiah ya, ihkó:n no: ke:meh name:chilwia ye..., ye:watsi:n, ne:n,
<Sync time="259.574"/>
kilpiah *palma** pero yehwa no: taman kilpia:yah *porque pues** ihkó:n no:, *por, por surquitos, cerquititas**.
<Sync time="267.953"/>
Miak tehkoyah, pero miak anayxiwit kite:mowa:yah.
<Sync time="272.962"/>
Wa:n *por eso** nohjó:n anay semi onkaya *porque** kitatekiwtia:yah n' *abuelitos** para kali n' ixiwyo.
<Sync time="281.368"/>
*Después, pues kisegui:rowa:ya** ok, pero sepa sah nohjó:n poliwik.
<Sync time="289.196"/>
Wa:n *hasta** ne:n kowtsitsi:n anaymeh tikitah a:mo kanah onkak ok.
<Sync time="294.942"/>
Nochi kinte:mpe:wkeh ya.
<Sync time="297.117"/>
Semi a:mo, semi wehka 
<Comment desc="Aquí probablemente quiso decir wehwehka, es decir, que los árboles de anay están unos lejos de otros, no se encuentran muy juntos"/>
 sah tikitah nikahkwí:n ne:si a..., a:mo, a:mo kitasohtah, pero *porque** 
<Sync time="303.641"/>
tikihtowah tehwa:n wa:n nikinilwia no ne: nopi:pilwa:n tein nikimpia, Dios kimpixtok
<Sync time="309.539"/>
*pues** kite:mpe:wah tokni:wan *porque** a:mo tikmatih ox ika mopano:ltihkeh *toabuelos** katka.
<Sync time="317.882"/>
Komoke se..., a:mo tikwelitah ok. Pero a:mo *tiparejos porque** seki:n tiknemiliah se: *planta** tika:wah
<Sync time="325.242"/>
tein *toabuelos** ika mo..., moi:xpano:ltihkeh. Ke:mah.
<Sync time="330.492"/>
Entó:s nohjó:n kwi..., kilpia:yah *hasta** kalyo:lpan *parejo** wa:n sepa tanakastan de tami tayo:lpan *parejo** ki..., tila:wak kita:lilia:yah para a:mo tahxi:kaya.
<Sync time="342.104"/>
Sepa de ma:tamiah sepa kita:lia:yah n' nakastantsakwil.
<Sync time="346.555"/>
Sepa mopale:wia:yah, sepa *igual, cerquititas** nohjó:n kwilo:t, ihkó:n kitekpa:nah, kitekpa:nah *hasta** miak 
<Comment desc="Parece que por equivocación dijo miakpa"/>
 *docena**.
<Sync time="354.774"/>
Ompa de ma:tamiah pos mopale:wia:yah *lo mismo* sepa tatsi:ntsakwa yah komo o:rah wa:n koma:mo pos ihkó:n ya.
<Sync time="362.258"/>
Pero nohjó:n a:mo wehka:waya semi. Pos *siempre** no: taxi:kowa:ya se: *cuatro años** ihkó:n ompa sah.
<Sync time="371.977"/>
*Más** a:mo wehka:waya porque semi yema:nik.
<Sync time="374.977"/>
Wa:n *después** nohjó:n parejo** kikwiah 
<Sync time="379.071"/>
nohjó:n de anay..., anayxiwkal name:chtapowih ya
<Sync time="383.914"/>
yo:n ihko:ni o:n kichi:wayah. A:xka:n de ne:n owasakat, owasakakali kichi:wayah,
<Sync time="391.445"/>
*este**, no:, no: iwki pero yeh no: yeh de owasakat.
<Sync time="396.633"/>
*Pues primero** kite..., kitekiah nohjó:n owasakat tein kwahkwali.
<Sync time="403.554"/>
Kihitayah, semi iwk..., semi owih. Pero miak.
<Sync time="408.507"/>
Wa:n *cuando** kilpia:yah ya para kali, ihkwí:n *rollo** kilpia:yah *como** de
<Sync time="413.897"/>
*como de a, como de a, de a ocho pulgadas de rollos**, ke:mah,
<Sync time="422.305"/>
para ne: ka:mpa kilpi:skeh pos mopale:wia:ya.
<Sync time="426.352"/>
Kihilpia:yah nohjó:n wehwei *rollos**, ihkó:n *lo mismo** kichi:wayah kali wa:n kita:lia:yah ahko, ne:n, nochi komekat no: kikwiah.
<Sync time="436.29"/>
A:mo kikwiah *clavos** de tepos, *puro** komekat
<Sync time="441.055"/>
*porque** mopale:wia:yah ta:tahmeh, mopale:wia:yah miak, seki tein tinemih ok, ihkó:n *cuando** te:chilwia:yah
<Sync time="449.211"/>

<Comment desc="Aquí falta la 'mah' para usar el modal "/>
tikimpale:wi:ka:n, achto timopale:wia:yah ihkó:n sah, a:mo ika taxta:wi:l.
<Sync time="456.039"/>
A:xka:n tikitah, tikiliah se: tok..., tokni:w *o** te:chilwi:ki se: tokni:w 'ne:ch..., 'ne:ch..., 'ne:chpale:wi, 'ne:chaka *mano**, ay.
<Sync time="464.992"/>
¿Ke:ní:w titaxta:was, niá:s koma:mo a:mo niá:s, *porque** ke:yeh se: *costumbre** ya.
<Sync time="471.664"/>
Wa:n ihwa:k a:mo katka, ihwa:k titana:nkilia:ya, "We:noh niá:s".
<Sync time="475.702"/>
Pos a:mo, a:mo, a:mo te:chilwia:yah ok, te:chilwia:yah ke ke:mah, te:chilwia:yah mah tia:ka:n, tia:ka:n pero a:mo te:chilwia:yah, *este**,
<Sync time="481.647"/>
"¡Xiow wa:n xikwi:ka se: tama:mal komekat *o** se: *rollo**". Pos tikmattoyah ya
<Sync time="486.116"/>
tiowih tikte:motih komekat kwalka:n wa:n ne: tiowih tikwi:kah tokomekaw
<Sync time="490.162"/>
*porque** ne: ka:mpa tik..., tiowih yehwa mokwis. Yeh tia:yah *en la mano**.
<Sync time="494.6"/>
Pero, pos yo:n pe:wak nochi kilpia:yah wa:n ke:mah tahtaniah ya ne:n nochi *kiforma:rowah** kwaltsi:n kali, nochi *armazón** nochi kitahta:liah ne:n ta:nka:yo:meh, tira:ntes, ne:n kale:walmeh, *parejo** nochi *pie derecho** kita:liah.
<Sync time="514.256"/>
Wa:n ne:n tak paki:yot, kilwiah ne: *caballete**.
<Sync time="519.959"/>
*Este**, de ompa, ki..., kita:lia:yah ya ne:n *cintas**.
<Sync time="526.616"/>
Pero no: *ce:cerquitita porque** pos ne:n owasakat ema:nik
<Sync time="530.663"/>
para a:mo pankalakis, ne:n, a:paliwis pos moneki *cerquititas, cerquititas**.
<Sync time="536.663"/>
De ompa no: kita..., ki..., seki kite:makah wa:n seki kichihchi:wtiowih *por rollos**.
<Sync time="542.038"/>
Kitekpa:nah, pero *cerradito**. Mah tili:nto kwaltsi:n para a:mo pano:s n' a:t.
<Sync time="547.257"/>
*Por rollos** we:i moka:waya, tila:wak ne:n kali, *puro** sakat de owat.
<Sync time="552.975"/>
Ke:mah de ma:tamiah ya ne:n ahko pos, sepa kwalsti:n kitsona:miktiah n' ahko kelpachowah wa:n kilpia:yah wa:n a:mo panowaya ok n' a:t ne:n kalyo:lpan.
<Sync time="562.319"/>
De ompa yo:n ma:tamiah, *pues** sepa mopale:wiah ya ne:n kalte:ntatsakwil.
<Sync time="568.366"/>
Tanakastantsakwil sepa kita:lia:yah *igual, porque igual, igual** teki..., mowi:kayah ta:tahmeh, mopale:wia:yah nochi *hasta** tami nochi.
<Sync time="577.288"/>
Ke:mah pero *puro** komekat kikwiah. Pero a:xka:ntsi:n pos nochi taman ya.
<Sync time="583.46"/>
Wa:n yehwa sah yo:n name:chilwih de n..., sakat kisentilia:yah
<Sync time="588.819"/>
achto kisentilia:yah pero miak, wa:n neli kichi:wayah kali.
<Sync time="593.772"/>
Ke:mah, yehwa sah yo:n name:chtapowih. Tamik. Oksé: taman name:chtapowi:ti de ne:n, de a:taw.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="603.366" endTime="608.179">
<Sync time="603.366"/>
Ekintsi:n, ne:, *este**, ne:chchia tepitsi:n, i:n sakat tikihtowa ke kihilpia:yah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="608.179" endTime="609.179">
<Sync time="608.179"/>
Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="609.179" endTime="613.944">
<Sync time="609.179"/>
Yo:n sakat kihilpia:yah achto ta:lpan ok, oso achto kihilpia:yah
<Comment desc="La traducción sería como, 'Ese zacate lo amarraban primero en el suelo (esto es mientras otros hacian el esqueleto de la casa) ó lo amarraban antes es decir dias antes del techado.'"/>
 
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="613.944" endTime="631.467">
<Sync time="613.944"/>
Ta:lpan ok. Wa:n de ahko yowi, chihchi:wtok a para sepa kilpiah, *aparte** ya.
<Sync time="619.772"/>
Ke:mah, *aparte** para a:mo ompa ne: ahko tein yetok ika, ika axtok ok, kilpia ok wa:n sepa kilpi:ti sepa de yankwik.
<Sync time="628.365"/>
A:mo, *aparte, por rollos**.
</Turn>
<Turn speaker="spk3" startTime="631.467" endTime="634.274">
<Sync time="631.467"/>
Yo:n itsi:nkaxio no: kikwitma:nohilpia:yah
<Comment desc="Habló a distancia y sin micrófono."/>
.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="634.274" endTime="634.597">
<Sync time="634.274"/>
Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk3" startTime="634.597" endTime="637.07">
<Sync time="634.597"/>
Wa:n ka:mpa tami itsi:nkaxio, sepa kilpiah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="637.07" endTime="637.681">
<Sync time="637.07"/>
Ke:mah, ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk3" startTime="637.681" endTime="641.075">
<Sync time="637.681"/>
Kitekpa:nah ya, kitekpa:nah ya *hasta** ki:sati.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk3" startTime="641.075" endTime="644.1">
<Sync time="641.075"/>
<Who nb="1"/>
Mm, *hasta** ki:sati *por sur..., por surco wi:tsa seki**.
<Who nb="2"/>
Wa:n ke:mah sepa wi:tsa seki.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="644.1" endTime="644.94">
<Sync time="644.1"/>
*É:sole**
</Turn>
<Turn speaker="spk3" startTime="644.94" endTime="648.252">
<Sync time="644.94"/>
Sepa seki wi:tsa, *igual, kilpiah itsi:nkaxio.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk3" startTime="648.252" endTime="655.834">
<Sync time="648.252"/>
<Who nb="1"/>
*por surco, por surco** ihkó:n nochi kilpiah, *por rollos**
<Who nb="2"/>
Ke:mah motsakwaya, motsakwa kwaltsi:n motsakwa.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="655.834" endTime="678.555">
<Sync time="655.834"/>
*Porque** ne: *notio** katka pos ihkó:n kichi:waya ne:chilwihka wa:n nikitaka ok kali kipiaya.
<Sync time="661.287"/>
*Después** wetsik. Nikitaka ke:ní:w ne:n etoya kaltsi:n wa:n nikitak nochi ke:ní:w chihchi:wtoya, *por rollos** wehwei ma:mos kilpia:yah, *puro** kwomekat.
<Sync time="669.756"/>
Wa:n pos kisentilia:yah miak para se: kali miak, *qué tanto** de sakat.
<Sync time="675.459"/>
Wehka nemiah
<Comment desc="Recorrían lejos"/>
, pero kihitayah.
</Turn>
<Turn speaker="spk3" startTime="678.555" endTime="680.306">
<Sync time="678.555"/>
Ihwa:k onkaya owami:l.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="680.306" endTime="687.9">
<Sync time="680.306"/>
Onkaya owami:l por, por almó:n, por *hectárea** a:mo, a:mo, a:mo ke:mah a:xka:n, a:mo kanah ok. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="687.9" endTime="695.083">
<Sync time="687.9"/>
<Who nb="1"/>
Ihkó:n no: moi:xpano:ltihkeh.

<Who nb="2"/>
We:noh pos kwaltsi:n etok i:n tein tite:chtapowih, we:noh yo:n aya..., a:mo nikmattoya neh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="695.083" endTime="698.901">
<Sync time="695.083"/>
<Who nb="1"/>
Ke:mah.
<Who nb="2"/>
Neli ke:meh tikihtowa, *este**, ekintsi:n a:mo semi tikitah ok yo:n kalmeh,
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="698.901" endTime="699.429">
<Sync time="698.901"/>
A:mo.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="699.429" endTime="701.367">
<Sync time="699.429"/>
kwaltsi:n ne:n tein tite:chtapowih.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="701.367" endTime="706.394">
<Sync time="701.367"/>
<Who nb="1"/>
Ke:mah, ke:mah.
<Who nb="2"/>
Sepa yankwiká: welis tite:chtapowi:s moto:ka:y wa:n ka:ni tiwa:le:wa wa:n ka:nachi xiwit tikpia.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="706.394" endTime="723.958">
<Sync time="706.394"/>
*Pues** ihkó:n name:chtapowia ni..., nehwa ninemia ne: Xaltepec.
<Sync time="711.816"/>
Pero a:xka:ntsi:n ninemi nika:n San Miguel Tzinacapan.
<Sync time="717.129"/>
Wa:n nehwa noto:ka:y Andrés Martín Juárez Hernández.
<Sync time="720.519"/>
Nikpia *cincuenta y nueve años**.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
