A:man xite:chtapowi ke:ní:w se: kichihchi:wa i:n kechmekat wa:n toni se: kikwi. Ah, pos kechmekat se: kichihchi:wa achto se: kite:mowa, ne:n, kaba:yohkwitapi:l tein achi we:weyak. Wa:n yehwa yo:n se: kima:li:na. Se: kikwi sake:ra i:x..., i:xchikwe:yi se: kikwi yo:n, n... kaba:yohkwitapi:l. I:xchikwe:yi para i:xtoma:wak moka:wa, a:mo koto:ni. Wa:n ke:mah tikmali..., *o sea** se: kimali:na no:, se: kitetsi:lowa ihkwí:n, se: kitetsi:lowa. Wa:n ke:mah tik... e..., ka:mpa t'tamiti a, *primero** ka:mpa t'pe:wa tikilpia. Tikilpia para a:mo, para a:mo 'xiti:ni:s, a:mo, a:mo wehweliwis n' motamali:n. T'tetsi:lowa ya, tikalakia se: momahpil, ni..., nika:n tiktila:na ih..., ihkwí:n, nika:n ti..., nika:n tikwa:ilpia wa:n tik..., ni..., nika:n tikalakia momahpiltsa:la:n, nika:n se: tikalakia, ne:n, tahko, ne:n, n' kwitapi:l, kwitapi:l wa:n ke:mah t'malakachowa ihkwí:n ya, t'malakachowa. T'mali:ntiw ise:lti, tikmali:ntiw ihkó:n, t'tila:na, wa:n ke:mah t'tamito ya ihkó:n, ke:mah. Sepa tikilpia nika:n i:kxitan wa:n ompa tik..., tikilpia ya, wa:n ompa tikchi:wa, ne:n, t..., kwa:tololo:t a. Nika:n tikil..., tikchi:wa n' kwa:tololo:t, tikwa:kelpachowa, tiktila:na ya wa:n yetok a n' kwa:tololo:t. Ke:mah, *cuando** tikta:..., yeh etok..., x'chihchi:wa nochi mah ..., tamali:n pero iwa:n ikwa:tololo mah kipia ya. Iwa:n kwa:tololomeh ya. Ke:mah *cuando** ne: tia:s kowtah ya tikchihchi:watiw a, tikwi:ka ya, ne:n, mo..., mo..., mo..., motamali:wa:n, ne:n kaba:yohkwitapi:l. Ke:mah titachia ka:mpa takwah, ne:n, yehwa yo:n, ne:n, chiktehtsitsi:n, ka:mpa takwah, ne:n, tikiliah, ne:n, tepe:.., tepe:..., *bue...,** tiki:xmatih tepe:palo:mas. Yo:n wehwei palomas, yo:n wehwei yo:n chiktehmeh. Wehwei wa:n ka..., ka:sá: takwah ke:masá: ika chi:chiwala:yo:t, ke:masá: ika yo:n, ke:masá: kikwah yo:n, yo:n nejó:n seki kowtet mo..., taman sah mono:tsa, taman sah n' ito:ka:y, ika a:mo n'to:ka:ytia *porque** tamantik sah ne:n ito:ka:y, ke:meh yo:n, a:mo kwaltsi:n se:, kito:ka:ytiah n' ta:tahmeh ke:mah pero neh a:mo n'neki n'to:ka:yti:s *porque** nejó:n ito:ka:y tamantik sah ke:meh, ke:meh se: ta:... se: tokni:w i..., ichihchi:wka, a:mo nikneki n'to:ka:yti:s. Taman sah mono:tsa yo:n. Pero kowtet ne: mochi:wa *medio** ..., no: kipia n' itapalo ne: ilwikatik. Tikihto:ka:n *azul, pero** il..., ilwikatik. Iwki n' itapalo, ehe:yi mokwitok yo:n, pampi:xawi. No: kikwah. Y..., no: kikwah yo:n. Pampi:xawi, yehwa n' kololowah n' yo:n chiktehtsitsi:n. Ompa tikitas kikwahtokeh ya. Takwahtokeh n' chiktehmeh wa:n komo onkak chi:chiwala:yo:t pampi:xowi yo:n wa:n moololowiliah ne:n chiktehmeh. Wa:n 'tachiata ompa, ompa momattokeh yo:n, yo:n tepe:palo:mas, ke:mah tiow, tikwi:kaya ne:n mo..., motamali:wa:n, tikteki a n' kowtsitsi:n sakera de .... Ihkó:ntsi:n tikwis. Ta:..., ta:tahko *metro** n' tiktekis yo:n wito:nkowmeh, we:noh tsonkowmeh, yo:n kiliah, yo:n kiliah tsonkowit. Yo:n a:mo wito:n ok, yo:n tsonkowit. Tiktekis n' kowtsitsi:n, ne: tiktekiskeh ihkwí:n de wehwei, de .... Ke:mah tik..., tikteki wa:n ke:mah tik..., tikita ka:mpa takwahtokeh pos ompa mota tik..., tikchi:wa nochi yo:n tsonkowit tikilpia ya n'..., ke:meh tikpia n' kwa:tololo:t, 'na:lkalakia sah wa:n tiktamachi:wa ihkó:n de we:itsi:n, ne:n, ne:n, kwa:tololo:t tikchi:was. Ihko:ni. Ihkó:n de we:itsi:n. Ke:mah tik..., tikchihchi:wa de yo:n wa:n yo:n wehweliwi. Sepa tikihilpih ya, ma:s[ki] mah, mah motsakwa ya. Wa:n tikchi:wa sakera mahtak, sempowal *o más**. Sempowal wa:n mahtak oso tahko sie:ntoh t'chi:was komo tikita miakka:n, we:ika yo:n [k]a:mpa takwahtokeh. Wa:n semi kikwah xi:kalkowtet no:. Tehwa:n tikinki:tskiayah ika xi:kalkowtet, wehka:w a iwa:n nowe:ita:tah, ika xi:kalkowtet timomatiah ne: ta:li:ka:n. Ompa tikinki:tskia:yah yo:n chiktehmeh wa:n, nejó:n, miak tiketsayah. Wa:n yo:n nimitsilia ti..., yetok a, ne:n, n' tsonkowit, ilpitok a nochi ika ne:, ika n' tamali:n. Ke:mah tiketsa ya ka:mpa pa:panowah, ne:n, chiktehmeh, tikitas yo:n se[mi]..., tiki:xeheko:skeh ka:nika pa:panowah. Yo:n mota ka:mpa pa:panowah, de tahtatelta:liah n' chiktehmeh. Wa:n komo te:ntok kowtet pos ompa yowih. Ke:mah tiketsa ya, ne:n, ne:n tsonkowit wa:n tikechilia se: kowtsi:n ihkó:n ke:meh a:mo, ke:meh a:mo ne:, k..., ke:meh a:mo kika:was mah, mah kipanawi ne:n, ne:n bosa:l. Ke:meh kwali ki... mo..., motsakwili ihkó:n para a:mo ki..., para a:mo ki..., kipanawi:[s]..., chik..., n' *palomita** ne:n bosa:l. Ke:mah nejó:n, nika:n nochi t'tsakwa ika xiwtsi:n para a:mo kimowili:s *porque** i:n kimowilia m' *palomita**, mohka:t. [Ti]kechilia xiwit nika:n i:n, tikehketsa xiwit, nochi mah, mah a:..., mah tsakto nika:n ka:mpa pano:s, para ya:s ka:mpa etok ne:n mo..., mokechmekaw. Ompa wi:tsa ya n' chiktehtsi:n, yowi a wa:n tiktamachi:wa yo:n, komohkó:n *palomita** se: ma:kpal tikta:lia ihkó:n. Se: m..., tikta:lia na:..., na:wi..., na:wi mahpil tikta:lia ihkó:n i:n, se: ma:kpal kiliah na:wi mahpil. Tiketsa ihko:ni a mo... mo..., motsonkwawit. Wa:n ke:mah tikta:lia nika:n wa:n t'ta:lia se: ma:kpal nika:n, nika:n etok a, ne:n, tamali:n, yo:n ka:mpa bosa:ltsi:n ya. Se: ma:kpal para yo:n *palomita** yeh nehnemi wa:n kechahkoihkatiw. Yo:n mokechkalaki:ti a wa:n yowi ne:wí:n pos kitope:wtiw a *hasta** mokechtili:ntia, ompa moka:wa ya. Yehwa, iwki yo:n kechmekat se: kichi:wa. Wa:n ke:mah, nejó:n, yo:n a:mo se: kita:lia ochpa:n, yo:n ih..., we:wehka se: kita:lia ke:meh ka:mpa ininemia:n, ne:n, chiktehmeh nemih. Mopihpilowah, komo teh tima:weli mopihpilowah, komo a:mo tima:weli a:mo mopilowah. Pero yo:n no: etok sah, a:kin ma:weli ki..., ki..., mokwih. Ihsiwka mokwih. Pero miakeh de yeh, se: kita, no..., [no]ta:tahwa:n iniwa:n nia:ya, nejó:n, ti.... Neh ne:chka:wayah ke:meh katka ninohne:l ok neh n'tamatia. Ne:chka:wayah mah neh n'chihchi:wa n' kechmekat ne: tate:noh, ka:mpa etok xi:kalkwomeh, itampa *mero**. Ka:mpa *mero** pampi:xowtok n' kowtet yehwa:n motakwi:lia:yah, ne:n, ta:tahmeh [tein] n' i[ni]wa:n nia:ya wa:n ne:chti:tanih ne: tate:noh mah niketsati neh. Pos ke:meh yehwa:n ne:ch..., tak neh ne:chnexi:kolia:yah, neh niketsa tate:nohke:meh. Ke:meh wi:tseh n' chiktehtsitsi:n wehka ok de pata:nih, moketsakih ne: ta:lpan ya, wehka ok wa:lmetsnehnemih para tate:mohtiwi:tseh ya. Kachi mokwiah. Neh tate:noh niketsati no..., nokechme..., nokechmekaw wa:n ke a:mo yehwa:n, ne:n, ta:tahmeh ne: tatah..., *siempre** itsi:ntan kowit a:mo motokiah ok, moka:wakih ne: ohti a. Pero nikchi:waya neh. Ke:mah, nikinki:tskia:ya *porque** ne:chnawatia:yah, "Tike:tsa ne:wí:n tate:noh n' teh, a:mo nika:n. Nika:n tehwa:n t'chi:watih". Pos neli ika nexi:kolo:t *más** nikinki:tskia:ya neh n' chiktehmeh ke a:mo yehwa:n. Ke:mah, nik..., nikwi a miak chiktehmeh neli. Yo:n, yo:n ke:man teh nimoskaltih, telonkayah yo:n chiktehmeh. Ekintsi:n a:mo tein ok. A:mo tein ok. Ke:mah, nehjó:n, iwki yo:n se: kichi:wa yo:n. Yo:n a:mo owih yo:n, soh mah se: kimali:na ya sah ne:n kaba:yohkwitapi:l wa:n se: kichi:wa, ne:n, kwa:tololomeh, wa:n se. k.., se: ki:xehekowa sah mah se: kichi:wa, mah a:mo telwe:i. Ke:meh, ke:meh tikitas kina:mikis a ne:n chiktehtsi:n mokalaki:ti:w. Komo telkoya:wak no:, a:mo, a:mo kwaltia. Titawi:wila:na sah, komo t'tawi:wila:na kiliah, yo:n komo t'tawi:wila:na, kikwitiki:sa ne:n it..., ika itsontekon oso ika iahtapal ne:n chiktehtsi:n wa:n ne: 'ka:wati ne:n tamali:n wa:n a:mo mokwi ok. Ke:mah a:mo, y..., a:mo teh mopilowa ok, iwki moka:wa ya yo:n. Ke:mah, yo:n ke:meh a:mo kwi..., a:mo tawi:wila:nas. Panowa sah wa:n mokechkwi:ltihtiki:sa n' chiktehtsi:n wa:n ompa tikwiti a. Yehwa yo:n. ¿Okseki chiktehmeh tein kwali, *este**, mokwih ompa? Pos yehwa ne:n, ne:n tepe:palo:mas, kiliah. wa:n nextikeh wa:n chi:chi:ltikeh, yo:n e:yi taman. Wa:n, wa:n yo:n wehwei:n. Wehwei *palomas**. Wa:n no: mokwi, chiwihkoyo no: mokwi. Wa:n yo:n kiliah te..., toskaista:kmeh, no: mokwih n' chiktehmeh, no: kikwah yo:n kowtet. Toskaista:kkmeh. Ke:mah. Yehwa yo:n chiktehtsitsi:n mokwih, mm. ¿Yehwa sah eskia de i:n, *este**, kechmekat? Yehwa sah, yehwa sah yo:n. Yo:n a:mo owih. ¿Moto:ka:y? Ne:, José Ernesto Vázquez Chanico ¿Ka:nachi xiwit tikpia wa:n xola:l tein tiwa:le:wa? E:yi powal wa:n na:wi wa:n neh de San Miguel Tzinacapan. We:noh, tasohka:matik. A:mo tei.