kwali tine:chilwi:s ke:ní:w ne:n tikchi:wa wa:n no: ompakawi:n no: timopale:wi:skeh. Moneki no: x'mati. *Exacto**, ke:mah, ke:mah. Teh ke kowtah tinemi. Ke:meh i:n pa..., ne: i:n kimati. Kimatyi no:. I:n kimati se: *trampa** de yo:n kowcorral, yo:n weli kimati kichihchi:wa wa:n.... *Exacto**. Kinkwi takwatsitsi:n, a:yo:to:chimeh, ma:chimeh, ehe, ye:wa tikihtohtoyah, ompa moka:wa nika:n wa:n.... Mm, yehwa yeh, tet. Te..., takwatsitsi:n, *exacto** ke:meh ye:wa tine:chnohno:tstoya, andaleh, ompa mo..., mopechi:ltiaya ne:n tet, teh, ta: tet kita:liliah, mela:w *Exacto** Yehwa yo:ni. Se: *trampa**, se.... Ka:n tiweli n' kowtahpe:wal, a:mo tiweli. Entó:s yehwa yo:n a:mo no:.... A:mo, a:mo ke:man, a:mo, a:mo, a:mo niweli, a:mo n'mati, a:ah. *Este** Wa:n ke:yeh pero Eski ke:meh a:mo titekitihkeh ika, ne: a:mo te:chne:xtilih to:pá:n katka A:mo a:kin mitsne:xtilih. A:ha. A:mo a:kin. *Osea, ke no:pá:n katka tiki:xmattoya pero yeh tekitia *solamente** no: *arrie..., arrieria**, ke:mah. *Difunto** Vicente ika...., iwa:n, yehwa katka ta.... *Exacto** *Kisegui:rowa** tikihtohtok *arriero** pos tikalakihtok a se:.... Ke:mah wa:n.... A:mo, i:n xikihto ke tasakaya *mocaballo** *Exacto** E:soh, sayoh a:mo xikihto yo:n s.... Tasakaya ika *caballo**, kisaka sinti, kisaka kowit, yehwa yo:ni ekintsi:n nika:n moneki, mela:w *compadrito**, yehwa. Ehe, *exacto**, yehwa, yehwa kineki ne:n.... Yehwa i:ni moneki, a:mo x'kihto ke..., mm. andaleh Pos nika:n tikihtohtok a se:, i:pa se: taman, a:mo, ta: i:n xikihto ke, ehe, a:mo, a:mo. i:pa se: taman Eh, andaleh *Por eso** nika:n kite:makah se:, mahyá: se: nemachti:l para ke xikta:li *cuidado** toni tikihtohtok, ke:mah. Nemachti:l, mah s.... *Exacto** *Porque yo:n *trampa** se: kichi:wa ihkwí:n, *primero** nika:n panowa okwilin, ihkó:n wi:tsa, nika:n yowi, ihkó:n Ehe. *Andale, hasta** Yo:n kowcorra:l tikchihchi:..., nika:n wi:tsa okwilin, nika:n wa:n nika:n t'chi:wiliah se: korra:l Ka:mpa na:lkalakte:wa kipia se:.... Aha, aha. andaleh. Kowit tiksa:sa:lowa, tikehketsa ihkó:n miak kowtsitsi:n *hasta** ne:. Wa:n.... Wa:n sepa se: nika:n Wa:n t'ta:lia o:me kowit Aha. Ihko:kó:n de tohtoma:wak. O:me kowit tokonka:ilpia ika kwomekat. *Exacto** wa:n ne.... Wa:n ke:mah tikwopilowa. Tikwopilowa nika:n, i:ihkó:n ti..., tikitas de wehkapan, tikpilowa. Ke:mah, ke:mah. E:soleh wa:n.... Ehe. Ika o:me kwamaxalmeh, nika:n tikinketsa komaxalmeh wa:n nika:n t'ta:lia ya se: o:me kowit ihkó:n weyakeh Wa:n ke:mah tikpilowa ya yo:n kowit, o:me. Wa:n ompa, ompa kwi..., Ompa ke:mah ti..., tik..., nika:n tikte:mpilowa ya nika:n Sepa tal..., t'wi:pa:nilia se: kowtsí:n ihko:ntsi:n. Ehe. andaleh. Ehe, kol.... andaleh wa:n ompa yo:n, ompa ya mol.... *Exacto**, eh, miak Ihko:ntsi:n se: kowtsí:n sepa t'wi:pa:nilia wa:n ke:mah ti..., tatampa sepa t'ta:liah se: tako:tsi:n ihkó:n para yehwa ika t'te:mpilowa. *Anadale** wa:n ompa yo:n ompaya mo..., *exacto**, mm, miak. Ke:mah. Ompa ke:mah ti..., tikma:maltiah tet, tikma:malti:tia tet miak. Miak tet tikma:maltia, we:weyak ihkó:n n' kowkorra:l t'chihchi:wa ya para ke ihkó:n wi:tsa ya. Ke:mah. Yo:n okwilin komohkó:n wi:tsa de taoli:ni:kia tatampa pos ika yo:s seki kowtsitsi:n koli:ni:ki wa:n kipechi:ti, ompa moka:wa ya. Mopechi..., ompa ya. kipechi:tia, a:mo, a:mo yowi ok, *si no que** ompa moka:wa ya. Entó:s se.... Pero yo:n kowtsí:n nochi kipia ito:ka:y. Nochi kipia ito:ka:y, *este** Nochi kipia ito:ka:y, ke:mah. Kipia ito:ka:y yo:n kiliah se: kowit t'ta:liliah ihkó:n wa:n kiliah tats..., kowtatsomo:talo:ni. Mm. A:, iwki mono:tsa kowta..., kowtatsomo..., ke:mah, ke:mah. Yo:n kiliah kowtatsomo:talo:ni tein yo:n o:me kowit *trozo** ihkó:n tikilpia, mono:tsa kowtatsomo:talo:ni Kow..., tsiw...., kowtatsomo:talo:ni. Ke:mah, yehwa. Pos yehwa yo:n a:mo, a:mo ke:man nikmati *hasta** ekintsi:n tine:ch..., tine:chilwihtok pos nimolihtok xa:.... Wa:n nik..., ¡Uchale!. Moneki ximomachti, neh.... Acha, nimo..., *exacto**, nimo..., para mah..., a:mo owih se: moki:tskili:s ne:n okwiltsitsi:ni. Wa:n ke:mah ompa, nika:n tikta:lia yo:n kowtsitsi:n, t'ta:lia se: kowtsí:n ihkó:n. Ehe. Ke:mah. Ihkó:n tiktekpa:na, ihkó:n, ihkó:n nika:n, ihkó:n, nika:n o:, ke:mah, nika:n t'ta:lia seki xiwit. E:soh, mm, andaleh. A:, xiwtsitsi:n, ehe, ehe. Seki xiwit t'ta:lilia. Ke:mah wa:n yo:n tako:tsi:n nika:n no: t'ta:lilia sepa se:, yeh a:mo tikilpia ok. andaleh. A:mo se: kilpia ok, ehe, e:soh. A:mo ok, yeh sayoh kikwi se: kowtsí:n achi i:ni, ihkó:nts . Ihkó:n nika:n t'natskwaltia wa:n yeh kitsi:tskia ya Ompa ya pos ne.... Tiki:tskia ya, kitsi:tskia kwali wa:n ke:mah ompa moka:wa, motili:ntia ise:lti. Ehe, ehe *Exacto**. *A la hora** ke wi:tsa n' okwilin pos kitelta:lia. Tapetskowa, nochi yowi ipanko ya, ehe, yehwa yo:n ika mokwi a n' okwilin. U..., to..., nochi ompa yowi a ne:n, eh, ika mokwia a. Ke:mah pero.... Wa:n ompa se: de yo:n mo..., motahpe:walwia ya tikiliah tehwa:n, mm, motahpe:walwia ya, mo:stika xiow xikitati a. *este**, ompa tik..., se: yowi a se: ki..., se: kikwiti. A:mo, a:mo, komo ke ompa se: kahsiti i:pa mike:t, a:mo.... A: miki. Miki, miki. Ta: *por eso** miki, a:mo tikwiti yo:ltok. E:soleh, ke:mah, ke:mah. eske takwa..., takwatsi:n, se: takwatsi:n *o** se: ma:pachin. Ke:mah yehwa ompa tikwiti *o** se: a:yo:to:chin, ke:mah, tein eski. Mm. *Este** we:noh, niki..., nikihtowa neh nik..., neh nikitani se:, se: *este** no: tahpe:wal tikiliah pero komo ke no:, yo:n tak *este** no: i:pa yehwa tekitih. Ne:, ne: ka:mpa nite:tekilia kahfe:ntah, se:, se: ko..., kahfe:ntah pero wehka, we:i *cafetal**, entó:s ompa yo:n tikmati nikahsik se:.... A:mo xikihto, nimitsilwihtok, ¡xikihto kahfe:ntah! Kahfe:ntah. A:mo xikihto oksé: tein tikihto, a:mo xikihto kahfe:ntan. Ehe. Ehe. Koma:mo xi..., ti..., ompa ya tikihto:s, ke:mah, a:mo, a:mo. E:soleh. Wa:n ompa yo:n nik..., nikahsik nikihtowa ne: se: tahpe:wal pero *este** ne: taman sah n' chihchi:wtok, entó:s ompa yo:n ne: nikitak neh se: kaxo:n. Entó:s ne: kipia se: ka:mpa mo..., ka:mpa motatapowa ya, moahokwi, moahoktok Wa:n ke:meh yo:n tikta:liah tehwa:n se: *trampa** para mokwi kimichin ata, ihkwi yo:ni ne: moahokwi, moahokwi. wan ompa ya mokalaki:ti ne:n okwilin. Entó:s koli:ni:ti ne:pa mika , e..., motsa:tsakwa ya. Wa:n motsakwa ise:lti. Pero yo..., ompa ke:mah, tik..., ki..., ya..., yowi ne:n a:kin kichi:wak ne:n tahpe:wal. Yowi a, kwi:ka ya se: teisá: *o** komo kineki yo:ltok mah kwa:lkwi pos iwki kwa:lkwi nochi ika kaxo:n, kemah kiehkoltia kalihtik wa:n ke:mah ki..., kitapowa ya wa:n kikitsi:tskia ika se: teisá:, kitsopo:nia i:n ikwa:ko, nika:n para a:mo kicholti:s, yo:n *armadillos** Mm, nimitsilihtok a:yo:to:chin, a:mo, a:mo kikihto ke yo:n x.... A:yo:tochin, *exacto**. Ke:mah, a:mo wel timoye:..., timoye:knohno:tsah, ke:mah. *No**, a:mo a:yo:to:chin. A:yo:to:chin. A:yo:to:chin. Iwki yo:n nimitsilia wa:n teh no: tine:chilihtok tahpe:wal no: oksé: wa:n i:n tein nimitsilihtok no: oksé:. No: se:, ke:mah, ta:taman. Ehe, ta:taman, e:soleh. Mm. Ta:taman yo:n se: kinintachihchi:wia n' okwilimeh. Pero... *Exactamente** Mm, yehwa yo:ni. E:mah. Pos iwki yo:n teh ti..., yo:n tiempo tima:welik *este** a:koni no: n' teh tikitilih pe:wak yo:n kowtahpe:wal kichi:wa. Ne:, ne:, *desde** ne: *tiempo**, mitsne:xtilih ne: a:ksá: *o**.... Neh ke:meh i:n nia:ya kowtah, neh nia:ya kowtah wa:n tikte:mo:tih Ista:ktakwatsistsi:n *o** ma:pachimeh tikinte:mo:tih *o** a:yo:to:chimeh. E:soh, ehe. Entó:s ti..., tikahsih a:yo:to:chin wa:n a:mo wel tikwehmolo:tih icha:n. kalakiti ne: icha:n ka:mpa motachihchi:wia ompa. Emah. Entó:s kalakiti ompa moe:wa wa:n a:mo se: ki:xtia. Ompa moe:wa ya. A:mo se: ki:xtia, wehkatan ne:n kalaki. Mm, entó:s ompa ne: tki..., niman 'tanemiliah ke.... 'Tanemiliah ke 'chihchi:watih *corral**. *Solo** iwki para se: 'ki:tskia Mm. De ka:mpa ne: yetok, nika:n kalakiti ihkó:n wa:n nika:n t'tachihchi:wia ihkó:n wa:n nika:n t'tatsakwiliah. Ehe, e:soh. Para a:mo ki:sas, nika:n pano:s, ki:sas ne. Entó:s ompa yo:n t'tachihchi:wiah wa:n ke:mah t'sakah yowak andaleh, ehe. Yowak tiksakah tet, 'te:xi:mah kowit. 'Te:mowah kwomekat, ke:mah, nochi yo:n kwo..., kwowe:wat. Ehe. Nochi yo:n tikchihchi:wah wa:n tiksa:sakah nochi *perejo** andaleh Mm, wa:n i:pa ki:sas yo:n tane..., tane:ska:na:wak. A:, entó:s a:mo, a:mo niman yó:n *momento**, yo:n tio:tak wa:n yowi, yowi motate:.... Pero ta: yowak pero se: kite:mo:ti okwilin. *Exac...,** yowak, cholowa, *andal...*, a:mo se: kiki:tskia. Yowak, wa:n i:ksá: de: yowak tikte:mowah wa:n i:ksá: pos tikahsih pero pos cholowa:, niman yowi ne: icha:n, a:mo wel se: kikwi ok. Entó:s ne: ka:mpa icha:n kalakiti pos tiktohtoka. andaleh *O** tikahsiti ka: icha:n Ompa ya nanki..., nanki..., nankichi, nanki..., nankichihchi:wah ya ne:n *corral**. Ompa ya ne: tiktachihchi:wiah ika *corral** wa:n ke:mah tik..., ti..., ta..., ti..., 'chihchi:wah nochi yo:n kowit 'Te:mowah miak kowit wa:n ke:mah 'tachihchi:wah nochi yo:n Mm. Tikmattokeh ya ke a:yo:to:chin tikwitih. E:soh. Pos.... Tikta:liah miak kowtsitsi:n nika:n wa:n ika seki xiwit. 'Tapechtiah para tahtaksaki ihkó:n pos a:mo metskahkalaki eliwis, *si no que** ki..., taksati itech (mocha:n), 'koli:nia niman ompa moka:wa. E:soh. Nimantsi:n ompa moka:wa. Ompa moka:wa ya. Ke:mah ompa moka:wa Ompa ke:mah nik..., Ompa tane:si. Nankitatih ya. Tane:si tiowih tikitatih ya. Pero t'mattokeh ya, de yo:n tikitatih tehwa:n, tane:sis *seguro** ompa ne: tikwitih. Eh, *se..., se..., seguro** ne: nanki..., nankwa:lkwiti. Tikwa:lkwiti. Ompa moka:wa ya, Tikwa:lkwih E:soleh. Wa:n yo:n nanehkoh nanki..., ke:ní:w nankichi:wah ox *este**.... *porque** yo:n pané: n'mati kwita..., pané: xi:xikalteko..., tekomatsi:n ata kipia, ¡kanah! Ipane:wayo. Ehe, ipane:wayo. Mm. Ipane:wayo. Yo:n mahyá: takwa:wak ne:n ipane:w..., takwa:wak *hasta** kwali ika se:, se: kikwi para se: tato:ka ika, ¿Ata neli?, *Servi:rowa** Takwaktik, takwaktik, mm, mm. *Servi:rowa**, kwaltia nochi yo:n pero *este** yo:n se: kipixka. E:soh. A: se: kipixka. Se: kipixka Emah, se: kipixka, se: kinakastanteki de nika:n ipoxko, ihkó:n. Ke:mah, ke:mah. Se: kiteki nika:n, ihkó:n wa:n ke:mah se: kete..., se: kehke:wa, se: kehke:wa, nochi se: kipanyewalowa, *parejo** nochi nika:n. Nika:n i:n niman wa:n se: kiteki ihkó:n E:soh. Wa:n i:n ipoxko nika:n *puro** inakayo. *Puro** inakats..., inakayo. *Puro** nakat kipia n' a:yo:to:chin. De ompa yo:n *este** ki..., se: ki..., kipanpixka kwaltsi:n, se: ki:xtilia i..., ikakawyo ya, *parejo** ki:sa, e:wat, ke:mah. Ke:mah, ke:mah, e:soh. Ompa nankiwa..., nankiwa:tsah ya itech ne:n..., e:soleh, ehe, ke:mah. Se: ki..., kitekonowa ke:meh teh tikihtowa ke ika titato:ka, se: kitekonowa ihkó:n wa:n se: kilpilia se:, *a ver** se:, toni ika se: kilpilia. Se: kihilpia wa:n ke:mah mochi:wa ihko:ntsi:n Se: r..., *este** a:mo moneki ok se: se: *morral** ika se: tato:kas, yehwa ya *servi:rowa** se: kikwi wa:n.... Ke:mah wa:n takwa:wak Tekontik ke:mah, komo se: kineki ke:mah. Takwa:wak, ke:mah, ma:ski a:paliwi, yo:n a:mo teh *kipasa:rowa**, mm, ke:mah, mm. Takwa:wak, a:mo teh *pasa:rowa** neli, servi:rowa miak ne:n n' ie:wayotsi:n. Wa:n ke:mah ipoxko ya ne:n okwilin se: kichichinowa, se: kichichinowa ya mah ki:sa nochi ya yo:n iihwiyotsitsi:n. Se: kichichinowa kwaltsi:n, se: kichipa:wa wa:n se: kipahpa:ka wa:n ke:mah, x'pa:ka, ke:mah xikwa:tsa ya, xiki:xtapa:na ya, Ke:mah, se:, se: ko..., mah se: ko..., se: kwa:tsa. Se: kiwa:tsa pero yo:n a:mo ke:man semi kwali wa:ki. Ata kanah, porin chia:wak, chia:wa , e..., e:s..., nochipa ya neli ne:.... Ke:mah, ke:mah. A:, yo:n tel chia:wak, yo:n toma:wak, toma:wak, yo:n nochipa ya, ke:man tiknekis, eski *tiempo** de tatasohtis. Yeh, yeh i:pa *este** chia:wak, i:pa a:mo ke:man ne:, tikihtowah tehwa:n wa:ki, *si no que, lo más este** chia:wak sah A:mo onkak toni pero yeh a:mo ke:man.... I:pa, mm. wa:n a:mo, *o sea** tikihtowah tehwa:n a:mo ye:kwa:ki porin ni..., ni..., n' ichia:wka ne:n kipia miak, ke:mah, e..., e:soleh, e:soleh Mm, chia:wak a:mo ki..., kika:wa, ke:mah. Nochipa ya yo:n ki:stok, ki:st..., nochi chala:ntok, chala:ntok mahyá: a:t wa:n yehwa yo:n a:mo wel wa:ki, *después** iwki se: kikwa ya. Ke:mah, ke:mah chahchala:ntok, e:soleh cha..., e:soh, a:mo wel wa:ki. Pos se: kikwa ya, pero neli we:lik semi neh nikilia ne:n n' okwiltsi:ni. Nehjón a:yo:tochin semi we:lik, we:lkeh, we:lkeh ¡que cendiente!. We:lkeh. Pero pos teh tikihtowa teh a:mo wel tikinkwi. Neh a:mo wel nikinkwi, *o sea d..., de plano** neli a:mo, *hasta** a:mo nikinye:ki:xmati. Pero nikitani ne: tein kininki:tskiah wa:n nikilia "i:n ka:n tikwik, ¿Ke:ní:w mono:tsa?" kihtowa "ihkwi i:ni" kihtowa ne:, ke:mah. ¡Utale!, we:noh. ¡U!. A:mo tikini:xmati pero neh ki..., pos ika ni..., ninemia ihkó:n kowtah, ninemia kowtah wa:n tikinahsiah. Wa:n ika ti..., ika titekitik no: se: *tiempo**. Ik..., kowtah ti..., nanki:sayah, e:soh. Ke:mah, tikinahsiah, ke:mah tikinahsiah wa:n tikinkwa:yah. ¡*Ay dios!** Yeh, yeh takwatsitsi:n, tein ya, tein ya se: moahxilih. Takwatsi:n Takwatsi:n. Takwatsi:n se: moahxilia no:, se: kinwa:lkwiti wa:n se: kichi..., wa:n se: kichipa:wa, se: kikwa. Ehe. Se: kwa:lkwi Ke:mah, ke:mah. Yo:n no: we:lik kwaltsi:n E:soh. Ke:mah, we:lkeh pero.... Pos neli. E:mah. Owihkeh semi para se: mointe:molia. Mm, owihkeh, owih Ke:mah, owihkeh neli, e:soh. Owih, yo:n owih. Ke:mah. Ke:mah. Okseki *cosas** ¿Ton tikmati teh? Nehwa, *este**, pos neh *solamente** nikmati, mah nimitsilwi ta:ká:n, ne: i:pa ekintsi:n tiwa:lahkeh, i:n *rato** timoka:waskeh, nika:n timonohno:tsatih. *Este** pos ne:h de ihkó:n, timono..., timonohno:tstoyah ye:wa tikihtoh tikelna:mikkeh yo:n ne: xilitsitsi:n. Neh yehwa yo:n ne: ika ne:, ika nitekitik se: *tiempo** no: nehjó:n nia:ya nitama:tawi:ti. Tiki:xmatik yo:n ika se: kininki:tskia ma:tat tikiliah teh..., ma:tat, se: kits..., ata se: kiewalowa se: kowtsi:n, Ma:tat, a:, ke:mah. ompa se: ki..., tikihilpihtiw wa:n ke:mah ata se: yowi a ne: a:taw, se: moahkotetekwinowa ya. Wa:n se: mokalakia ya ne: a:ihtik wa:n pe:wa ya se: kihi:xkepa tetsi:n, entó:s se: kwa:lpe:wati a ata ne: xilitsi:n, Ta ne: ampó:n ne: wi:tsa ya, mokalaki:ti itech se: ima:tsitsi:n, yo:li:k se: kiahokwi a, se: ki:tskia ya ista:kxilitsi:n, se: kipankalakia itech se: *imorraltsi:n**, ke:mah, entó:s ne: iwki yo:n neh ne:n, ne:, ne: *tiempo** ika nimoskaltih. Wa:n pos iwki a tepitsi:n tikwa:yah, ihkó:n tein nikita ne:, nikihitaya, nikinihitaya tein yo:n wehweitsitsi:n nikiwa:tsaya wa:n nimoinnamakilia:ya. Ke:mah, *este** wa:n neli ke:meh yo:n ika se: motekipanowa ya. Yo:n tein tsikitsitsi:n pos tikwah ya tehwa:n, michka:ldoh tikiliah. Cha: no: tikmati ne: ihkó:n telwe:lik ata michka:ldohsti:n *komo** sepa wa:n tepitsi:n epaso:t kita:liliah Mm, ke:mah, ne: ke:mah, mm. Se:, se tomatsi:n kipanpitsi:niliah ata wa:n entó:s ne: te:chiliah ke mah se:, xa: se: kieko:s sah, ox ke:ní:w, ox, ox poye:k, ox we:lik. Pos neli se: tem..., te:wa:lte:kiliah ya ika ne:n kaxtsi:ni ata wa:n se: mote:ntia ya. Wa:n ya: n' okseki pos yehwa ne:n kitipawa:tsah wa:n ti..., kininemi:lti:tia ne: *nofamilia**. Mm wa:n yo:n.... Ke:mah ika ihkó:n ika se: to:tomo:chtekomatsi:n tehwa:n tikiliah, sintsi:n ie:wayotsi:n. Ihkó:n ahachichi, se: ki..., se: kita:lihtiw, ma:mahtak..., ma:mahtakti xilitsitsi:n. Iwki a tehwa:n tikiliah ne: "ampó:n xite:ilwih kemeh ya tiknamakak, ta: ka:n mitsmakah se: ma:kwi:l *peso por** se: mahtakti xilitsi:n". Entó:s ne: iwki nikilia ne:n "mah ma:ski iwki a xika:wa" nikilia "*porque** pos sikie:ra tepitsi:n ika timopale:wi:skeh. Yeh ke tepitsi:n komo ki..., ko..., monamakili:s sikie:ra se: sempowal wa:n mahtakti pe:sohtsi:n pos se: mo..., no: se: mowelita ya wa:n ta:ka:n tao:ltsi:n ika timo..., timoma:patili:tih ya ne:n totomi:tsi:n ika yo:n tech..., tein, yehwa ya ke:meskia mahyá: tite:tekitilia:yah ya. Nochi a, se: xilitsi:n pos ika timopale:wiah, ompa yetok a sakie:ra se: almo:n tao:ltsi:n, se:, ke:ra, ke:ra i:n tehwa:n tikiliah se:, se: xapohtsi:n ika timokowiliah, tepitsi:n ne:n yo:n tsope:lik. Entó:s para no: titai:skeh ke:ra tsiktsi:n kahfe:ntsi:n, ke:mah. Neh yehwa yo:n no: nik..., yo:n no: tein ne: tehwa:n ne: wehka:wkayo:..., timo..., timotekipano:koh, ke:mah. Mm, entó:s teh tikini:x..., i:xkepaya temeh wa:n para ompa tikinahsia nochi xilimeh, mm, entó:s to:naya:n tia:ya. No:, e..., ke:mah, se:, e:soh, xilitsitsi:n, ke:mah. To:naya:n *porque** yowak a:mo weli *porque** tikita i:ksá: *este** ompa ne: komo owihka:n a:te:noh ata wa:n entó:s mota:lia ne:n yo:n a:kowa:t tikilia, ¿Tiki:xmati a:kowa:t? Tak yehwa na:weyakmeh, yehwa:n. Yehwa:n, yehwa:n na:weyakmeh. *Este** ke:mah, a:..., a:naweyak tikiliah, a:na:weyak, ehe. Wa:n entó:s a:mo, mm. Wa:n ke:yeh teh, teh tikahsia. ¿Ke:yeh teh tikahsia yo:n na:weyak. *Este** yo:n chi:wi komohkó:n se:, ata a:ksá: se: kwa:nti wa:n mah nimitsye:kilwi claro ata yo:n tein, tein tikihtowah tehwa:n se: a:ksá:ts.... Siwa:neminih. Yehwa ya, de ma:ski a:mo teh tikchi:wa pero komo ko..., ne: *nofamilia** kwa:ntik ne: siwa:tsi:n se: o:me xilitsi:n wa:n tikita ne:n oksé: siwa:tsi:n a:mo kimati ke:ní:w nemi, entó:s ne:n tein kinohno:tsa kilwi:s "Ka:n tikwik i:n xilitsi:n, xikwa se:, xa: tikwa". Entó:s ompa ya ka:mpa se: yeh se: *motrampa:ro:ti** a ne:, *o sea, komo de malas te:wa:ltoca:ro:ti, al, al** sepa tiow ne: mo:stika titama:tawi:ti pero toni yehwa ya ne: okwilin mo..., ompa tetampa ya ompa etok, mose:wihtok wa:n *a ver** pos kipia de se: kima:tawia wa:n 'kapatstamo:ta ne:wí:n a:tawa:kpan para ompa se: kimiktia ya, para a:mo ne: te:tipi:nia, ta:, ta: *komo** te:tipi:nih i:pa a:mo xikihto tiwa:la:s ok, ta: ompa se: wetsi a. 24 de agosto del 2012Wa:n yo:n, yo:n *tiempo** ne:, ne: to:nalmeh ata ne: komo mitstipi:nih yo:n okwilin cha: tikmati ata ne: tein ika se: mopahtia:ya, a:mo tikmati. N' ompa ne: *solamente** timopahtia:yah i:pa yehwa sah ne:n de n' o:me, nika:n tiow wa:n mah mits..., niman mah, nika:n mitstipi:nih nika:n xik..., *a ver** ke:ní:w 'chi:wa pero *el chiste** ke tikahsis yo:n de n' o:me, ma:manelo kwaltsi:n, mote:nti. Yehwa yo:n pahti katka ne: tiempo tehwa:n ompa ne, ne: tanikwa:kopa, ke:mah. *Solo** yehwa de n'.... ¿Toni yo:n de n' o:me? Yehwa ya tein nimitsilihtok ne:n to..., to..., tokalawi:l Mm, ke:mah, yehwa yo:n ika nimopahtia:yah ne: *tiempo** Taya:yah. *Porque** tikmati tak mahyá, neh nikilia neh pahti *porque** nochi *cuestión** tein tikwah, seko sah ne: ahsi entó:s ne:n se: kihto:s de se:, se: inekalawi:l komo ke mahyá: nochi pahti *porque tikalakiliah toni, istat, chi:l, tein eski, wa:n yehwa yo:ni ne:n, yehwa yo:n ika ne: timo..., timopahtia:yah *porque** ne:, ne: *tiempo** tehwa:n ti..., a:mo tixmati ne: ka:mpa n' , se: ta:totsi:n nemia kilia:yah Eduardo, Eduardo Cárcamo ne:, ne: kwi..., ne:, tehwa:n 'talwiah *este** Tepe..., Tepe..., Tepetate. Ne: Tecuantepec nika:mpa, ompa ti..., te:chyo:le:wka ne:n yehwa ta:totsi:n kakta *komo ranchero** de Doña Jovita Cárcamo i..., *ipotrero** entó:s ompa te:chhilih mah 'pale:wi:tih wa:n se: a..., komo que *a:caño** etok wa:n yo:n se: kichipa:wa wa:n ompa ne: se: ta:katsi:n ne:, pos neli tikinahsiah yehwa yo:n wa:pohmeh pero ta: pos n' okwilin ne: ki..., kwa..., i..., ke:meh i:n a:chia:wit wa:n a:mo moitilih pos ipa taksak wa:n ata kitipi:nih nika:n. Entó:s kilwi:to ne:n yehwa ne:n komo ke n' *ranchero** kilia "a:it ke:ní:w" kilia "tikita ne:chtipi:nih" kilia "i:n kowa:t" kilia "pero wa:n ni..., nimintsi:n ", kilia "ke:mah", "ekintsi:n" kilia "nikwiti pahti, titai:s sah" kilia. Wa:n neli ta: kimakak yehwa yo:n, yo:n, yo:n se: inekalawi:l, kichihchi:wilih se: *vaso, lo de** se: *medio litro** ihkó:n kima:neloh wa:n "a:mo xi..., a:mo xikihnekto, teh ke:meskia tia:miktok xitai. Wa:n tepitsi:n ximose:wi" kilia "ne:pa wa:n pano:s* kilia "yo:n kokolis a:mo, a:mo, i:pa a:mo timikis" kilia. Wa:n neli ta: sepa towa:n tekitik, ih..., towa:n tio:takik Wa:n yehwa yo:n a:kowa:meh nikihtowa kitipi:nih. Wa:n *cuando** ke:meh i:n kilia "name:chtipi:nia" kilia "kowa:t, a:mo kanah xa:ka:n, nió:n no: ximomowti:ka:n, niman" kihtowa "mah mitschihchi:wili:ka:n yehwa yo:n se: inekalawi:l, yehwa" kilia " tehwa:n nika:n timopahtiah. Wa:n kihtowa *este** ompa yo:n tikinahsiah wa:pohmeh pos ta: mia..., ne: a:chia:wit etok ata ne:, ke:meh nika:n etok ikaltsi:n wa:n ihkwí:n tanakastan ompa ya temowa n' a:t, iwa:n mona:miki a ne:n we:ia:t tikiliah entó:s *por eso** ne:n miak *este** wa:pomeh nemih, yo:n michpeta:meh, entó:s ompa tikinahsiah, timoininwa:lkwilia:yah ya tio:tak, tiwi:tseh seki ika timonepantahwia:yah, tikwa:yah iwki tapoye:li:l sah wa:n entó:s yo:n se: ta:tahsti:n ne:n nemi nika:n Reyes, yehwa te:chjode:roko, kihtowa "tia:skeh" kihtowa "ne:n, ne: titekititi:wih" kihtowa "komo nankinekih wa:n sayoh" kihtowa "ximocuida:ro:skeh" kihtowa "*porque** i..., nemih" kihtowa "a:kowa:meh". Entó:s yo:n neli ne: tiahsikeh tehwa:n, ke:meh i:pa tite:tekitilia:nih, ne: tiempo tikta:niah ma:kwi:l *peso** to:nal, ke:mah. *Pues** ne: tima:tankeh nikihtowa yo:n ne: ompa ne: *potrero** tikchipa:wkeh yo:n *caño**, pos ompa te:chtaxta:wia:yah, *semana** no, pos no: timowelitah ya, se: tepitsi:n ika timokowiliah ne: totao:ltsi:n. Ke:meh yeh kinamakaya tao:ltsi:n pos ompa yeh timowa:lma:maliah sikie:ra o:me almó:n tao:ltsi:n wa:n *aparte** totomi:ntsi:n. Ampó:n tiwi:tseh ya. Ke:mah, wa:n iwki yo:ni ne:n tehwa:n timoi:xpano:ltihkeh ompakawi:ni, ke:mah. *Porque** neh nikinte:mowa:ya xilimeh yowak. Wa:n yo:n, pero yo:n, ¿Yowak tikinte:mowa:ya teh? Mm Pero kachi yo..., kachi, ka:n teh tikitak yo:n de yowak ke:meh yo:n tia:ya. *Desde** ninemik neh a:mo ke:man kanah teh nikitak. A:mo ke:man. Neh nimitsilihtol nia:ya *hasta** ne: A:tmona:miki, ka:mpa mona:mikih ya n' a:meh, nika:n wa:n parahko tie:wayah tehwa:n, mm. Aha, e:soh, *exacto**, ke:mah, ke:mah, e:soleh. De tio:tak ompa timoka:watih. Wa:n a:m.... Wa:n neli tikihtowa teh, tikte:mowa:yah yo:n kowit, se: kichihchi:wa ihkó:n yowaltik wa:n t'te:mowah achto. Eh, ehe. To:naya:n ok. To:naya:n ok. Tona..., to:na tikwitiki:sah nehkwí:n wa:n.... A:, tama:t.... *Cualquier** kowit. Wa:n ke:mah ti..., ti..., tikitayah no: mokelpachowa kwaltsi:n ihkó:n mochi:wa se: yowaltika:tsi:n. Ehe, para a:mo posteki Wa:n ma:tat no: tikwiah *aparte** ya. andaleh, e:soleh, yehwa ika se: kiwi:pa:na, ehe. Se: tamali:n, ehe, ihkó:n de we:i tamali:t 'kwiah. 'Tikchihchi:wayah de, neh niweli de yo:n. No: tima:weli. Mm. Nik.... Pero ekintsi:n komo ke yo:n.... Neh niweli wa:n *todavia** nikelna:miki ke:ní:w se: kichihchi:wa *porque primero** neh ika nia:ya, ekinikatsi:n neh pe:wak ne:chmahmachtiah, ihkó:n kihtowah "¡tiowih kowtah, tinemitih" Yo:n toni, ke:mah, ehe, ehe, Wa:n o..., "Ton tikwitih" "Xilimeh tikinte:mo:tih, neh ka:n n'matia". A:mo no: t'matia. Mm, neh ka:n nimomattoya ke tiowih kowtah wa:n t'mo:tih xili, a:mo n'matia neh. A:, n' a:mo. A: n' ..., ehe, e:soleh. Mm, a:mo n'matia neh pero neh ne:chwi:wi:kayah, *ne:chanima:rohkeh, o sea** ne:chyo:le:wkeh nochi, nochi tein tati:tahmeh ya. Tati:tahmeh ya nochi *novecinos**, nochi yehwa ika tekitiah yehwa:n. Nochi yehwa. Mm, ne:chwi:kayah kihtowah "tiowih". Nikilia "pos tiowih, ¿Ka:ni?" "Tiowih Xaltipan, tiowih ne:, komo nika:n *cerca** sah, *serquita**, a:mo wehka, nika:n i:n talwiah ti:ltika:t. Tiltika:t. Ehe, Tiltika:t, timatstok , kanah. A:mo timati. A:. A:mo nimat A:mo timati ok de ti:ltika:t K..., k..., kamp..., a:mo ka:mpa yo:n tiahkah se: *vez** yo:n kowihtik, *mas** paratani. Ka:n mati, neh a:mo niahka namowa:n, mm. Pero ompa yo:n te:chwi:kayah, tia:yah ihkó:n komo *cerca, cerca**, a:mo wehkatsi:n, se: yowih, nika:n *cer...,**, tiowih, a: pos tiowih. A:mo no: tiahka. Mm, Ti:ltika:t, Xaltipan, ne:, ne: nehje:n ka:mpa n', ka:mpa yo:n, *mero** ne:, *mero** ne: Xaltipan tanitsi:n, tein mona:miki iwa:n ne:n tixa:tawa:t A:tmona:miki. A:tmona:miki, ompa yo:n se: wa:n oksé:, oksé: A:tmona:miki oksé: tein, tein ne: tein wi:tsi tikiiah Xo:ki:staha:t Ne: tikiliah, e:soleh, tehwa:n tikiliah kwesali:llah *Hasta** Reyes tanitsi:n, ka:mpa yo:n se: *puente** kita:lihkeh, we:i A:a, ompa *mero, hasta** ompa tia:yah tehwa:n. Ompa tanitsi:n. Wa:n iwki nawa:la:yah yowak ihkó:n, de ompa nawa:lkalakitih wa:n nawi:tseh *hasta** nika:n naehkoh ya nam.... Yowak, yowak tiwa:ltehkoh, *a ver hasta** titane:sih *Hijol...,** tik..., ke:mah, ke:mah, ista:kxilitsitsi:n, ehe Pero neh nimomatia *porque cuando** neh ni..., niweli, pe:wak niweli nikinkwia yo:n, *primero** nikinkwia yo:n tsikitsitsi:n, ihko:ntsitsi:n, yo:n ista:kxilimeh. Ista:kxilitsi:n, ihko:ntsitsi:n nikinahsia, yehwa *más** nikinkwia. Ihkó:n nikwa:lkwi ihkó:n se: *bola**, nikwia. Wa:n telwe:lkeh yo:n xilitsitsi:n. Mm, pero *después** seki:n ne:chiliah tein iwa:n niow. "Wa:n tein wehwei:n" kihtowa "ka:n tikinita" nikilia "ke:mah" "pos xikinkwi" Ehe. "E:mah, yehwa ika tiwi:tsa" kihtowa "ika xikinkwi tein wehwei:n, yo:n ihko:ko:nkeh". E:soleh. Seki ihko:kó:n, yo:n kiliah ko:so:limeh ata. Onkak i..., e:soh, yehwa yo:n tehwa:n tikiliah ti:ltikko:so:ltsitsi:ni kwi..., kwitako:nko ata nehjé:n kipia *rayas, rayas** kipia Onkak tein *este**, tikiliah tehwa:n yo:n ma:chikomeh. A:, yo:n oksé:, no: oksé: onkak tein de ne: tani, ne: Xaltipan, onkak tsikitsitsi:n ompa. No, no: oksé:, ehe. E:soleh, ehe. Ompa ihko:ntsitsi:n, ihko:ntsitsi:n. Wa:n ka:mpa ninemi para nipawi:n, ne: ke:man tiahkah ompa tikinkwitoh tehwa:n pero ihko:ko:nkeh, ye:kwehweikeh. Ke:mah, wehweikeh, ko:so:limeh. A:mo, yehwa:n tikiliah ma:chikomeh, yehwa:n, yehwa:n, yehwa:n tehwa:n tikinonkwiah. I..., a..., ma:chikomeh, *hijo de la ....** ne:.... Pero ne: *tiempo** telonkayah, onakyah, ¡ay dios! a, pero ekintsi:n ma:ski tiknekiskiah a:mo onkak. Onkayah neli kihtowah, onkayah, kihtowah kilia ke a:mo onkak. pero sayoh por yo:n, yo:n pahti kita:lilihkeh pos ika yo:n nochi. Nochi kintamih. Kintamih yo:n *hijo de la mala** Ke:mah, wa:n neh nikinokkwia yo:n nimitsilia yowak de yowak, ne:..., nes..., ki:sayah wa:n de yowak, ihkó:n nikinte:mohtiwits, nikinte:mohtiwi:ts Ki:sayah wehwei ko:so:limeh ihko:ko:nkeh, ihko:ko:n wehwei wa:n ihkó:n kwa:lchi:wtok ima:wa:n. Ata neli, ehe. Wa:n neh nikwia ihko:ni, pero ne:chilia:ya "ke komo tikneki de ne: we:ikoso:lin" kihtowa "ihkwí:n x'chi:wa moma:taw" Pas, e:soleh, ahkotsikwi:ni, entó:s ompa moka:wa ya, e:soleh, e:mah Tapachowili wa:n x'tila:na. Tapachowilia wa:n t'tila:na *porque** yeh ahkotsikwi:ni, de ke cholowa, yeh ahkotsikwi:ni, ihkwí:n kichi:wa, yo:n cholowa. Wa:n komo ihkó:n tikta:lilih ihkó:n ma:tat wa:n t'tila:na pos ahkotsikwi:ni wa:n t'tetsi:lowa ihkó:n. Wi:tsa ya, wi:tsa ya. Ompa wi:tsa nimah. Ompa wi:tsa, a: pos ompa nikwelita *porque** ompa nikwi tein *mero** we:i, we:i, we:iokwilin. kwaltsi:n, ke:mah, ke:mah *porque** komoke ne: ma:tat miak *este** te:pale:wia. *Porque** wa:n iwki yo:ltok se: kahokwi. Iwki yo:ltok, pos yo:ltok, yo:ltok wa:n ke:mah de ke yo:ltok a pos nika:n t'tsi:tskia kwowit wa:n nika:n ti..., tikwa:pa:tska, timiktia. Iwki yo:ltok, komo, e:soleh. Para a:mo te..., yo:n, te:, e..., yo:n ima:tsitsi:n, ehe, u..., te:ma:..., A:mo te..., te:natskwaltia istiwa:n wa:n ata koma:mo mitski:tskia wa:n mitstanteki. Pos te:ma:koto:nas ta: takwa:wak, a:mo ke:man, mah Dios te:chpale:wi pero neli ye:k.... Ta:k cha: ke:mah, neh a:mo ke:man nimokwaltih, a:mo ke:man nimokwaltih pero.... Se: kimowilia ko:so:lin *porque hijo de mala**, Mm, we:i pero. We:i ata ne:n n' i..., tehwa:n tikiliah isti, mm, istiwa:n We:i i..., istiwa:n Ke:mah, pero neh a:mo ke:mah nimokwaltih. Ke:mah, a:mo ke:man, pos neh no: *igual**. Wa:n ne:chilia:yah ke komokó:n mitstantek" kihtowa "ko:so:lin wa:n nika:n mopiloh" kihtowa. Ehe, se: k.... Kima:tanteki, e:soleh, se: kima:totopotsa, e:soleh.: "Pero niman xikehtsoma, ma:tanteki" kihtowa "A:mo x'mowili" E:mah *Bueno** "Niman xikehtsoma" kihtowa "mah ma:pohposteki" Mitskahka. Ke:mah, te:kahka:wa. Ke:mah, mitskahka:wa wa:n ke:mah, pos i:pa t'miktih ya pos morra:laki a" kihtowa "miki a, ompa, ompa miki a. Ne:, mm. Pero ekintsi:n yo:n, ekintsi:n komo ke poliwik. A:mo teh ko:so:lin ompaka ne:wí:n tehwa:n, ke:mah eski. Ke:mah eski. Ta: ye:ktankeh, pero yo:n *líquido** kinintamih. Ke:mah, ka:n ts..., mm. Mm. Neh ompa ihkó:n nia:ya, ompa ne:, nochi niwa:la:ya niehkoya i:n Xaltipan, yo:n ne:kwí:n takwitapan. E:soleh, a:, Na:wala:t, ompa yo:n, e:soleh. Yo:n cha: no: timatis ka:mpa yo:n kihtowah tetampa se: panowa:ya, aha. Tatampa se: panowa se: panowa, tepe:ke:s ihkó:n, *desde** ne: se: wa:lkalaki, ihkó:n tiow Ehe, tepe:ke:span Ihkó:n tiow. *Hasta i:n a:manis se: ki:saki a. Aha, wa:n miakpa kihtowa:yah ke okseki kihtowa, ta: i:n tepe:kwa:ko kihtowah. Ehe. Ehe, e:soleh. "Tikahsiti:w kowa:t" kihtowa, "ka:mpa ne: tiki:sati:w ximopia *cuidado**" kihtowa "tikahsiti:w kowa:t". Wa:n a:mo ne..., te:kahkaya:wah. A:mo, tak neli ke:meh tikihtowa teh. I:ksá:, i..., ehe. A:mo te:kahkaya:wah, ta: yo:n neli, neli mochi:wa. Neli, ke:mah. Pero pos *cada quien** se:, se:, se:meh, se:, se: yowi kowtah. E:soleh, ke:mah, ke:mah. A:mo, a:mo se: nochi:n, se: yowi nochi, se: yowi *mal**. A:mo se: nochi:n, ke:mah. Komoke tiowih pero ika kwali, chipa:wak. Mm, e:soleh. Wa:n iwki a ke:meh nimitsilia:ya komo se:, se: isiwa:tsi:n kieko:ltia ne: isiwa:ikni:w wa:n no: tein ne: isiwa:ikni:w ka:n kimati ke:ní:w yetok. Pos iwki a ke:meh nimitsilia, tsiktsi:n kieko:ltia wa:n kili:s "a:koni mitswa:ntik" "yehwa i:n. "Mm, *solo** yehwa, yehwa yo:n. Wa:n pos toni se: yeh *te:pasa:ro:ti** ta: yehwa ya yo:n okwilin se: moahxili:ti, ke:mah, a:mo ke:..., a:mo ke:man. Se: moahxilia pero neli, neli ompa niki:saya ihkó:n nia:ya, a:mo ke:man teh nikitak. Pos semi, ehe, tahkoyowa:n. Wa:n yowak, i:ksá: ompa ne: tiehkoyah, nehje:n tahkoyowa:n. Tahkoyowa:n ompa tiwa:lpanki:sayah, a:mo ke:man teh tikitakeh, mm, nió:n ke:mah, a:mo ke:mah teh nikitak. A:mo ke:man. Wa:n yo:n.... Ke:mah. Wa:n ompa ke:mah tipanki:sah ihkó:n tikinkwitiwi:tseh *Hasta** nika:n yo:n tikihtowa yo:n tamanis tiwi:tseh. E:soleh. Nawala:t nik..., ta..., ahkoitsi:n ata, a:manis a tehwa:n tikiliah, *hasta** ompa ya. Ahko ya, *hasta** ahko, ke:mah, *hasta** ahko ya *Hasta** ka:mpa yo:n se: a:tsi:n ata me:ya. Me:ya *exacto**, Xaltipan, masa:ttsikwi:ni, e:soleh, *hasta** ompa na..., ke:mah nimattok, ompakawi:n ne: se: mohtia para yowi se: te..., a:nalwetsi ne: Tetelilla. Ka:mpa taih tein sen..., nika:n i:n ke:ní:w mono:tsa, Xaltipan, yowih a:takwitih, *hasta** ompa konkwiah yo:n a:tsi:n, a:chá: timatis . Mm, *hasta** ompa yeh yo:n ompa titane:sikih tehwa:n. Ompaka *mero, hasta** ompa weh. Ompa titane:sikih, tatane:si kwali, tatane:si. Ke:mah, ke:mah Pero pos ompa timoka:wah ya. Ompa nawi:tseh ya wa:n ke:mah. Ke:mah, ke:mah pero se: m..., iwki a ke:meh nimitsilia se: monamakilia tepitsi:n wa:n tepisti:n se: ki..., tikin..., niman. Pos ta: neh nikinamakaya, neh niehko wa:n niman. Niehko wa:n niman ne:chtahtaniah "¿xa: tikimpia xilimeh?" Neh nikimpia, nikiwa:lkwi ekintsi:n, "e:mah pos te:chmaka" "¿Ka:nachi t'neki? Ehe, xohxowkeh, e:soleh. Nikneki sempowal pe:soh. *Hijo de la mala** pos. Pos sempowal pe:soh ihwa:k yo:n *tiempo** katka tomi:n. Ne:.... Tomi:n neli. A:mo ta: ekintsi:n *este**. Ke:mah, pos nikwelitaya, ika yo:n sempowal pe:soh neh n'namaka. Ke:mah. Nikpia tomi:n. E:soleh, *hijo de la mala**, se: mowelita ya no:. Se: sempowal pe:soh kwaltsi:n ne:chma:ki:tih. I..., pos toni *más**. Wa:n sepa okse: wi:tsa kihto:s, neh 'neki mahtakti pe:soh. Ehe. E:soh. Wa:n sepa no: n'maka mahtakti pe:soh. Ke:mah, ke:meh mo..., se: moahxitili:s, se: moma:patili:s, se: ma:kwi:l pe:soh, e:soh, a:ndaleh. *Si**, seki o:me *o** e:yi n'ta:lia tein wehwei wa:n seki tsikitsitsi:n n'ta:lia. Para mok..., mok..., mo..., *o sea** momiakilia tepitsi:n, mm. Momiakilia, momiakilia. Achi miakeh nikinamaka mahtakti pe:soh pero iwa:n tsikitsitsi:n, a:mo semi telwehwei nochi. Ke:mah, ke:mah, yo..., pi..., e:soleh. Tsiktsi:n wa:n tein..., ehe. Ke:mah, seki yo:n ihko:ntsitsi:n n'ta:lia, ihko:ntsitsi:n. N'ma:nelowa entó:s ompa niknamaka mahtakti pe:soh. Sepa se: wi:tsa, kihtowa "neh no: n'neki sempowal" An..., anda..., ke:mah. E:soleh. Wa:n *después** de yo:n, ¡Uta! ika sempowal pe:soh. Pos ompa ya se: mopialia tomi:ntsi:n. Nikpiaya o:me powal, ompa ke:mah nikpiaya se: mahtak, tahko *ciento** ya Tahko *ciento** neli. Pos nikwelitaya ya, nimolia pos para toni nite:tekitili:ti:w ne: kowtah. Wa:n ompa ne: kowtah nochi n' to:nal wa:n a:mo.... Wa:n i:pa *solamente** ma:kwil pe:soh ne:chtaxta:wi:tih n' to:nal. E:soleh wa:n.... Pos a:mo teh n'ta:ni. A:mo teh t'ta:ni wa:n i:n ka:mpa timonohno:tstokeh komo ke pos ikihtowah tehwa:n se: nehne:nemi sah, pero a:mo neli, ta: no: se: a:kohkowti. Ox no: iwki teh tikmachiliaya *cuan....,**. Mm, pos ke:n kanah. Se: itahkoya:n te:kokoh fie:roh, pos ta: nochi yowal ihkó:n x'chi:wtinemi ihkó:n tsits..., ihkó:n itskwinentinemia para tikinahsi ne:n okwilimeh tein wehweikeh. E:soleh, se: itahkoya:n nika:n te:kokoh Ke:mah, ke:mah yo:n se: kinahsi pero...., neli neh ika nimo..., neh ika nimotekipanoh wehka:wak. ay dios pos, ika no: timotekipanoh. Wehka:wak. I:ksá: nikinamakaya kie:ra se: o:me powal pe:soh. Pos neh no: *igual** nimitsilia ne:n no:.... Mm. Sempowal wa:n mahtak. Wa:n yo:n se:, o:me tomi:n. Ke:mah pos neli yo:n kiliah, kiliah o:me tomi:n, seki kiliah se:sempowal wa:n ma:kwil, sempowal wa:n ma:kwi:l pe:soh. Nochi, nochi se: tomi:n, ke:meh eski, *chiste** ke ne: no: se:.... Iwki *mero**, ehe. Yehwa yo:n niknamakaya, koma:mo teh niknamakak yehwa sah sempowal wa:n mahtak. Pos.... E:soleh. Pero sempowal wa:n mahtak nikmattoya ne:chahsi a para semana nite:tekitili:s wa:n *lo que** tein nik..., ne:ch..., tein nimota:nili:ti sayoh se: rati:toh, senyowal sah, mm, mm. Ke:mah weh tein se: mota:nilia to:nal ma:kwi:l pe:soh, ma:kwi:l pe:sohtsi:n wa:n in nikihtowa neh tein ompa ne: pos a:mo chika:waktekit semi. Pero ne: komo te..., se: te:pale:wi:ti, ¡ay dios! neli n' se: moitaltia sah wa:n toni te:taxta:wiah, ta: i:pa ma:kwi:l pe:sohtsi:n sah. A:mo, pos .... I:pa nochi ihkó:n se: i:xpanowa, se: i:xpanowa, se: *pobre** nochi se: i:xpanowa iwki. Ke:mah, ke:mah, i:pa iwki se:, ompa ya se:. Se: kihtowa se:.... Tepitsi:n se: te:ma:pale:wi:ti wa:n ihkó:n. Pos.... Ke:mah, esoleh. Pos koma:mo tiow ne: seko tikta:niti tomi:n pos ompa ne: tiow tite:pale:wi:ti. Ma:ski ma:kwi:l pe:soh, pero pos nepantahyo:t *seguro**, titakwa kwali. Wa:n sakie:ra ompa te:chwa:ntih ya nepantahyo:t, ehe, ehe, ehe, e:soh. Ke:mah, titakwa kwali, a:mo teh mitspolowa. Ke:mah, ke:mah. Iwki yo:ni, ke:mah. A:, neh ika nitekitik yo:n xilimeh. Pero pos.... No: ika titekitik, pos neh no: *igual** ika nimo..., ika timotekipanohkeh. Wehka:wak, mm, nikin..., miak nikinkohkoto:nak yo:n tamali:meh. Miak, wehwel..., miak moma:ko wehweliwi, ta: kwehwelowa tikmati ne:n tet. Miak, miak wehweliwkeh noma:ko. Tet wa:n i:n ohtat iwitsyo, se: kitakwi:ltia wa:n t'tila:na eliwis, i:xtatskoto:ni. Kite..., oh..., e:soleh wa:n se: kitila:na pos koto:ni a, e:soleh. Ke:mah pero neh nikwia *puro pita** . Ke:mah ne:.... *Puro pita** pero yo:n okachi wehka:waya. Mm. Wa:n ekintsi:n yo:n *pita** mahyá: poliwtok a, a:mo komo kie:ra ok. Poliwtok a, ka:n kanah tikitaskeh *pita** ihkatok. Pos a:it. *A poco** kipiah nika:wí:, a:mo. Aha. Ata kanah. A:mo. Yehwa yo:n semi, semi servi:rowa miak, *hasta, hasta** kowayah ata ne:n ihkó:n tachipa:w a. Sayoh mah se: kwahwa:na ata ika ne: yo:n se: tikiliah tehwa:n ohtat, ohtat. Ohtat. Mah se: kikana:wa kwaltsi:n wa:n ke:mah se: k..., se: k..., oksé: kilpia itech se: kowtsí:n ata ompa se: kwahwa:na, e:soleh. Mm, mm, mm. Se: ki:xchipa:wa ihkó:n kwaltsi:n. Wa:n ki:stiw a pané: yo:n ichti de tamali:n. Wa:n, ke:mah, ke:mah, e..., ke:mah. Mahyá: *este**, nikilia neh ye:kkwaltsi:n semi se: kiwahwa:na wa:n n' *este**. Mm. Se: kichipa:wa kwaltsi:n wa:n se: kito:nalwa:tsa kwaltsi:n. kwaltsi:n ata moita *hasta, hasta** pohpochik..., pochiktsitsi:n. Pochiktsitsi:n. Ompa semi takwa:wak ke:meh yo:n. Takwa:wak, takwa:wak wa:n no: *igual este** mah se: kimani..., ke:meh se: kimali:na ya komo se: kichihchi:wati ma:tat. Ke:mah. Wa:n ke:mah ne:.... Sepa ya ki.... Ihkó:n de ke ne:chne:xtilihkeh de yehwa yo:n. Ehe. *Después** nikilia "pos ke:ní:w nankichi:wah namoma:taw". Sayoh tehwa:n ihkó:n t'chi:wah, a:kin iwa:n kia:ya kowtah niah niktato se: to:nal. Ehe. Kipe:waltihtok *madre**, ta: i:n ne:chihchi:wilia" kihtowa "ne: nosiwa:w" kihtowa "a:mo nehwa" kihtowa "I:n nosiwa:w" kihtowa "kichihchi:wa". Ke:mah yeh pos ta: kine:xtilia ihkó:n mah kichihchi:wa yeh. No: ma:welia isiwa:tsi:n, ke:mah, kine:xtilia:ya. *Mientras** ke siwa:t a:mo kanah ya:ya yeh. Ehe, andaleh, mm. Pos ki..., kinextilia ke:ní:w kichihchi:was ne:n tamali:n. Pewa kihilpia, kihilpia, pewa nika:n o:me kowtsitsi:n ihko:ntsitsi:n, ke:mah. Wa:n ta: no: ika se: mopale:wia, ta: yo:n no: monamakaya. Ne: *tiempo** monamaka ma:tameh. Mm, kinkwiah Ke:mah. Wa:n, wa:n no:, no: semi ika se: mopale:wia ya, ta: no: patiohkeh katka. Mm. Ke:mah ne:, neh te..., neh nimo..., nimokowilihka ne: Sem..., sempowal wa:n kaxto:l ika nimokowilihka se:, *porque** onkaya ata ne:, t'mati toni, k...,komo timotahtania yo:n ma:tat kwitpata:wak tikiliah wa:n se: ma:tat no: tehwa:n tikiliah, *este** me:diokopitstik ma:tat ata kichihchi:wah, wehkapantik sah wa:n istsi:ntan, tsi:nkopitstik. Entó:s yehwa yo:n o..., o:me taman ya onkaya yo:n ma:tameh ata. Pero yeh yeh kikwia yo:n kwitkopitstik sayoh para kwitolo:chilpia:yah sah, yeh kwitolo:chpilpiah sah. Tein. E:soleh, ehe. Pos. Ehe, ehe. Sayoh yeh kilpiah yo:n, se:seko se: ihkó:n kichi:wati ka:mpa kitila:niliah tamali:n. Wa:n ke:mah kolo:chilpiah wa:n ompa moka:wa, kwitkopitstik ihkó:n moka:wati itsi:ntan. E:soleh, ehe, se: mo:lik ika de pata:wak. Wa:n i:n a:mo, i:n komo ke mitschi:wa ihkó:n koya:wak *entonces**. Ne: ma:tat, e:soleh, nochi, nochi, nochi tso..., e:soh. tamia se: mo:lik de wehkapan, nochi kipia wa:n ke:mah si tikwitilpia pero ihkó:n yo:li:k tikilpihtiw, tikilpihtiw para moka:wa mahyá: se: *morral**. E:soleh pero pata:..., mahyá: pata:wak e:soleh, pata:wak wa:n se: mo:lik de wehkapan. Ihko:ni, pata:wak, pata:wak, ehe, pata:wak. Mm, *que si**, no: moi:xtila:naya, *una vez** se: kwi:ka ya ne:n a:t, a:ihtik a. Ata mahyá: mo..., moi:xtila:na. *Por eso** tikiliah ma:tat, ke:mah, *este** iwki ne:n, ne: *tiempo** ne: ma:..., maweliah ta:tomeh ta:tomeh, ne: kichihchi:w..., kichihchi:wayah wa:n ika se: motekipanowa:ya ya no: pos ta: se: monamakiliaya ya. Ke:meh i:n a:mo tima:weliah tehwa:n pos timokowiliah ya, se: kikowa ya wa:n ke:meh i:n tiknehnekih, tiowih ne: tata xiliwi:tih. Se: kikowa, ke:mah. Pos ompa yehwa ya ika ne: timo..., sepa, sepa ompa se: ki:xtia yo:n tein ika se: mokowilia. Pos ta: se: monamakilia xilitsitsi:n wa:n ahahchichi ne: ika se: mo..., mopale:wihtiw a, ke:mah. Mm, ah pos ke:mah se kininamaka, mm. Ke:mah. Aha, neh ne:chilia:yah ke "komohkó:n" kihtowa "a:mo tiweli timitsnamaki::lti:skeh tehwa:n" kihtowa Pos.... E:soh, ke:mah pos ta:.... Nikilia pos kwali nane:chnamaki:lti:skeh pero neh nikilia no: n'neki nimomachti:s ke:ní:w nankichi:wah. A:ndaleh. Kihtowa "pos komo timomachti:s ihkwí:n x'pe:walti". E:soh. Ximaki..., ne: kilp..., kilpiah ne: seko, kitila:nah ika tamali:n. Wa:n pe:wak timo:nextilia *hasta**.... Ehe. Wa:n kita:liliah se:, se:, tani ihkó:n, itech kilpihtiowih pero *cuando** ti..., tikxiti:ni:tih nochi, nochi kwowtsitsi:n, tikolo:chilpia ya. E:soh, ehe. A:ndaleh. Tikolo:chilpia wa:n ke:mah para ki..., nehje:n tikkwopilowa. Ompa ya ne: se: tik..., tikihilpihtiw a. Tikkwopilowa wa:n ke:mah ihwa:k a ti..., tik..., ti..., teisá: se: kwowit tikwi. Ehe. Wa:n ke:mah tikyewalohtiw a, yewalohtiw, yewalohtiw, yewalohtiw. *Hasta se: ma:tami. Yewalohtiw, yewalohtiw iwki. Pero se: to:nal, a:mo se: ma:tami ne: yo:n ma:tat. ¿Ke:mah tak? Mm. Ata kanah, ke:meh e:yi to:nal. A:mo se: ma:tamis. Ompakawi:n, *o** o:me to:nal, ta: pos se: kitekilia pero wa:n ke:meh yo:n se:, se: ehkoya de ompa ne: tinemiti pos se: sayoh tikilpia, tikilpia, tikilpia, tikilpia wa:n t'chihchi:wa, t'chihchi:wa.. Ke:mah, ke:mah, ehe. E:soh, ehe, se: kichi:wilia, se: *moobliga:rowa** ya se: ma:tami, e:soleh. Se: ki..., ma:tamis ke:meh o:me to:nal, ta: pos s..., konta:l ke tikwisneki nimantsi:n yo:n to:nal, ke:mah, ke tikwisneki, tikihto:sneki, nikwi:kati sepa nimantsi:n. Nikwi:kati tein yonkwik ma:tat. *Merito**, se: kicha:li:ti a, ke:mah, i.... Aha. Ke:mah, iwki *mero**, iwki yo:ni. Pos iwki ne: *tiempo** ne:, neh yehwa yo:n ika no: nimotekipanoh, ne: titama:tawia:yah xilitsitsi:n, tikin..., tikinkwitih, mm. Ke:mah. Ke:mah, mm, ke:mah, se: kinkwi. *Pues** neh yehwa yo:n no:.... Ke:mah. Okseki toni *más** teh ti..., tikmati? *Pues** Tiow kowtah *o** de yo:n teisá: tikahsik xiwit, toni pahti, mm. *A ver** ke:ní:w Mm, *bueno** yo:n cha: no: tiki:xmatos yo:n tehwa:n tikiliah o:mikilit Mm, ke:mah, ke:mah onkak. Ata neli. Tehwa:n, tehwa:n ika yo:n timopahtia:yah ne: yo:n o:mekiltsi:n, komo ke:meh i:n te:kwi ata ne: to..., toto:nik *o** santeina:mo pos Se: kima:xakwalowaya yo:n o:mekiltsi:n wa:n ika se: ma:ltia ata entó:s *hasta** pané: se: se:wi kwaltsi:n *porque** no: ye:k ahwia:k ata komo sepa se: kima:xakwalowa wa:n ximo..., se: mokwa:te:kilia pero ne:n nia:yotsi:n ya komo ke nochi pané: se: te:..., te:sempa. Ke:mah ye:k, ye:k..., *o sea** kwali ne: para yo:n se: itsontekon te..., te..., te:kaxa:nilia toto:nik. Ke:mah, yehwa yo:n ika neh no: nimopahtia:ya wa:n ne: yehwa yo:n o:mekilit, ne: tik..., se: kima:xakwalowa ihko:ni wa:n yo:n *este** ne:n yo:n li:mahxiwit, no: ti..., ne: tiki:xmati. Yo:n li:ma, tehwa:n ti..., es..., tehwa:n tikilia ne:n li..., lima, lima, lima, e:soleh. Yo:n tein kiliah noktali:mah, xi:pohli:mah. Mm, si, pero tehwa:n tiki:xmatih noktali:mah, tikiliah noktali:mah, ehe. Namehwa:n nika:n no: iwk..., no: taman nakilwiah, noktali:mah wa:n ne:pa tehwa:n tikiliah *este, este** li:mah de chichi. Mm, ke:mah, ke:mah pos wehwei xihxi:pohyeh nehjó:n, ke:mah. Mm, ke:mah, iw..., iwki chi:wtok, ehe. Yo:n semi kwaltia ne:n ixiwyotsi:n ika se: ma, se: moma.... Mm, yo:n ke:mah. Ne: xa: no: tikmati ke pahti semi no:, pahti wa:n no: yo:n, yo:n tikiliah tehwa:n tio:kowit. Mm, pahti, ke:mah. Yo:n semi no: kwali para ne:n mikia:tonawis. Mm, tio:kowit tewin a:man, a:man ma:sehselistok, mm, mm. Yo:n ehe, *exactamente**, mm. Yo:n semi no: kwali para ne:n yo:n mikia:to:nawis, ata te..., *a veces** se: sehsekwi. Wa:n wi:tsa ne:, wi:tsa *ratos** pero fie:roh ne:n se:, se: toto:nia pero eliwis sah se:, se: mahyá: mia..., momiakia..., mikia:to:nawis tikiliah tehwa:n. Ehe. Se sehsekwi sah ata wa:n toto:nik dios. Yeh te:kokoh, yehwa yo:ni mah te:maxakwalowili:ka:n wa:n mah se: mopa:ka ika, se: ma:ltia, ke:mah. Yo:n no: semi kwali yo:n tehwa:n tikiliah tio:kowit ixiwyotsi:n, ehe, tio:..., tiokowxiwselotsi:n, ixiwyo, ehe. Ke:mah wa:n tel..., telahwia:k ata te..., tehwa:n tikiliah yo:n n' i..., ixiwyotsi:n. Ke:mah, pero yehwa yo:n no: semi para kwaltia para yehwa yo:n mikia:to:nawis, ehe. Ke:mah. Wa:n yo:n mikia:to:nawis de ka:ni yo:n wa:le:wa, ke:yeh yo:n te:kwia, de toni yo:ni. Pos.... *Exactamente** pos yehwa yo:n a:mo ke:man tikahxilihkeh yo:n de, de ke:ní:w *este**. *Porque** neh nimolia yo:n a:mo, a:mo te:kwi sayoh *porque** teyo:koli:s sah. A:mo ta: tak *siempre** ke:meh i:n se: moa:palowa. Neh nimolia ke yehwa ompakawi:n wi:tsa. O xa: de nemowtil. Pos tak iwki a mosehsentilia ya yo:n, yo:n, mosehsentilia tikita kokolis, *una vez este** momiakilia ya pos nio:nó: se: kimati ka..., ton, ton kokolis se: kipia wa:n tehwa:n te:..., te:chi:ilia:yah ne:n totaktsoyowa:n ne: ke mikia:to:nawis, ke:mah. "Pero yo:n" kilia "ne: yehwa i:n yo:n tio:kowma:xiwtsi:n" kilia "xikma:xakwalowilika:n wa:n ika ne:..., tikitas" kilia "kika:was". Wa:n neli iwki te:..., iwki te:chpahtia:yah. Ke:mah pos ne:, ne: wehka:w a:mo onkayah tapahtia:nih. Ke:mah, ka:n teh onkaya weh. Koyo:meh, a:ah. Wa:n tikmat..., onkaya yo:n pohpoxo:n ata, no: t..., no:, no: namehwa:n no: name..., nanki:xmatih. Wa:n yo:n tehwa:n tikilia:yah ne: yo:n, we:noh, mahyá: koyo:kopa se: kilia ne:, ne: tehwa:n tikiliah *sarampión** Tiki:xmati no: ko..., no: yo:n kokomeh ata no: te:kwi. Te:kwih nochi nika:n, ti..., motekpa:nah wa:n ye:kahwayohkeh fie:roh, telahwayohkeh de yo:nkeh. Aha, e:soleh, ke:mah, telahwayohkeh yo:ni. Wa:n neli nochi tikihyowihkeh, ka:n timikkeh, ta: ika, yehwa ya ke:meh i:n xiwtsitsi:n ika se: mopahtia. Yo:n *hasta** ne:, ne: *tiempo** ata onkaya solamente ne: mejoral, aha, ika timopahtia:yah. Yehwa yo:n ata ki..., tikmati toni ne:, 'kawa:ntia:yah ata ne:n, komoke ne:n a:t, totoktsi:n wa:n ke:mah kipantamo:tahya yo:n *mejoral** ompa mah, ompa mah mahyá: pa:ti pero kite:ntsakwah ika se:, se: teisá: se: tasa:l, entó:s momana ompa ne: wa:n ke:mah xitai a, yehwa sah ika timopahtia:yah, ka:n teh *más** onkaya, ne:, ne: *tiempo** a:mo onkaya pahti. A:mo ke:meh ekintsi:n, ekintsi:n nochi mopatak ne:n ika timopahtiah ekintsi:n, ekintsi:n *puro, puro** pahti. Wa:n pahti, ta: pahti nika:n tikpia ke:meh tikihtowah tehwa:n ne.... Ta: nika:n, nika:n, nika:n ma:wi..., nika:n tika:wilohtokeh, sayoh. Nochi, pos nochi onkak nikahkwi:n. Tehwa:n *material** a:mo tikpiah para ika ti..., tik..., tikchihchi:waskeh. A:mo *porque** pos yo:n tein tikihtohtok tehwa ke nika:n tikpiah pahti. pero teh ti..., ximonemili de ke a:man topilwa:n tein moskaltihtiowih tsikitsitsi:n, a:mo tikine:waltiah ika ok. Ehe, yehwa yo:n tehwa:n tikal..., *o sea** mahyá: n' tikelka:wtokeh ne:n.... A:mo, a:mo yo:n, komo tikitah se: topili mokokowa, ka:n, ka:n tik..., tikmakah xiwpah. Ta: tiktsikwi:naltiah ne:.... Niman t'ma:mahte:wah wa:n *carrera**. Tikwi:kah ne: tapahti:lo:ya:n, ehe. Tikitatih ne:n koyo:t mah kimaka pahti wa:n niman. Ki:xehekowa ya no:, santeina:mo kita:lia witsti wa:n pos iwki a. Kitsopo:niah. Kitsopo:nia wa:n ke:mah ki..., a: pos ika i:n, *orale** pero sepa xiwi:ki yo:n mo:sta, wa:lkwi wa:n tikitaskeh sepa ke:ní:w moka:wa. Wa:n, wa:n koma:mo kina:mikik kichi:wtok sepa xiwi:ki mo:sta *o** wiptika, e:soleh. Mo:stika t'wi:kilia *pues** komo tikita tepitsi:n ya, e:soh, kina:mikik a, soh tepitsi:n n'ta:lili:ti se: pahti wa:n ke:mah kwali a. Ke:mah, e:soh, yehwa ya. Mm, yehwa yo:n nochi pero tehwa:n a:mo tikimpahtiah topilwa:n ika yo:n xiwpah, mm. A:mo, a:mo tikimpahtiah ika. Pero, neli a:mo, a:mo ta: *este**, mahyá: nochi tikelka:wtiowih ya. *Porque** tehwa:n *este** ne: pos porin tikihtowah mopata..., mopatatiw a ne:n tanawati:l. Yehwa yo:n *porque** a:mo ti..., niman tikihtowah a..., nopili a:mo kina:mikis i:x xiwit tikte:te:kilihtokeh oso tahtai:ltiah xiwit sah, xiwa:t sah wa:n iwki wa:n.... Mm, a:mo kina:mikis, ta: kina:mikis x'wi:ka ne: iwa:n koyo:t mah kipati. Mah kita, mah kita tapahtikeh ke:ní:w kina:mikiti. A:mo kina:mikis, mah, mah kita ne:n tapahtihkeh. E:s..., e:soleh. Wa:n a:mo ta: k..., onkak pahti. Onkak pahti nika:n pero pos neli de ke tehwa:n tikihtowah para ihsiwka ne: mah pahti pos tiktsikwi:naltiah ne: ima:ko ne:n tapahtihkeh. Ke:mah pos ta: yehwa ya ne: tikmat..., titakowtamatih ika ya ne:..., timoliah *más** ihsiwka, m..., ke:mah pos ta: ika se: ke:waltia. Mm, wa:n pili momati. Pili momati, iesyo momati, ika..., komo kahsi se: kokolis niman kitsopo:niah wa:n ke:mah pahti a Ke:mah, ika *puro** pahti, kitsop..., mo..., e:soleh. Wa:n..., a:mo momati, a:mo momati. Ke:mah wa:n a:mo, a:mo momati iesyo de ke sayoh paniá:n sah mah kita:talili:ka:n teisá: xiwa:t sah wa:n.... Mah pahti a iwki a, a:mo, *por eso** yo:ni tehwa:n nochi tikelka:wah. Tikelka:wah, iwki neli. Tikelka:wah. *Porque** ne:, pos neli a:mo timo..., a:mo tikek..., timomachtihkeh para ika, tikin..., nika:n pahti tikpiah pero iwki a ne:n tota:tahwa:n a:mo te:chi:xmachtihkeh. Pero ne: pos neh yehwa yo:n ika timo..., nika:n ika timonohno:tstokeh, ke:mah Yehwa yo:ni, *porque** nika:n. (Borrar lo de filiberto Teh xa: tikmati ne: toni *más** ne:n, ne: *tiempo** ika timopano:ltih. Pos onkak miak xiwit. Miak ata mela:w. Miak xiwit onkak nika:n, *porque cuando** yo:n se: motsonteki, niman ti..., tikihtowah a:man, tikwi:kiliah *doctor** mah te:chihtsoma. Sepa kachi te:kohkokowa pos ta: se: ina..., pahti, mm. A:mo, a:mo te:kohkokowa, sanoke neli pahti, no: pahti pero *este** nehje:n ki..., wa:n no: niman pahti. Ke:mah. Komo kina:miki pero koma:mo ka:mpa yo:n kipano:ltiliah n' *hilo**, kitsopo:niah n' ika ne:n, nehje:n tein te:koyo:nihtiowih wa:n ki..., ta..., 'ta:liliah ya n' *hilo** wa:n kilpiah *o** a:mo n'mati yo:n ox kitili:ntiah *o** a:mo n'mati yo:n ke:ní:w kichi:wah Ompa ke:mah sepa pe:wa nehje:n, a:mo, a:mo pahti, mahyá: xokoya, xokoxtiw, *en vez** ke pahtiskia niman pe:wa *este** xokoya wa:n pe:wa a:a:..., ki:sa miak a:t. Ompa xokox..., xokoxtiw, ke:mah, ke:mah, pos sepa mo.... Ke:mah pos ta: te:ma..., mahyá: te:malowa ne:, ke:mah, ne:.... Ehe, iwki, ke:mah iwki, ke:mah iwki yo:ni Wa:n ne: *tiempo** neli *cuando** ke:meh i:n tine:chilwihtok, mm. Wa:n ne:n yo:n de motsontekiah ne: ke:maniá:n. Ihwa:k *solo** xiwit sah kima:xakwalowah ihkó:n. Yo:n wi:tskite:mpi:l *o**.... Pero wi:tsikipe:mpi:l, pero yo:n *este** yo:n tiki..., tehwa:n nika:n tikiliah wi:tsikixiwit. Wi:tskixiwit, *exac...,**, ehe. Wi:tsikixiwit, kemah. No: se:, e:s..., e:s..., ke:mah. Yo:n achi chihchi:chi:ltik ata ixiwyo wa:n ixo:chiotsi:n nochi chi:chi:ltik. Wi:tsikixiwit, pero tehwa:n tikiliah wi:tsikite:mpi:l. Wi:tsikixiwit, ehe. Tehwa:n nika:n witsi.... nika:n, i:n San Miguel tiki:xmatih wi:tsikite:mpil. E:soh, no: iwki ne:, ompa ne: tani, iwki. No: iwki tiki:xmati, wi:tsikite:pi:l, ke:mah, *o sea** kipia o:me toka:it, *hasta** e:yi. Ehe, e:soleh yo:n, ke:mah, pero i:n tehwa:n tikiliah ma:s..., ma:se:wal. A:, ke:mah pero koyo:meh ya, de koyo:meh ya, koyo:meh ya. Pero i:n tikihtohtokeh tehwa:n pos nika:n tiki:xmattokeh tehwa:n. Mm. Wi:tsikite:mpi:l, *porque** neh ne:chpasa:roh se: *vez** Wi:tsikite:mpi:l, ehe. Neh nimometstekka. Ehe, wa:n.... Wa:n nik..., nimometstekka *pues este** nik..., wehka nimotekka noko:tsko. Wa:n yo:n tiw..., timo..., tiwetska *o** i..., kowit. Nimopechi:ltih se: *vigas**, se: kwowit we:i, kwowit nimopechi:ltih. Wa:n mitstekik. Ke:mah, nimopechi:ltih, ne:chtek wehka. Wa:n yehwa sah xiwtsi:n ika timopahtih. Nikwi:kilihka ne:n tapahtikeh mah ne:chpahti wa:n ne:chilih, kihtowa "a:mo, a:mo nikihtsomas ok" kihtowa "pa..., pano:k a *tiempo** *Hijo de la m..., wa:n.... Ehe. "Ts..., wa:lkwini namantsi:n" kihtowa "toni *horas** timokokoh", nikilia "nimokokoh ke:meh, ke:meh, ke:meh mahtaktio:se: *hora** de nepantah". E:soleh. "A:, pos we:noh" kihtowa "pos a:mo *tiempo** niki..., nikihtsomas ekintsi:n" kihtowa. Pano:k a de n'.... Pano:k a" kihtowa. "Ekintsi:n a:mo, a:mo pahtis ok" kihtowa. Nikilia "we:noh". Pos we:noh, koma:mo pahti pos nimolia *ni modo**, ne:chilwih ya ke ka:n pahtis. Ka:n pahtis. Mm, ka:n pahtis, pahtis pero x'mati nimolia ke:ní:w. Pero a:mo, ne: s..., se: sayoh ki..., ki:xpa:kak sayoh ika seki, seki a:t sah, a:t sah no: ika ki:xpa:kak, a:it tonika tak. Mm, tik..., tiwa:lah, tepitsi:n, ke:mah, ke:mah. Toni kita:lilih sah wa:n a:man kine "n'pi:kiti" "*bueno**, 'pi:ki. Ki:xpa:kak kwaltsi:n, neli kichipa:w, ke:mah, wa:n ke:mah ki:xpi:kik, kipi:kik ika yo:n tilmah, kwaltsi:n kitetekwinoh. Ki:xpi:kik. Yo:n tein ika te:pa:kayah ka:n yehwa ya yo:n kilia:yah *oxigenada**. Mm, a:man okseki kikwih, a:it toni Kanah, ata neli. A:ah, ne: *tiempo** yehwa yo:n kikwiah yo:n n' a:t, pero a:man a:mo, a:man okseki. A:man okseki a:t kikwih, a:it toni. Ehe, a:mo neli, e:soh. Te:lte:kokoh. Te:kokoh. Neh ne:chchipa:wilihkeh pero ne:chkokoh fie:roh wa:n *después**. Iwki timo..., iwki tipahtik, tiwa:lah. Pos ni..., niwa:lah, niwa:lah iwki. Kihtowa "a:man x'wa:lkwi *hasta**, para i:pa e:yi to:nal" kihtowa. Wa:n sepa tiah, ehe.. Wa:n ne:chkokowa, ne:chkokowa pero iwki nikihyowih. Tikihyowih. Ne:chkokowa:ya, 'kihyowih, we:noh nimolia pos a:mo, sepa n'wi:kili:ti nimolia *a ver** toni ne:chilwia. Ehe, sepa tiah. Nikwi:kilih, sepa niahki wa:n nikwi:kilih, sepa niahki wa:n nikwi:kilih kihtowa "pos, ke:ní:w mitskokowa? nikilia "ne:chkokowa fie:roh, Ehe, a:mo t.... Toma!, Ne:chtohtomilihkeh pos tepisti:n nie:ktamatik. A:mo mote:malo:tia:ya ne: ka:mpa timotek, ata neli. Ke:mah, mm. Yeh ika mitskokowa:ya. Yeh ika ne:chkokowaya fie:roh, mote:malo:tihtoya wa:n nik..., pos a:mo, nimolia i:n a:mo, a:mo n'wi:kili:s ok. Ke:mah mote:malo:tihtoya. *Desoués** ihwa:k a ne:chilia no..., na:nahtsi:n "Mah n'mana" kihtowa ne:n xiwit" kihtowa "wa:n ika x'pa:ka". E:soleh. Pos *oralke** nikilia "komo tiknemilih *orale** x'mana" nikilia "wa:n xik..., tikpa:kas tehwa, xine:ch..., ne:chpa:kili nikilia komohkó:n tikneki". Ehe, pe:wa ika timometspa:ka. Pe:wak ne:chpa:kilia, ihkó:n kichipa:wa ika se: tilmah. Entó:s pe:wak a mo..., ke:mah. Kichit..., pe:wak kichipa:wa, kichipa:wa no: kwaltsi:n, kwaltsi:n mochipa:w. Wa:n ke:mah kikwi..., kite:moh yo:n tein *mero** iselo n' xiwit. E..., wi..., e:soleh. Ke:mah, kite:moh iselo, kwa:lkwik iwa:n ya, pe:wak kima:xakwalowa, kima:xakwalowa kwaltsi:n ihkó:n. Yehwa. Wa:n ke:mah pe:wak ki..., n' a:yo, pe:wak ki:sa a:t. Pe:wak kich..., ke:mah ni..., cha..., kichachalachilia ya. Ye:k kiatahta:lia, kitahta:lia ihkó:n *gotitas, gotitas**, tepitsitsi:n, tepitsitsi:n kitahta:lilihtiah ihkó:n *parejo**. Ke:mah, ke:mah. Wa:n ika yo:ni wa:n ke:mah se: tein iselo ki:xpepechowilih wa:n ke:mah nikilpih sepa, nikpi:kik ika tilmah ya. Se: tein ne:chmakakah yehwa, ika sepa niki:xpi:kik. Ehe. Wa:n .... *Después** pe:wa ni..., nikpahtia, pe:wa n'pahtia, n'pahtia ihkó:n. Wa:n iwki ti..., iwkipahtik pero yehwa ne: wi..., wi:tsikite:mpi:lxiwit. Wa:n iwki pahtik, pahtik a, yehwa, yehwa, wi:tsiki. Wi:tsikixiwit nikta:lilih wa:n ne:chpahtih ya, *hasta** ompa nikitak ke pahti pero .... Ke:mah, ke:mah. Pos pahti, pahti neli. Ne:chpahtih kwali, a:mo nikihtowa ke a:mo wa:n *despues** pe:wa nikita motokotsowa ya ne:n i:xpahti a, i:xpahti a, pe:wa i:xpahti a, i:xpanki:stiw a, i:xpanki:stiw *más** a. E:soleh, i:xpanki:s[a], pe:wa pahti, mm. Ke:mah. Wa:n iwki nitekiti a, ka:n ke:man nimose:wih. Iwki titekitia. Mm, *[por]que** n'piaya tekit. Ke:mah. Nikwelitak ne: ka:mpa ne:chtaxta:wihtoyah. E:soh. Ke:mah, ne:chtaxta:wihtoyah pos nikwelitak. Pos ompa ne:, a:mo, i:pa a:mo timose:wih. Iwki ti..., iwki, iwki titekitia, ti..., mo:stah. Ma:ski ne:n iwki niahkotsikwi:ntia:ya ihkó:n yo:li:k nitaksatia:ya, pero nia:ya iwki mo:sta. Ke:mah, nikwelistoya tekit, ompa ne:, *cerquita**, a:mo wehka. A:mo wehka. A:mo wehka nia:ya. E:soh. Mm, nialmasa:lowa ne: chikwe:yi *hora** wa:n nimantsi:n niahsik a niman, nite:ntami wa:n nitsikwi:ni. Ti..., tiow sepa titekititi. Ke:meh nika:n tiehkokeh wa:n i:n ahko sah. E:soh, entó:s *cerquita** katka, a:mo semi, a:mo wehka. *Andale** Iwki sah de nineh..., *cerquita**, a:mo wehka, a:mo, ompa sah nitekitia pos .... *Por eso** nikwelitak, a:mo ke:man nimoka:wak neh. A:mo ke:man timoka:wak. A:mo ke:man nimoka:wak. Ne: komo ke mahyá:, a:mo tik..., nikihtowa neh, a:mo topo:nik mometstsitsi:n *si no que**.... A:mo, a:mo teh t'machilih. Nik..., mm, a:mo, a:mo, ka:n teh kení:w, nió:n teyi, nió:n teyi ka:n teh kipasa:roh. nió:n teyi, nió:n teyi, nikpahti ika xiwit wa:n ke:mah pe:wak pahti, *entre más** nikita ke pahti a wa:n kwali *más** nitaksa ¡Ay dios!, pos kwali, kwali ke:meh yo:ni ne:n se: ..., ehe. *Más niksegui:rowa** ya neh. Wa:n tikmati ne:n de ke a:mo no: se: mose:wia pos no: ihkó:n ya momati ne:n se: i..., se: imetstsitsi:n komo ke, se: imets kahkawa:ni a. Entó:s iwki a, iwki a se:, iwki a se: momati ne:n ka:mpa se: te..., ka:mpa se: moteki, komoke a:mo se: ki..., ka:n no: se: ki..., nikihtowa neh. A:mo se: sehse:wi *si no que** kawa:ntok se: imetstsitsi:n. Ke:mah. *Por eso** se: momati a de se: tekiti pos komoke a:mo, a:mo tikneta:li..., a:mo timose:wi:ti. Wa:n komohkó:n timoteik wa:n a:mo kanah tiow, komoke se: momati no:, se:..., se:..., metssehsese:ya. Pos moka:wa se: imets iwki, mahyá: se: wa:n a:mo, a:mo wel se: kinehnemi:ltia niman, mm, niman. Ke:mah, ehe, *merito**. A:mo *porque** pos, pos tak iwki a se: kim..., se: mo..., ihkó:n se: moe:waltia, mm. Pero komo neli ne: ke:meh yo:n se: moteki wa:n a:mo se: k...., mopia, komoke, no: iwki a se: momati, ke:mah. Se: ki..., se: iwki se: tekiti, iwki se: tekiti. *Hasta** iwki tikelka:was [ko]mo se:..., e:soleh, *hasta** se:..., ke:mah. *Hasta** pahti iwki wa:n ompa, ompa pahti *mismo**. Mm, ka:n no: n'chi:wa kwe:ntah, sayoh nikpi:kia, ke:mah, niki:xpi:ki ihkó:n para a:m..., para a:mo i:xta:lkalakia. Iwki. Ke:mah wa:n iwki se: yowi se: teki.... E:soleh, ke:mah, ke:mah, ke:mah. *O** kalaki teisá: kowta:l, ke:mah. Ke:mah yehwa yo:ni pero *demás** pos pahtik iwki nomets. *Pues, pues**, ke:mah. Iwki se: kihyowia. E:soleh wa:n titekitia iwki, ke:mah. Mm, Iwki a no:, iwki ompa nietoya, iwki, iwki nitekitia, iwki nisento:naltia:ya. E:soh, ehe, *andale**. Wa:n ompa nietoya iwki wa:n iwki pahtik. Pero neli, yehwa yo:n xiwit n'ta:lilih. Yehwa ne:n wi:tsiki, ke:mah. Ehe, yehwa yo:n xiwit n'ta:lilih, nochi yehwa. *Si** miak onkak xiwit nikahkwi:n, soh ke a:mo, a:mo nochi t'matih ok. A:mo nochi se: kimati wa:n ma:ski neli tikihtowah, de a:mo tiki:xmatih ika timopahtihkeh pos neli a:mo, a:mo se: ki:xmati, pero yehwa yo:n witsikite:mpi:l pos neli i:pa tik..., yehwa ika timopahtiah nan..., achto. Yo:n tepisti:n se: moteki ata yehwa ya se: kichachalachilia wa:n pahti, ke:mah. Yo:n ne: kowtah onkak yo:n mo:so:t, ta yo:n no: kwali pahti, se: kima:xakwalowa wa:n tepitsi:n timoteki pos x'ta:lili yehwa yo:n, kwaltia. No:, no:, no: neli k..., ke:mah. Wa:n yo:n seki mo:so:t ata onkak, komo ke no:, no: kikwa:yah ata tokni:wa:ntsitsi:n, xa: tikmati teh. Kanah. Se:..., ompa ne: tehwa:n, se: ta:tosti:n, te:chpale:wia:ya wa:n tia:yah ne: tomi:lah. Ta: tikitah tehwa:n 'kwihkwiti a yo:n, yo:n pané: tikiliah ista:kmo:so:t. Wa:n pe:wa, pe:wa, pe:wa kikwi ika takwa, nikilia "*a poco** ka:n chichi:k" kihtowa "Kanah, pero ta: i:n" kihtowa "pahti", nikilia "pero de toni" "ke:mah" kihtowa "pahti, ta: i:n i:pa tikwah" kihtowa. Wa:n acha ne: kikwik se: *rollo** [wa:n] kikwa wa:n kiteki, kikoto:na itaxkaltsi:n ika seki ihkó:n motehte:we:liltia. Nikilia "wa:n i:pa tikwa" "i:pa nikwa:ni" kihtowa. Ke:mah. Yehwa yo:n ista:kmo:so:t pero. Tein ne: mi:lah mochi:wa, mm. Yehwa, yehwa. E:soleh, mi:lahmo:so:t, aha. Pero tak neli, chi:..., se: chi:chiko. Kikwah. Pos iwki nikitaya neh kikwa:ya, a:mo se: kikwa, ke:meh yo:n ekintsi:n onkak ne:n pa:pa:lo:kiltsi:n, de mela:w onkak. Pos de a:mo te:ne:xtiliah ke:ní:w se: kikwa:s, a:mo se: kikwa. Pero pos neli tein a:mo te:na:miki komo ke pané: mahyá:, nikilia neh mahyá: se: toskatata. Se: toskaxokoya. Te:toskaxokoltih, pero tak i:n se: kokolisyoh. Mm. ke:mah. Mm. Mela:w n' onkak ompa ne:wí:n tehwa:n. Onkak. Wa:n yo:n mochi:wa mi:lah oso ke:ní:w. Onkak, onkak. Mi:lah, mi:lah, ke:meh i:n ka:mpa xa:lah, mela:w onkak ne:n pa:pa:lo:kiltsi:ni, pa:pa:lo:kil.... A:, si. Chika:wayak a. Pa:pa:lo:kiltet a, ta: ekintsi:n chika:wayak a, chika:wayak a, onkak miak. Wa:n yo:n ke:ní:w kichi:wah sepa ki..., kite..., kitekih. Ki..., kitekih *o** ke:meh i:n kahokwih ya para *semilla**, kipi:kih ika se:, se: ihkó:n, ika se: tasa:ltsi:n *o** se: *bolsa de naylon**. Ompa kipanta:liah wa:n tepitsi:n ki:xwa:tsah, ke:mah, ki..., kinemiliah kitepe:wati:w, 'kwite:wah ya, yowih kitepe:watih para ompa ixwa. Kita..., sayoh kitai:xohololowiliah, ompa kimoya:wah. Ke:meh tikita ne: sempowalxo:chit se: kimoya:wa, iwki no: ne:n pa:pa:lo:kilitsi:n kichi:wah, ke:mah. *Después** de ixwa ya pos se: monamakilia tepitsi:n wa:n tepitsi:n kimahse:wa ya wa:n ompa iwki tipanowah ya, mm. Ke:mah, mm. Pos kwali yetok, onkak n'..., ompa onkak takwalis. Pos cha:, ke:mah, ne: tik .... Iwki neli ika se: motamaka ya. Ke:mah ta: nochi, nochi tikpiah ne:n .... Pa:pa:lo:kilit komo onkak, ompa onkak wa:n onkak chi:l pos ika yo:n .... Sepa yo:n tomakiltsi:n, no: *igual**, no: ika se:.... Ke:mah, wa:n iwki. Nikilia, xohxowik, xohxowik *más** we:lik. A:, tomakilit yo:n pos a:kin eski yo:n kikwa, a:mo, a:mo nikihtowa a:mo. Wa:n xohxowik no: se: kikwa iwki, xohxowik. Ke:mah, ke:mah, mm. Ehe. Yo:n a:kin eski kikwa nikahkwí:n [neh]je:n kikowah. Ka:n ta: kikowah pero wa:n pos komo wehka a:mo no: te:ka:wiliah, ta: ta:ká:n te:ka:wiliah pero semi o:me, e:yitsitsi:n sah, ta: 'kwihkwitih, te:pihpiah. Yo:n kitelkowah. No: moixte..., no: te:ixtekiliah de se: ikiltsi:n, ta: we:lik, mm. Seki i..., i:pa iwki yowih, ika ki:sah yowih nemitih, mahxiliah pos 'kwa:lkwih ya. Ehko wa:n kimanah wa:n takwah. A: ke:mah. Pos komo mi:lah a:mo no: wel se: kiteki sah, pero kanah ika, komo ke, ka:sá: ika se: moahxilia pos weli se: kiteki komo kowtah wa:n ohte:noh, pos kwali se: motekilia. Pero a:mo, a:mo ina:xka ta:, yehwa ya ne: mo..., se: tekil..., e:soleh, ehe. Ke:mah, kime:wah, e:soleh. Ehe. Mm, a:mo wel se: kiteki komo mi:lah *porque** pos ompa ne: kime:wah, ehe, kime:wah. Pero a:mo yo:n se: kihtowa ta: seki tokni:wa:n yowih nochi kitekih. Nochi kitekih *hasta** ma:ski yo:n chi:ltekpintsi:n motekiliah, ke:mah. Iwki a neh, ne: ompa ne: ka:mpa yo:n nimitsilia nite:pale:wia, de mela:w onkak chi:ltekpin Ke:mah, miak onkak. Ke:mah, onkak miak, ehe, ke:mah. Onkak miak, mm. Ke:mah, ika yo:ni *pues** kwali yetok. Ne: pos ke:mah. Ke:mah, okseki xiwit a:mo t'mati toni ok *más** pahti. Borrar este espacio Ke:mah, *este**, iwki yo:ni onkak miak *cosas**. Onkak miak *cosas** para se: mopahpati:s, miak xiwit, miak xiwtsitsi:n wa:n miak xiwit para se: kikwa. Miak xiwtsitsi:n. E:soleh, neli miak, miak xiwtsitsi:n, ke:mah, onkak miak. Miak xiwit, miak xiwit onkak se: kikwa:s *porque** .... Onkak miak, soh ke *gente** nika:n a:mo nochi kimati. A:mo nochi kimatih. Nochi tokni:wa:ntsitsi:n E:soleh. Pos nika:n tehwa:n San Miguel tehwa:n nochi tiki:xmattokeh, toni ika se: .... Pero seki pi:pil a:mo kikwah ok. Todavia** ok wa:n m .... Wa:n *hasta** n' a:mo no: kie:ki:xmatih ke:ní:w mono:tsa, ka:n kito:ka:i:xmatih. Ke:mah. Mm, a:mo ok, ke:mah. De ke tehwa:n nika:n tehwa:n tikwah tomakilit. Ehe. Metsonkilit. Yo:n chia:wakilit. Chia:wakilit. Yo:n ahmo:lkilit. Tik..., tiki:xmati?. A:mo Ehe, s.... Niki:xmatok pero yo:n a:mo, ne: ke:mah ya neh ne:chwa:ntikah, nikwah. E:soleh. Ne: ke:man ya. Niki..., nikitak se: *plantita** ihkatok ompa ne: tehwa:n. Neh a:mo nikmatia ox we:lik. Neh a:mo ke:man, *o sea** a:mo ke:man ni..., niktekia. Ekintsi:n kwaltsi:n poso:ntok.| Kipia ya iteyotsitsi:n, nimolihtok niktekiti:w wa:n nikmoya:was ompa ne: de.... Mah onka, *deveras** we:lik no:, mm. Ke:mah, neh a:mo ke:man nikwa:ya wa:n ne:chwa:ntikeh se: *vez** Mitswa:ntikeh. Wa:n nikwe:lilih ke:meh wa:wkilit. E:soleh, we:welik, we:lik. We:lik, we:lik. Wa:n kita:lilihkeh, ne:n a:kin ne:chwa:ntik, kitsoyo:nihkeh. ika *manteca** wa:n kita:lilihkeh chi:l, kitehtekilihkeh. A: pos, ne:chwa:ntikeh yo:n nepantah kwi:kakeh, mah timonepantahwi:ka:n. Ke:mah. Ne:si ihkó:n *bola** kiltamanal. "¡Ora!, xikwa kihtowa, "i:n yetok tapalo:l" nikilia "we:noh". Wa:n .... Mitsiliah ox tiki:xmati, e:soh. 'Koto:ntiowih wa:n kitaxkalpi:ktiowih wa:n se: kikwa ihkó:n. Mm, nikwe:lilih. Yo:n owakilit no tik..., ata neli, no: tik..., no: tikmahse:wani. A:, owakilit ke:mah, owakilit, ¡uta!. Ta: owakilit ke:mah. Ye:k we:lik tamaltsi:ni oso ihkó:n tai:xkweto:l. Nikitaya owakilit ata wa:lah. Ye:k kwaltsi:n we:lik, ne:n owakilit, ye:kwe:lik. A:mo nikmati ke:ní:w se: kikwa takwetol. Nikwa *lo más** ika kichi:wah taxkal, *o sea** ki .... E:soleh. A: ta: neh iwki nikwa ihhkó:n takoma:li:xkweto:l. Kipoye:kiah sah tepitsi:n wa:n neli se: motamaka ya, tsiktsi:n yo:n tehwa:n tikiliah ekintsi:n onkak ne:n chi:ltekpintsi:n, se: tomatsi:n, ¡ay dios!, se: mota..., se: tamahse:wa kwali, ke:mah. Ke:mah, ika yo:ni, se: i:xpanowa ya. Se: i:xpanowa ya, ke:mah. A: neh nikwa nochi de yo:n xiwit. E:soh. Ma:kwi:lkilit E:soleh, tehwa:n ne:wí:n ta ata, ke:maniá:n timote:nka:wkah tikwitiki:saskiah yo:n ka:nika:wí:n ne:wí:n nane:chwi:kayah ma:kwi:lkilit. Ompa ne:wí:n namehwa:n a:mo teyi, ni .... Onkak ne: ka:mpa neh ninemi parahko, ne:wi:n. Ata, pero *cuando** timo.... Te:chwa:le:waltih ata yo:n kiowit, iwki timoka:wa:le:wkeh, pos ta: ye:kkiowia ata. Onkak, mm. ¡Utale! Onkak ne:wi:ni, ¿Ka:nika *mero**? Yo:n ka:mpa yo:n tiahkah Yo:n ne:wí:n ne: ka:mpa Aldegundo, ne:pakawi:n. Ka:n n'mati neh ka:ni nanyahkah. A: parahko, nika:n i:n *lado**. Ompa n' onkak. Onkak miak kilit ompa. *Has..., hasta** parahko onkak, e:soh. Iwki ne:chiliah wa:n yo:n te:kwa:nenepi:l kiliah, ¿Onkak no:? Mm, onkak ne:wí:n kahkafe:ntah, kanah ika, mm, onkak te:kwa:nenepi:l. Em..., emo:l iwa:n se: kita:lilia, se: kikwa. Mm, onkak. E:soleh, ehe. Wa:n ke:meh nimitsilia neh. A:mo, xokoya sah. Yo:n ne:wí:n tehwa:n ka:n mochi:wa, a:mo mochi:wa, ta: t'ta:lia:nih wa:n ka:n.... Ompa xokoya, tak pero teltakawa:ni tak. I:n *tiempo**, de i:n kiowa:tah. Solo i:n *tiempo** xa:, pero ka:n te:ka:wiliah weh tokni:wa:n. Kaltsi:ntan. E:soleh solo kaltsi:ntan, pero *demás** no:, a:mo, a:mo teh kinekih ompa, de plano. Te:wi:kiliah. Neh nimoto:kilihkaya yo:n nakastekilit, selistoya ya. Pero nió:n no: nikmatik a:koni ne:chwi:kilihte:w, ne:chkwi:lihte:w ne:.... Iwki nochi ika *mata**. Itech se: kopalaktsi:n nikta:lihka, [om]pa selistoya ya, pero traba:joh kitakeh, m..., mo:stika nikitato, a:mo teyi ok, ke:mah. Kiwi..., kwi:kah sah. Kwi:kah. Mm, ta: porin no: taman we:lik yo:n ne:n xiwtsi:n, mm. No: taman. Ke:mah, a:mo, nika:n tehwa:n onkak miak kilit, onkak, onkak yo:n tikiliah wehweikilit. Neli miak, tel..., tak pero *fresco siempre**, a:mo *igual** to.... Wehweikilit. Yo:n semi no: to..., to.... Ehe. Mm, yo:n .... Se: *vez** se: siwa:t nikitak wa:lahka de Xaltipan. Kwiko miak. Miak kikwikoh. *Porque** onkak o:me taman. Kwi:kayah ompa ne: ka:mpa nimitsilia onkak. *Hasta** ne:. Kikwi:kayah, kwi:kak pero se: yo:n *pla:sticohbo:lsah**, kipexo:nti:to kwaltsi:n ihkó:n, kisa:lowilih, kisa:lowilih kwaltsi:n wa:n kimekapalma:mah. Ehe, *hijo de mala** Kitki wa:n i:pa n'nemilih, i:n nimolia i:n a:mo xiwit sah kwito, i:n nimolia kwitwo wehweikilit. Wehweikilit. Ke:mah wa:n ompa nimolia kahxiti:ti, ¡ay dios!, tikwa:tih . Ke:mah pos, traba:joh kahxitih *porque**.... Neli ika mota:liah, kichipa:wah wa:n ke:mah kimanah wa:n motamakah ya, ke:mah. ¡Ay dios!, mah.... O:..., o:me taman yo:n wehweikilit onkak, kanah. Se: taman sah. Tein ista:k, e:soh. Ke:mah, ke:mah. Semi we:lik pero ta: neli ka:n .... Ekintsi:n ne: tehwa:n ompa ne: a:mo we:ikanah. *Puro** tarrosia:rowah pero. Yehwa tein, y..., y..., yehwa yo:ni a:man ne: .... Ihsiwka:tekit, tatsiwka:tekit, ke:mah, ke:mah. Pos iwki a ompa ne: tel *de plano**, nochi tatantok. A:mo teh, pos ta: tami, kitamiwa:tsa E:soh, a:mo e:wa, a:mo e:wi. A: neh nikpiani ne: yo:n tomapisi:l wa:n yo:n .... Ke:mah, pero iwki nitama:me:wa, a:mo, ke:meh no: ne:ch..., ehe. *Hijo de la mala**, ta: ye:kwe:lik tamal ata. Neh *de plano** nik..., miak no: nimo[ka]namakilihka wa:n ne: ekintsi:n pos, sepa e:wtok. Sepa, wela:man onkak, ke:mah, onkatok nono, ehe. Onkak, onkak, ke:mah wa:n .... Iwki a ekintsi:n no: nio: ka:n, ka:n ya sikie:ra nimotato:kia, nitato:kati ok no:. Ta: *tanto** kiowit pero. Ni..., nika:wí: nikita neh, a:mo, a:mo kwaltia, [ga] ke:yeh tak ox porin telkiowta:l, *o** i:pa a:mo e:wa. A:it. Ompa ne: *este** pos wela:man tato:kalis, ke:mah. Ka:n ya no: nimotato:kia neh pero nitato:kati i:n oksé: semana, mm. Ta: porin kiowit sah wa:n a:mo wel se: tekiti, ke:meh take:s, se: mo..., se: moxohxola:wa. Ompa i:n ka:mpa i:n, i:n ta:tahtsi:n Modesto iwa:n nimota:lna:miktok. Ka:n nimati, mm. Ka..., a:mo no: timati. Pos iwki nikihtoh, e:soleh se: to:nal ta:ká:n tik..., tikneki titachiati:wih yo:n, yo:n kamoh, ne: kowkamoh ye:k onkak ompakawi:n. Nimatis *solo** mah se: to:nal nah niow ninemiti, mm wa:n xine:chmahmati:lti:ti. Ke:mah, tiki.... Wa:n a:koni ompa kipia. Nehwa no: ne: itech nomi:lah nikpia, ke:mah. A: t'pia. Onkak yo:n kowkamoh, ta: ye:k we:lik. Pos sakie:ra yehwa nikwiti:w, ke:mah, ika yo:n nimokahka:was. Ehe, tepitsi:n se: kitsope..., e:soleh, ke:mah onkak, onkak ke:man tiknekis xikwiti. Kie:ra, kie:ra se: ma:kwi:l *kilo**. *A ver** ke:maniá:n tiá:s ne: xik..., 'mokwi:li:ti ompa ne: .... *Porque** nika:wí: pa..., pané: a:mo we:ikanah N'mati ke:maniá:n nimitsahsis, onkak pero a:mo mochi:wa wehwei. Ata kanah. Pisi:ltik, tsi:tsikitsitsi:n Wa:n ke:yeh tak, ox a:mo, a:mo ta:lna:miki. A:mo tana:miki Pero ompa ne:wí:n wela:man ne:n kamohtsi:n onkak, ke:mah. We:noh, pos a:xka:n teh ke:ní:w timono:tsa. A: neh nimono:tsa *este** Filiberto Hernández Rosario, de Tecoltepec niwa:le:w, mm. ¿Teh? Tecoltepec. Nehwa nimono:tsa Miguel Gorostiza Gabrioto. Mi .... San Miguel Tzinacapan. Miguel Gorostiza Gabrioto de *este** Tzinacapan. Sa:n Miguel Tzinacapan. No: ti..., tiki:xmatik nehjí:n nochi n' .... Borrar Ompa tami. Borrar