<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="USUARIO" audio_filename="Ayotz_Cazas_HAC323_tapeewal-trampa-para-animales-mayores_2011-07-18-f" version="14" version_date="150217">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Eleuterio Gorostiza Salazar" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Herminio Alarcón Calderón" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1219.805">
<Turn startTime="0" endTime="14.619" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
*Bueno** ta:tah pos ekintsi:n xite:chtapowi ke:ní:w, ne:n,
<Sync time="7.353"/>
se: kichi:wa se: tahpewa:l, tikihtowa teh tiweli, ne:n, tikchi:wa. Xte:chtapowi nochi ke:ní:w se: kipe:waltihte:wa *hasta** ke:ní:w n' tamiti wa:n ton kowyo, ne:n, se: kikwi.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="14.619" endTime="288.206">
<Sync time="14.619"/>
Ne:..., tipe:wah de nojó:n, *este**, ne:n,
<Sync time="18.681"/>
de yo:n, *este**, n' tahpe:wal tikta:liah,
<Sync time="21.918"/>
wehkwa:wa. Se: kiteki se: to:nal, o:me to:nal ne: nochi ne: yo:n kowtsitsí:n tein se: kitohto:ka,
<Sync time="28.752"/>
wa:n wehka se: takorraltia, se: kichi:wa, se: .... Wehka, ne:n, se: kwi:pa:na nojó:n
<Sync time="34.511"/>
kowtsitsí:n. Se: kitohto:ka wa:n ke:mah se: kita:lia, ne:n, ....
<Sync time="39.424"/>
Pero no: ika *tiempo** sah. A:mo *como qui...,** nochi n' *tiempo** se: ki..., a:mo nochi n' to:nalmeh se: ki...,
<Sync time="44.188"/>
nochi x..., mah tikihto:ka:n nochi xiwit, sanoke po:wtok to:nalmeh sah.
<Sync time="49.065"/>
Ke:meh a:man tipe:watih de nejí:n tiowih para ne:..., i:n agosto,
<Sync time="52.143"/>
septiembre, *hasta** enero.
<Sync time="55.021"/>
*Porque más** a:mo ne:, a:mo weli *porque** pos taskaltiah.
<Sync time="59.108"/>
Ika yo:n tika:wah *mejor** iwki. Pero yo:n no: ika *tiempo**, mah tikihto:ka:n no: ika, ika, ika, ika me:tsti.
<Sync time="65.54"/>
Entó:s yo:n, *es[te]**, tikta:lia yo:n *corral**.
<Sync time="67.677"/>
Nojó:n no: ta..., *como que** mahyá: tikwi:pa:na nojó:n kowtsitsí:n
<Sync time="72.188"/>
wa:n se: kisaka *primero** seki, seki tet.
<Sync time="74.9"/>
Miak tet tikta:lia, sakera de se: *ocho**,
<Sync time="78.285"/>
oso chikwe:yi mah nikihto.
<Sync time="80.168"/>
Chikwe:yi tet se: kita:lia wa:n nejó:n, ne:, se: kima:maltia yo:n.
<Sync time="85.356"/>
Se: *corral** se: kichi:wa ihkó:ni wa:n se: kita:lia seki ne:..., mahyá: kalikximeh.
<Sync time="89.613"/>
Wa:n yo:n ompa se: kita:lia nojó:n kowit, nojó:n tikiliah, ne:n,
<Sync time="93.298"/>
¿ke:ní:w mono:tsa?, nojó:n kowit de n..., para k..., para motsakwili:s ne: nojó:n tein
<Sync time="100.873"/>
kowtepech ka:mpa ok se: kitahta:lia n' tet.
<Sync time="102.986"/>
Wa:n ke:mah se: na:ltate:mpilowa ya ne:pa ne:, se: kita:lia nika:n se:,
<Sync time="107.626"/>
wa:n se: tatahko. Wa:n se: *hasta** ne:pa ya, itsi:ntan tepe:t.
<Sync time="111.371"/>
Para pano:s n' ompa n' okwili:n ta:ká:n wa:ltemowa,
<Sync time="114.156"/>
ni..., ni:nipaka nochi, nochi tatapo:tok para, para ompa kalakis.
<Sync time="118.336"/>
Mokwi, *a veces**, mokwi se: parahko *o** tatahko,
<Sync time="122.106"/>
komo a:mo tatsi:nta:n ne:..., *hasta** ne: paratani.
<Sync time="124.56"/>
I:ksá: se: kahsi sake:ra o.... Seko no: yetok, seko nika:n no: wetsik a, se....
<Sync time="129.574"/>
*A veces** nochi n' e:xka:n nejó:n nochi, nochi mo..., nochi moka:wa nojó:n.
<Sync time="133.192"/>
Nochi n..., *como que** n' eyi *lado**, nochi, ke nochi, ke nochi n' e:yi, komo e:yi, e:yi kowtepech nochi moka:wa.
<Sync time="138.777"/>
Wa:n, *este**, ne:n mokalakia nojó:n tikiliah *armadillo**.
<Sync time="144.431"/>
Mokalakia *a veces** se: *tlacuache**.
<Sync time="147.037"/>
Mokalakia *a veces** nojó:n, *este**, yo:n ¿ke:ní:w kiliah, ne:n?,
<Sync time="150.676"/>
*este**, ne: *zorra o** tikihtowah kwe:kti.
<Sync time="154.908"/>
*Este**, no: ne:n..., nojó:n, nojó:n, *este**, ¿ke:ní:w mono:tsa se: *este**, ne:n,
<Sync time="161.471"/>
ke:ní:w mono:tsa, ne:n?, ma:pachin.
<Sync time="166.257"/>
*O** yo:n tikiliah, ne:n, pe:soh.
<Sync time="169.71"/>
Yehwa yo:n.
<Sync time="170.845"/>
Wa:n, *este**, a veces** tik..., tikahsi yo:n okwilimeh,
<Sync time="174.305"/>
pos a:mo, a:mo tikwah nochi *porque** nojó:n, *este**, pos,
<Sync time="178.812"/>
no: mo:stah nakat, mo:stah nakat se: kikwahtok *como que** no: te:yo:lahsi.
<Sync time="182.497"/>
*Hasta a veces** tiknamakah. Te:chtahtaniah *a veces** ka:sá: ika, pos, t'namakah.
<Sync time="186.693"/>
Ke:mah, yehwa yo:ni, ne:n, no: tikiliah nojó:n okwilimeh pero
<Sync time="190.939"/>
pos no: ika t..., ika po:wtok to:nalmeh sah, a:mo nochi n' *tiempo**, nochi, nochi n' to:nalmeh se: ki...,
<Sync time="195.915"/>
se: kitekiti 
<Comment desc="hubiera dicho 'kichihchi:wa'"/>
yo:n, yo:n yetok to:nalmeh sah, yetok me:tsti ke:man se: kita:li:s nojó:n,
<Sync time="200.95"/>
nojó:n *corral**. Pero,
<Sync time="203.002"/>
neli pos ekintsi:n *como que** mahyá: ne: tepitsi:n moka:wtokeh, aya:mo tikta:liah nojó:n pero nojó:n no: se:,
<Sync time="208.27"/>
pos no: owih *porque** kipia de se: ya:s mo:stah, mo:stah, mo:stah, mo:stah se: tachiati de,
<Sync time="212.798"/>
de kwalka:n *o** de tio:tak. Mo:stah, mo:stah kipia de tiá:s *porque** yo:n kipia de tik...,
<Sync time="217.647"/>
tikitati:w *porque** a:mo wel nejó:n ihkó:n se: 'ka:wa *porque**, ne:,
<Sync time="221.392"/>
pos kipia de se: kitati:w. Ko:mo a:mo wel tikitatih teh pos a:ksá: tikta:lia a:koni n' kitati:w pero *importa** kipia de tiá:s tiki..., tikitati:wih.
<Sync time="229.076"/>
Wa:n yehwa yo:n, *este**, ne:,
<Sync time="230.98"/>
*pues** ne: *tiempo** ya ika n' tekiti no:, yo:n a:mo,
<Sync time="233.984"/>
a:mo *apenas** ne: nik...,
<Sync time="235.698"/>
tikta:lihkeh yo:n nochi kwi:kas *como más de**,
<Sync time="238.406"/>
se:, *más** de se: sempowal xiwit i:pa titekitih ika nojo:ni pero,
<Sync time="242.68"/>
neli pos, nejó:n, kwaltsi:n no: nojó:n tekit *porque a veces** pos yehwa ya se: kimahse:wa *en vez de** timokowili:skiah teihsá:.
<Sync time="249.095"/>
Ke:meh i:n se: n' *de que** tiowih..., nika:n tiwi:tseh *plaza**, pos a:mo *importa** se: 'kowa ok de yo:n ne:,
<Sync time="254.134"/>
nakatsí:n sanoke yehwa ya ne:n tikmahse:wah *a veces**. Ke:mah, pero,
<Sync time="258.154"/>
neli *pues** semi kwaltsi:n nojó:n tekit pero,
<Sync time="260.905"/>
*pues** nejó:n owih para se: kipe:walti:s nojó:n *corral, porque** kipia de tik...,
<Sync time="265.455"/>
titekitis wa:n titekitis wa:n titekitis wa:n komo se: ise:lti pos semi se: wehka:wa pero komo se: o:men,
<Sync time="270.218"/>
pos se: mosempale:wia *más** ihsiwka se: kichi:wa nojó:n tekit. Pero kipia de *siempre** se: moneki se: o:men *porque**
<Sync time="275.592"/>
tikita ya, ke:meh [i:n] a:mo poliwi ka:nika tiki:ste:waskeh se: *compromisito** wa:n kipia de tik..., ti..., tipanowah nojó:n *ratito** pero,
<Sync time="281.414"/>
*pues** nejó:n yehwa yo:n tehwa:n ika titekitih no..., nojó:n, tochi:walis. Yehwa sah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="288.206" endTime="296.229">
<Sync time="288.206"/>
<Who nb="1"/>
¿To:n kowyo ne:n tikwi para tikchi:wa n' tahpe:wal wa:n ke:ní:w mono:tsa ne:n kowtsitsí:n tein se: kitahta:lihtiw? 
<Who nb="2"/>
Kowtsitsí:n, *este**, nejó:n, kalikxit wa:n, *este**, ne:n,
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="296.229" endTime="469.279">
<Sync time="296.229"/>
tikiliah, ne: nojó:n,
<Sync time="299.005"/>
kowit tein mahyá: se: kipe:tsko:ntia ika.
<Sync time="301.908"/>
Wa:n, *este**, ne:n, kalikxitsitsí:n nikwi de,
<Sync time="305.149"/>
tikwih nojó:n pesma, nojó:n wehwei. No: 'tahto:tih de pesma ya.
<Sync time="309.148"/>
Onkak seki pesma ihko:kó:n de toma:wak, melaktsitsí:n yehwa n' tikwih. *A veces** nikwi no: de yehwa i:n ohtat.
<Sync time="314.505"/>
de yehwa i:n no: kwali se: kikwi ne: *porque** melaktsitsí:n, *porque** yo:n moneki mah melaktsitsí:n, yo:n ke:meh se: ki..., se: ki...,
<Sync time="320.327"/>
se: kio:nka:ta:lia ihkó:n, se: kilpia ata nika:n,
<Sync time="322.93"/>
wa:n la..., nika:n tatahko wa:n nika:n ie:kapan.
<Sync time="325.048"/>
Kipia ilpitos e:xka:n para a:mo mo...,
<Sync time="327.353"/>
para a:mo mope:tsko:nti:s *porque** koma:mo pos a:mo, a:mo sepa sah wetsiti:w. Pero mah se: kikwis nochi melaktsitsí:n,
<Sync time="332.201"/>
para se: *tiempo** sah... Wa:n nochi ka:mpa ne: etos, ne:n, ka:mpa nika:n, ka:mpa ne: taksas,
<Sync time="337.346"/>
se: ki:xtapalta:lia se: kowit ihko:ni,
<Sync time="340.139"/>
wa:n ompa se: 'kahkalakilia seki kowtsitsí:n ihkwi:ni ompa ne:n taihtik de ne:n ka:mpa n',
<Sync time="344.713"/>
taihtik a de n..., de ne:n kowtsitsí:n ka:mpa ihkatok para se: kina:lkopano:ltia nika:n se: kowtsí:n ihkwí:n,
<Sync time="349.854"/>
para ompa nika:n ya ne:n pano:s yeh, ompa taksatiki:sa.
<Sync time="352.922"/>
Ompa ka:mpa nika:n ii:xko de n' kowtsitsí:n, tako:tsitsí:n pitsaktsitsí:n ke:meh i:n.
<Sync time="357.835"/>
Achichi i:n de pihpitsa:wak, *más** pitsa:wak *que lápiz**.
<Sync time="361.224"/>
Para ompa se: ki:xta:lia se:, se: iswat,
<Sync time="363.657"/>
wa:n ke:mah ompa ya n' taksatiki:sa. Ompa ya taoli:ni:s.
<Sync time="366.81"/>
Ke:mah wa:n *pues** i:ksá:
<Sync time="370.326"/>
tiki:sati:w yetok, i:ksá: soh tiow tikpolo:ti mo..., *morato** wa:n a:mo teh se:, a:mo teh se: ki..., a:mo teh wetsi.
<Sync time="377.139"/>
*A veces** t'chi:wa sake:ra se:,
<Sync time="379.703"/>
se: chikwe:yi to:nal, *a veces** se: na:wi to:nal, a:mo, a:mo, a:mo .... I:ksá:
<Sync time="384.802"/>
tikahsis wa:n i:ksá: ne:nkah timopepati 
<Comment desc="Por error dijo timopepati en lugar de timokepati"/>
. 
<Sync time="387.136"/>
Ke:mah wa:n yehwa yo:n, *este**, ne:,
<Sync time="389.186"/>
pos owih para se: kita:li:s nojó:n tekit semi owih *porque**,
<Sync time="392.977"/>
*a veces** nejó:n tiowih tiki..., tiki:satih,
<Sync time="395.283"/>
i:pa tatehtekkeh ya. Kikalakiliah mache:teh nochi, ne:n,
<Sync time="399.218"/>
*tocorral**, pos ne:nkah *motrabajo**, ne:nkah motekiw a:mo, a:mo, a:mo, a:mo,
<Sync time="403.09"/>
a:mo nejó:n nikihto:s ne: *a veces, te:pasa:rowa**, ne: kalaki itskwinti.
<Sync time="409.881"/>
Ompa yo:n owih *porque**,
<Sync time="412.759"/>
pos ta:ká:n itskwinti kalaki pos tein tatoka a:mo nikihto:s kalakis se: tein a:mo,
<Sync time="417.037"/>
tein a:mo tatoka. Wa:n ompa yo:n pos se:..., *a veces** ki:sati a n' a:kin *dueño** de n' tapial
<Comment desc="Aunque dice que es dueño del animal (perro) lo que quiso decir es que es dueño del terreno donde alguien construyó una trampa"/>
, pos kipia de kikalakili:s mache:teh nochi.
<Sync time="427.048"/>
Pos ompa yo:n se: tapolowa ya, pero,
<Sync time="429.206"/>
pos neh nikta:lia ka:mpa no:..., *norancho**, a:mo *te:rancho**, porque** pos te:ta:lpan a:mo *igual**, ne: ....
<Sync time="433.797"/>
A:mo te:t..., a:mo .... Ka:mpa neh *ne:chtoca:rowa**, ka:mpa neh noa:xka ne:n
<Sync time="437.309"/>
ta:ltsí:n ompa neh nikta:lia nojó:n, para no: m'pia *derecho nimodefendero:s, porque** te:ta:lpan a:mo *igual**.
<Sync time="442.873"/>
Ke:mah, yehwa yo:ni, ne:n,
<Sync time="445.527"/>
yo:n *notrabajo**, yehwa yo:ni, nikchi:wa nojó:n tekit, pero,
<Sync time="448.553"/>
pos semi kwaltsi:n *porque** a:mo nejó:n, a:mo,
<Sync time="453.592"/>
a:mo nikowa ok teihsá: nakatsí:n, nehwa ya n' ompa ne: *nimoservi:rowa** ika.
<Sync time="456.999"/>
Wa:n semi kwali *porque** nojó:n a:mo nikihto:s kikwa:s teihsá: de,
<Sync time="460.706"/>
ke:meh i:n nika:n wi:tsa de, de nika:n kinamakah.
<Sync time="463.926"/>
K..., ki..., tiktamakah tehwa:n sah, ompa ne: *rancho** nemi. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="469.279" endTime="473.324">
<Sync time="469.279"/>
Wa:n kowit tein tikwi para n' tahpe:wal, ¿katí:n kowit, ne:n, kwaltia?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="473.324" endTime="564.845">
<Sync time="473.324"/>
*Pues** nejó:n yehwa ya de ne:n, de ke:meh i:n ohtat *o** nojó:n *este**, ne:n,
<Sync time="478.761"/>
ke:n[í:w] tikiliah seki nojó:n, de n' ... Yehwa nankelna:miktoyah, yehwa de yo:n kowit, de ne:n,
<Sync time="483.12"/>
de tein onkak ompa ne: kow..., kowyah 
<Comment desc="Aquí quiso decir 'kowtah'."/>
, seki t..., kow.., kowit seki tikiliah mahyá:,
<Sync time="487.758"/>
a:te:nkwa:kwala, seki tikiliah, *este**, nejó:n, nojó:n ....
<Sync time="491.676"/>
Onkak miak kowtsitsí:n, de a:ko:kohkowit,
<Sync time="493.665"/>
tein *derechitos** pero, mah a:mo se: kikwi chihchihkoltik, *porque** komo chihchihkoltik pos,
<Sync time="497.287"/>
ihkó:n wito:ntik pos panowa ompa, ne:n, ompa pano:s ne:n okwilin, a:mo ....
<Sync time="500.617"/>
Yo:n kipia de tak..., tsaktos no: mah *parejo**, mah .... Wa:n mah we:weyak. Ihkwi:kwí:n de weyak se: kita:lia nojó:n,
<Sync time="507.446"/>
nojo:n, se kwipa:na, a:mo nikihto:s semi tsikitsitsi:n, *porque** komo tsikitsitsi:n,
<Sync time="511.593"/>
wi:tsa, ne:n, ma:pachin *o** pe:soh,
<Sync time="514.978"/>
nika:n taksa wa:n ahkotsikwi:ni.
<Sync time="517.263"/>
*Porque** yo:n, nojó:n pe:soh *más** ne:,
<Sync time="519.886"/>
*más, más** nejó:n,
<Sync time="521.96"/>
¿ke:n nimitsi:lis? *más, este,** ne:, *mocuidarowa**, a:mo, a:mo, a:mo, a:mo nejó:n nikihto:s ke:meh ne:n a:yo:to:chin. A:yo:to:chin yeh,
<Sync time="528.29"/>
ehko ne:pa ne: wa:n yeh niman kalakiti niman.
<Sync time="531.348"/>
Pos i:pa tahtachkwatiw nochi, ne: yeh kwa:lmati ompa ne *corralihtik** aktok wa:n, ne:n,
<Sync time="535.509"/>
nojó:n tikiliah ne: pe:soh yeh a:mo ne: ....
<Sync time="537.925"/>
A:mo, *este**, nejó:n, yeh tachiati ne:pa ne:, kita, ne:n, ka:ni ne: yetok n' tepech ihko:ni,
<Sync time="543.341"/>
taksa ahko, pané: ahkota..., tak ahkotsikwi:ni, pano:tiki:sa *hasta** ne:wi:ni.
<Sync time="546.895"/>
A:mo *comoquiera** semi, semi se: kahsis nojo:ni.
<Sync time="549.942"/>
Ma:pachin no: *siempre, pero** m' pe:soh *más**,
<Sync time="552.904"/>
*más mocuidarowa, más** mah tikihto:ka:n, *más** nejó:n ne: ¿ke:n n'tsili:s?, *más** a:mo, a:mo, a:mo *comoquiera** nikahsis, *comoquiera** se: kahsis de
<Sync time="559.89"/>
itech n' *corral a veces** a. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="564.845" endTime="569.419">
<Sync time="564.845"/>
<Who nb="1"/>
Wa:n tikihtowa se: kwi:pa:na, ne:n, kowit, ika toni, ika .... 
<Who nb="2"/>
Ika kwomekat.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="569.419" endTime="597.185">
<Sync time="569.419"/>
Kwomekat, se: kiteki miak kwomekat, ne:,
<Sync time="572.233"/>
*pues** se: wehka:wa neli, pos yehwa ya no n' tekit, sake:ra se: *ocho días**, ne:n, ompa ne: mo:stah, mo:stah, mo:stah, mo:stah, para se: ma:tamis.
<Sync time="580.425"/>
Se: chikwe:yi to:nal se: 'kaxa:nia ya nojó:n, nojó:n *corral** se: kichi:wa.
<Sync time="584.639"/>
Ke:mah wa:n *pues** nejó:n,
<Sync time="587.749"/>
semi owih *porque a veces** ke:meh nmitsilia, se: ki:sati *a veces** tawehwelowah ya, te:tatehtekiliah wa:n a:mo a:kah a:koni ....
<Sync time="593.25"/>
Nikihtowa pos ne:nkah se: *itiempo** se: kipolowa. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="597.185" endTime="599.407">
<Sync time="597.185"/>
¿Katín komekat n' ika ttawi:pa:na?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="599.407" endTime="737.627">
<Sync time="599.407"/>
Nojó:n tikiliah, *este**, ne: kowke:spanmekat, kowke:spanmekat.
<Sync time="604.32"/>
nojó:n tein mochi:wa .... Ompa ne: kowtah, onkak itech ne:, itech kowit te:..., ompa ike:span temowa. Wa:n yeh se: kitekilia.
<Sync time="612.237"/>
Wa:n se: kiteki sake:ra *lo**..., onkak, onkak seki kwomekat de,
<Sync time="616.219"/>
*quiera** seki de,
<Sync time="618.381"/>
de ma:kwi:l *metro**, seki onkak de, de e:yi *metro**.
<Sync time="621.745"/>
Se: kiteki, se: kisahsa:lohtiw wa:n se: kwi:pa:ntiw.
<Sync time="625.088"/>
Se: kilpia ne:, kwi:pa:na, ne:n,
<Sync time="627.61"/>
*este**, n' ahko ne: ka:mpa *mero, mero**, ka:mpa wetsis, ne: ka:mpa etok n' tepech,
<Sync time="631.719"/>
kipia de tikwi:pa:nas n' tani wa:n sepa tikwi:pa:nas n' ahko.
<Sync time="635.426"/>
Mah, mah, mah kwali tili:nto.
<Sync time="637.313"/>
Wa:n kowto:k nochi to:ktos, mah a:mo nejó:n paniá:n sah eto.
<Sync time="640.635"/>
Wa:n ompa ne: ka:mpa, ne:n, ka:mpa, ne:n, *mero** itatampa de ne:n
<Sync time="644.913"/>
wila:ntok ne:n *corral**,
<Sync time="647.562"/>
kipia de t'tohto:kas e:yi kowtsitsí:n,
<Sync time="649.915"/>
t'ta:li:s nika:n ihkwí:n, *parejito** ihkwí:n
<Sync time="652.585"/>
para nejó:n. *este**, wa:n mah kwa:to:ktos ne:pa, se: kwali *tanto** mah to:kto, mah a:mo paniá:n sah eto.
<Sync time="658.069"/>
Entó:s *al** wa:la:s, ne:n, a:yo:to:chin, *porque a veces**,
<Sync time="660.981"/>
wi:tsa ya nojó:n *o** se: tsikit[sín] pané: a:mo yo:lchika:wak pero semi *fuertes** nejó:n okwilimeh.
<Sync time="665.986"/>
Wi:tsa ne:pa ne: wa:n ke:mah, komo a:mo nejó:n ne: eti:k n' tet tein t'ta:lilih,
<Sync time="671.787"/>
wi:tsa ne:pa ne: wa:n pe:wa tachkwa. Tachkwa. Tachkwa.
<Sync time="676.061"/>
*A veces** se: ki..., tiki:satih ompa ne:, tiowih,
<Sync time="679.746"/>
wa:n tikihtowa a:, pos *seguro** nik..., nikwiti a, *porque** ne: etok ne:, niki..., niki:tski:ti.
<Sync time="685.141"/>
Pero a:mo, *sino que** yeh tiki:sati:w ne:pa ne: wa:n komo, komo,
<Sync time="689.034"/>
tik..., tikol..., tik..., tiki:xtilih n' tet wa:n a:mo tikitak komo yo:ltok. Ki:ste:wa.
<Sync time="694.725"/>
Ke:mah wa:n ompa yo:n pos, ne:, pero ekintsi:n semi nikmatik a no:, *de que**
<Sync time="698.66"/>
achto nikita ne:pa ne: ox, ox yo:ltok. Komo yo:ltok pos
<Sync time="701.686"/>
n'wi:ka se: *machetito** tsi:tsikitsi:n, kwaltsi:n te:neh,
<Sync time="704.948"/>
ke:mah niman n'xola:wilia nika:n itoskak, nika:n
<Sync time="708.291"/>
para mah, mah, mah miki para niki:xti:s, *porque** koma:mo,
<Sync time="711.634"/>
*al ...,
<Comment desc="Aquí iba a decir &quot;al levantarlo&quot;."/>
** nikahokwiti ne: cholowa. Wa:n i:pa to:..., ipa kipia de, i:pa kipia de mikis *porque** pos
<Sync time="717.202"/>
*kigolpea:rowa**, kimaga ne:n tet *fuerte**.
<Sync time="719.741"/>
Kipechia. Entó:s yehwa yo:n, ne:n,
<Sync time="723.592"/>
yehwa yo:n kwaltsi:n nojó:n tekit pero semi owih. Wehka:wa para se: ki..., 
<Sync time="727.433"/>
para se: kahsis pos semi owih *porque** kipia de miak, miak *vueltas** tikte:makas. Ne: tiow wa:n tiow, wa:n tiow, wa:n tiow wa:n a:mo teh,
<Sync time="734.475"/>
a:mo teh se: kahsi *a veces**. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="737.627" endTime="742.853">
<Sync time="737.627"/>
Tikihtowa komekat, *este**, mochi:wa kowke:span, kowke:spanmekat t'to:ka:ytia, ne:, ¿ke:niwki n' ixiwyo?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="742.853" endTime="828.548">
<Sync time="742.853"/>
Ixiwyo, *este**, nojó:n tikiliah, ne:,
<Sync time="747.871"/>
e..., *guía** ke:ní:w nankiliah yo:n te:ch..., n' xiwit, ne: tein yo:n ika tachihchi:wkeh ne: *escuela**.
<Sync time="752.42"/>
Nojó:n ata ne: kita:lihkeh yo:n ma:..., ma:yehyewaltik ihkwi:kwí:n,
<Sync time="756.444"/>
yehwa n' tikiliah kowke:spanmekat, yehwa yo:n xiwit, yo:n ne:.
<Sync time="760.806"/>
Ke:mah, yehwa yo:n ne:n tikwih de yo:n kwomekat ika titahtalpiah.
<Sync time="764.847"/>
Onkak o:me *clase** de mekat, se: komekat kiliah ne: yo:n, tein yo:n tikiliah tekxo:chima:it,
<Sync time="769.333"/>
yeh nejó:n tikilwiah ne: te:sakamekat. We:weyak ata mochi:wa, *como de di..., diez**,
<Sync time="774.944"/>
de mahtakti *metro**. Ke:mah, yehwa yo:ni, ne:n, yehwa yo:ni tikwih ika no: titahtalpiah.
<Sync time="781.38"/>
Pero a:mo *como quiera** nikihto:s tikwiskeh ne:
<Sync time="784.283"/>
xo:no:t *o algo**, teihsá *de que** se: komekat ..., *sino que** yetok sah no: n' tein tikwiskeh. Ke:mah, takwa:wak no:.
<Sync time="790.465"/>
Pipi:nik para se: ki...,
<Sync time="792.818"/>
se: kiteki ne:pa ne: wetsiti:w ne:, ne: tet pos kipia *de que** kixi:ko:s ne:n tet *porque** tet t'ta:liliah yeh de,
<Sync time="799.423"/>
*de a veinte kilos, de cincuenta kilos**, se:, se: wa:n ..., *O** mah tikihto:ka:n *como que** et..., mah eti:k.
<Sync time="805.178"/>
*Porque** komo t'ta:lia tsikitsitsi:n pos a:mo, i:pa ki:sas sah.
<Sync time="809.816"/>
Wa:n nojó:n ma:pachin tein wehwei:n, wehwei ma:pachimeh,
<Sync time="814.157"/>
etik no: *como de** kaxto:lome:yi ki:loh. Entó:s ki:sa.
<Sync time="819.087"/>
Yo:n semi chika:wkeh nojó:n. Kitahtanteki, ne:n, nochi, ne:n, kowtsitsí:n tein yetok ne:pa [y]o:n, tiki:sati:w i:pa yahki a. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="828.548" endTime="841.078">
<Sync time="828.548"/>
¿Wa:n ke:ní:w titachihchi:wa para, ne:n,
<Sync time="831.235"/>
ihwa:k, *este**, kalaki, ne:n, okwilin kipechi n' tet, ke:ní:w, ne:n, ti...,
<Sync time="835.213"/>
*pues este** n..., ti..., tikchihchi:wa *o** ¿Ke:ní:w n' chihchi:wtok yo:n para wetsi n' tikihtowa tet?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="841.078" endTime="946.068">
<Sync time="841.078"/>
*Este**, ompa se: kita:lia, ne:n, nejó:n, nika:n i:n ka:mpa ne:n *corral** ihkwí:n, nika:n i:ni.
<Sync time="847.429"/>
Se: kita:lia se: kowit nika:n ihkwí:n
<Sync time="850.264"/>
wa:n nika:n ihkwí:n i:xtapa:le:wi n' kowit, *como que** nika:n *mismo** yeh 'kwiti nika:n i:n para ne:,
<Sync time="854.601"/>
nika:n, nika:n se: ki:xtapalowa se: kowit wa:n ompa ya se: kwi..., se: kitekpa:na ya ne:n
<Sync time="858.409"/>
kowtsitsí:n tein, ne:n, ka:mpa taksati:w.
<Sync time="860.948"/>
Wa:n a..., wa:la:s ne:pa nipa *o** wa:lpanki:sas ne:pa ne:.
<Sync time="864.693"/>
Entó:s nejó:n ne: ompa taksaki itech xiwit, ihkwi:ntsi:n de wehka se: kita:lia xiwit,
<Sync time="869.373"/>
pero ne:n se: kitwi:pa:nas 
<Comment desc="Aquí quiso decir 'kiwi:pa:nas'"/>
, ne:n, ka:mpa kipechi:s,
<Sync time="873.884"/>
xa: *más** wehka *que** i:n. *Como**..., kipias ke:meh,
<Sync time="879.241"/>
mah t'ta:li:ka:n ke:meh, ke:meh se: na:wi me:troh de wehka *hasta** ne:.
<Sync time="883.434"/>
Ke:mah, a:mo, a:mo semi, a:mo tsikitsi:n, *porque** koma:mo ne: *a veces**,
<Sync time="887.792"/>
taoli:nia nika:n wa:n *peor** komo wehkapan, weh..., *más** wehkapan, ne:n, tikta:lih,
<Sync time="892.574"/>
entó:s nika:n taksa, tsikwi:ni *hasta** ne:. Wehka mopiswia.
<Sync time="897.444"/>
Wa:n para nejó:n, *porque** neh nik..., nik..., nikwi:ka o:me, e:yi *viaje**,
<Sync time="901.422"/>
wa:n, *este**, nejó:n ne:n nik..., nik..., nikahsito ne:,
<Sync time="904.452"/>
semi sayoh 'kwitok nika:n ikwitte:ntikpak, ne:n, nika:n,
<Sync time="908.92"/>
tsiktsi:n ya sah 'kwitok ne: ki:..., ki:saya ya.
<Sync time="911.332"/>
Mopiswi wehka *de que**,
<Sync time="913.575"/>
*de que**, nejó:n, *cuando** tawetsik. Pero kikwik *todavía**.
<Sync time="917.065"/>
Ke:mah, entó:s nejó:n nehwa nimits..., ompa yo:n nimitsilia t'ta:liliah kowtsitsí:n para ompa ne:n taoli:ni:ki,
<Sync time="921.746"/>
para itech..., ompa moka:wa ya.
<Sync time="923.587"/>
T'ta:liliah nochi yo:n, seki tako:tsitsí:n pitsaktsitsí:n para ompa, ne:n, taksaki
<Sync time="929.282"/>
*O** t'ta:liliah se: iswatsí:n ii:xko para ompa ne:n taoli:ni:ki ika.
<Sync time="933.898"/>
A:mo teh tikta:liliah se: takwalo:t, *por ejemplo** se: pahpata, *algo**, teihsá:, a:mo teh,
<Sync time="938.87"/>
a:mo teh ne: ki..., kikwi, *sino que**,
<Sync time="941.24"/>
i..., ompa iohpan, ka:mpa ika panowah ompa se: kita:lia. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="946.068" endTime="952.271">
<Sync time="946.068"/>
Wa:n komohkó:n, *este**, wetsik a, ne:n, okwilin wa:n tiki:xtia, ¿sepa kwali tikta:lia, ne:n, ...?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="952.271" endTime="1002.795">
<Sync time="952.271"/>
Sepa n..., sepa ne: nik..., nikahokwi ne:, niki:xtia nochi n' tet, *parejo**
<Sync time="956.27"/>
wa:n ke:mah ne: nitachipa:wa ne: ka:mpa, ne:n, ka:mpa etok *porque a veces** seki ne:
<Sync time="961.331"/>
eski:sah *o** kita:liah, ne:n, ininkwit, *de que** we..., mo..., kimpechi *fuerte**.
<Sync time="966.18"/>
Entó:s ompa mihkwitah wa:n nochi kipia de nikihkwani:s nochi yo:n *suciedad** tein kipia, ne:n, itech ne:n i..., itech ne:n i...,
<Sync time="971.977"/>
itech n' *icorral**. Entó:s nitachipa:wa nochi *parejo** wa:n ke:mah sepa, sepa nitate:mpilowa.
<Sync time="978.455"/>
Wa:n sepa kwali mo..., moka:was para se: e:yi, na:wi to:nal. Sepa, sepa se: mokalaki:ti.
<Sync time="983.363"/>
Ke:mah. Pero a:mo sayoh seko n'ta:lia nika:n, ne:n, *corral, sino que** se: ne:pa, tatahko, e:yi.
<Sync time="988.505"/>
De ti..., pata:wak, mah tikih..., mah de pata:wak de se:,
<Sync time="993.418"/>
tikta:liah *lo de** se: sempowal *metro** de wehka. Entó:s nejón nikta:lia e:yi, e:yi, e:yi tahpe:wal. Ke:mah, a:mo seko sah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1002.795" endTime="1006.015">
<Sync time="1002.795"/>
¿Wa:n titate:mpilowa, ke:ní:w, ne:n, tikchi:wa?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1006.015" endTime="1152.096">
<Sync time="1006.015"/>
Pos n' ika se: i..., ntate:mpilowa nika:n ihkwí:n n'tila:na, ne:n, *por ejemplo** ihkwí:n yetok ne:n kowit,
<Sync time="1011.537"/>
ompa nik..., nikilpia nika:n ika se: *hilito**, mahyá: se: tamali:n *o mismo** komekat, niktila:na ne:pa ne: wa:n ke:mah,
<Sync time="1018.967"/>
nik..., ke:meh ihkwí:n yetok, ne:n, wi:pa:ntok ne:pa, ne:n, ihkwí:n,
<Sync time="1023.41"/>
entó:s ompa ya nika:n n'tila:na ne:pa ne: wa:n nika:n ihkwí:n n'na:lkalakia n' kowtsí:n nika:n.
<Sync time="1027.916"/>
Wa:n nika:n nikta:lia ya nika:n ihkwí:n tein kitsakwili:s.
<Sync time="1031.619"/>
Entó:s *cuando** wi:tsa ya nepa ne:, ompa koli:ni:ki se: kowtsí:n ihkwi:ntsi:n mahyá: se:,
<Sync time="1037.632"/>
se: tsikitsi:n, ke:meh se:,
<Sync time="1040.365"/>
ke:meh se: ihkwí:n de weyak, ke:meh, ke:meh se: *jeme** mah nimitsili.
<Sync time="1044.047"/>
Entó:s ompa ne:pa ne: 'tate:mpilowah, yehwa ne: t'tila:nah ne:pa ne:, pero ompa no: kwi:kas se: *riesgo**.
<Sync time="1049.933"/>
Kwi:ka se: *riesgo, porque a veces** te:ta:ni ne:pa, ne:n, *al ...,** t'tila:ntos.
<Sync time="1054.232"/>
Wa:n *a veces** koto:ni ne:n *hilo de** ne:,
<Sync time="1058.019"/>
pos mitsma:pechi:s, komo moneki te:natskwalti:s neji:ni.
<Sync time="1061.743"/>
Ompa yo:n kwi:ka se: .... Owih nojó:n. A:mo, a:mo, a:mo nejó:n nikihto:s de,
<Sync time="1067.502"/>
t'ti:tanis se: pili *o señora**, ta: tia:skeh *mismo** tehwa:n, tein t'mattokeh ke:ní:w se:,
<Sync time="1072.626"/>
ke:ní:w se: tekitis ika yo:ni, *porque**, nejó:n, ....
<Sync time="1075.038"/>
*Bueno**, neh nite:kakilia:ni miak *cosas, de que** yo:n, *mismo** yo:n *tiempo**, de yo:n a:kin tekiti ika yo:ni,
<Sync time="1080.158"/>
tehwa:n *mismo** kipia de timo..., timo...,
<Sync time="1083.103"/>
tikpiaskeh miak, ne:, *cuidado, o sea** miak *respeto**, 
<Sync time="1086.404"/>
mah a:mo n..., eliwis ne:wí:n t'tem..., tikte:makas, a:ksá: tik...
<Sync time="1090.174"/>
ti..., tikwa:nti:s *o** a:ksá: ne:wí:n, a:mo. *Porque** ompa yo:n, itech yo:n, kwi:ka o:me, o:me, o:me, o:me, t..., o:me, t' o:me nimitsili:s o:me,
<Sync time="1099.656"/>
o:me *compromiso**.
<Sync time="1101.338"/>
Welis tikahsis yehwa, ne:n, nojó:n,
<Sync time="1105.115"/>
nakat de n' okwilin [oso] welis tikahsis kowa:t. Ompa kwi:ka ne:n o:me, o:me, o:me, o:me *compromiso** mah tikihto:ka:n
<Sync time="1114.301"/>
Wa:n kipia de se: *mocuidarowa porque** komo a:mo,
<Sync time="1118.004"/>
*pues** owih nojó:n, semi .... Neh ntekitik miak, miak, miak to:nalmeh ya ika yo:ni wa:n ne: *tiempo** ya,
<Sync time="1124.609"/>
*más de veinte años** a ne: nikwi:ka, ne:n, yo:n, *más de** sempowal xiwit a nikwi:ka de yo:n, ika yo:n tekit.
<Sync time="1130.3"/>
Ke:mah, pero pos ekintsi:n nejó:n sepa niknemilihtok sepa n'tachihchi:was pero pos
<Sync time="1134.785"/>
*medio** owih *porque** nose:lti.
<Sync time="1136.527"/>
Ke:mah, nejó:n,
<Sync time="1138.721"/>
pos kipia de yeh ni..., nik..., nitekitis ok ika yo:ni, *mientras que** nipa:ktos *todavía** kipia de nikchi:wili:s ne:n tekit *porque**,
<Sync time="1145.749"/>
pos ma:ski neli a:mo tiwelih pero pos toni se: kichi:was.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1152.096" endTime="1156.708">
<Sync time="1152.096"/>
<Who nb="1"/>
A:man tikihtowa, ne:n, kowit tein ika titate:mpilowa se: kowit tsikitsi:n, ¿kipia ito:ka:y yo:n?
<Who nb="2"/>
Nikwis...
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1156.708" endTime="1204.784">
<Sync time="1156.708"/>
Se: ... [Ke]:mah se:..., ¿ke:ní:w mono:tsa ne:?
<Sync time="1160.009"/>
¿ke:n nimitsili:s?, *como palanca**.
<Sync time="1163.906"/>
Ihkwi:ntsi:n se: kowtsí:n, yehwa n' ika ntate:mpilowa.
<Sync time="1167.608"/>
Ke:mah, pero pos yo:n, yehwa yo:n *más** owih *porque** ne:,
<Sync time="1170.507"/>
ta:ká:n, *este**, nejó:n koto:ni n' tamali:n tein ika n..., yehwa yo:n semi no: se: kipias miak, ne:,
<Sync time="1176.625"/>
mah s..., [i]ka se:, semi mah, mah, mah kwali, mah kwali *hilo**, mah kwali tamali:n *porque** koma:mo, ne:,
<Sync time="1182.084"/>
pos koto:ni wa:n ompa yo:ni, ne:n, pos se: mokokowa. 
<Sync time="1185.512"/>
Ke:mah. Yehwa yo:n semi, owih *siempre, porque** kipia de se: ki...,
<Sync time="1191.08"/>
se: mo..., mota:li:s, nejó:n,
<Sync time="1194.968"/>
ke:ní:w n' tikitas para nejó:n kwali timo..., timopale:wi:s *porque** koma:mo
<Sync time="1199.03"/>
wa:n ompa se: mokoko:s pos ihsiwka. Mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1204.784" endTime="1212.76">
<Sync time="1204.784"/>
*Bueno, pues este**, ekintsi:n, ne:n, pané: nochi a i:n tahpe:wal, *este**, xite:chilwi, ne:n, moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1212.76" endTime="1219.805">
<Sync time="1212.76"/>
*Este**, Herminio Alarcón Calderón.
<Sync time="1216.251"/>
Niwa:le:wa Ayotzinapan.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
