*Bueno** pos ekintsi:n ke nika:n timona:mikih Lindo, nikneki nimitstahtani:s ox no: tiki:xmattok yo:n kwomekat kiliah e..., xokomekat, a:mo n' mati ke:ní:w teh toka:ytia *porque** seki ta:taman t' toka:ytiah mas..., nochi ye..., se: taman sah pero tat..., ti..., taman t'toka:ytiah tiki:xmatih. Mm, ke:mah niki:xmattok, neh *cuando** nimoskaltih ne:chilwihkeh texokomekat, pero yo:n komekat nejó:n mochi:wa ye:kwehwei, yo:n no: ye:ktetehko wehkapan. Tohtoma:wak mochi:wa. Ke:mah. Wa:n pané: pe..., pam..., paxii:ni n' i..., ipaso:kyo no:. Mahyá:, mahyá: panehehke:wi, ke:mah, Ke:mah paso:kyoh, paso:kyoh yo:n wa:n pa..., pané: pantsatsaya:ni, aha tein weyikowit pantsa:tsaya:ni ata ne:n i..., komekat wa:n ikomekayo mahyá: ti:ltik, ke:mah nejó:n niki:xmattok. Ti:ltik, ti:ltik. *Porque** nikelnami:ktok ne: ke:man nejó:n ti..., tichi:lto:kayah wa:n ka:mpa yo:n se: tame:wa ata ne: wewe..., *casi** kowtah ya mochi:wa e..., semi, ke:mah wa:n nikelna:miktok nejó:n ne:chnextiliayah mah nikteki wa:n ke:masá: ne:chilwiaya no:pa:n *o** yo:n nokniwan kihtowa komo t' neki t' tai:s a:t xikteki wa:n, wa:n mah se: moixahkoketsa wa:n ihkwí:n se: kichi:wa para se: ikanko cha..., ne: te:ki n' a:t, wa:n neli ki:saya a:t. Ki:saya yeh, ihxi:ka, chahchala:ni. Ke:mah se: tai kwali, ke:mah wa:n nejó:n pos yo:n tein wehwei semi takwa:wak. Ke:mah, tein achi pitsa:wak tepitsi:n. Ne: kwali ika talpiah pero nejó:n neh nik..., ke:mah, wa:n neh nikitaya not..., ne:, ne: ke:man ya ne:, ne:, ne: ompa ne: xola:lpan San Miguel, n' mattok achto a:mo mochi:wayah pané: yo:n kwesaltinih, yo:n *voladores** kilwiah, Pero se: *viaje** ompa mochi:wkeh ya wa:n nikma..., nikelna:miktok ok ne:n yehwa n' texokomekat konkwikah yo:n tein ye:k..., tein wehwei, tein tohtoma:wak. Mm, *cuando** mihtotiayah yo:n Chiverrias. *Cuando** [ki]ketskeh ne:n kowit de yehwa ne:n kilwiah. *Exactamente** ihwa:k, nejó:n yehwa yo:n texokomekat n' ika ke:sihilpihkeh, a:mo kikwiah *lazo** ke:meh a:man. A:mo ekintsi:n nochi mopatak. Yo:n kika:wkeh yo:n, yo:n kwamekat a:mo kikwih ok, kikwih *lazo** ya pero, niki:xehekowa kachi taxi:kowa n' kwamekat ke a:mo ne:n tamali:n kikwih *porque** n' tamali:n a:chichi:na wa:n ke:meh i:n kiowi sa:te:pan nejó:n pala:ni a wa:n sayoh para mewaltiskeh ya wa:n kwamekat, yo:n komekat a:mo a:chichi:na *porque** pos ke:meh xoxowik kitekih ompa wa:ki wa:n de wa:ki, *más** pipi:nia. Ke:mah mahyá: te:te:waki ompa. Ke:mah nikitak i:n ke:man te..., t'tamo:tkeh n'kowit, pala:nka ya de wa:n yankwiktsi:n *lazo** kiko:wka ne:n [to]tayeka:nka:w wa:n kihilpihkeh *desde** ahko wa:le:wkeh kilpih..., kilpihtiwa:lahkeh, wa:n nejó:n na..., ka..., ka:mpa ilpitok a:mo, a:mo wa:kik ke:man, ne: iwki a:pala:n wa:n ye:kpala:nik wa:n pos yankwik *lazo** wa:n [nimitsilia] n' komekat a:mo pala:ni yo:n *desde** kilpiah pos ompa wa:ki wa:n de k' de wa:ki *más** pipi:nia ompa ya. Ke:mah wa:n ... A:mo wa:n pos yo:n a:mo mokowalani, yo:n a:mo kixtawah. Ke:mah, yo:n a:mo a:chichi:na. Pos se: k' 'kwiti sah. Ke:mah, ke:mah no:. A:mo ta yo:n tak no: kita:liaya a:kin kimattoya, ke:mah. Sioh ke tehwa:n tiktatsiwiliah para tikwiti:wih wa:n moneki mah kimati n' a:kin tahtalpi:s para kwali kisa:lo:s *porque de** a:mo wel se: talpia i:pa ne:nkah soh para me:waltiskeh sah yo:n mihtotia:nih. A:kin kimatilia. A:kin kimatili. Yehwa yo:n *hijo de la mala** nejó:n pos ne: tik..., tiki:xmattok yo:n komekat ke:ní:w mochi:wa wa:n neli, yo:n no: nikmattok neh, ne: ke:meh i:n ka:mpa se: tekiti kasa: wa:n a:mo ke..., teh a:meyal, a:mo teh a:t para se: tai:s wa:n se: a:miki, yehwa yo:n se: kitehteki wa:n se: kahkopilo:wa wa:n komo weli pos se: kichia ika se: xiwtekomat wa:n ompa chahchala:ntok se: tai a. yo:n a:mo teh ke:n, a:mo teh ke:n, ke:n nikihtos ke, ke ox kipia ... Ox tete:lik oso chichi:k oso tsope:k yo:n a..., i:pa a:tsí:n sah chipa:wak, a:mo teh, a:mo teh tete:nkokoh, nió:n tei kwali se: tai. Kanah neli, ke:mah mahyá: chipa:waka:t sah, ke:mah. Ke:mah kwaltsi:n we:lik yo:n atsi:n, chipa:waka:t kachi kwaltsi:n ke a:mo ne:n a:meyal *porque** a:meyal pitsotik yo:n a:t ke:meh i:n ta:taih pitsotik, wa:n yo:n a:t pos ki:sa kachi itech i:n komekat, *más** chipa:wak. Ke:mah. *Igual** n' ta:tahmeh tai:yah, tehwa:n te:chne:xtilihkeh no: [ti]tai:yah tehwa:n ke:meh ne: kowtah [ti]tekitiah, ne: a:na:l titekitiah. Tiktekih yo:n komekat wa:n tikwalkwih pero a:mo ki:sas n' a:t *como quiera** ihkó:n tiktekis wa:n tikilpi:s ika *rollo** wa:n tikwalkechpano:s, a:mo ki:sa, ki:sa pero mah se: kitsonikaketsa [hubiera cabido mejor tsonikapilowa] wa:n se: kahkopilo ihkó:n wa:n ki:sa n' a:t. Iwki yo:n komekat tikchih..., [tik]chi:wa. Komo weka:waya yo:n de se: kiteki, kisaya ok n' a:t, a:mo eski, ta tak yo:n wa:ki no:. Kit..., wa:ki de tami yah..., de tami ki:sa pos ompa se: kitamo:ta, a:mo teh kipiak ok n'a:t [*porque**] ihxi:ka yo:n. Ke:mah ata, ke:mah, nejó:n. Ihxi:ka, ihxi:ka nia..., kipia miak a:t yo:n komekat. Ke:mah wa:n neli mochi:wa ye:kwehwei. Weh..., tohtoma:wak mochi:wa n' tein *cuando** chi..., wehkawak a n' ihkatok, wehwei, sa pahpatachtik, *hasta** pantsa:tsaya:ni ata yo:n komekat. Wa:n yo:n nimolwia nejó:n *bueno** yo:n mochi:wa ka:nika eski. *Porque** nochi ne: Pocho:titampa no: mochi:wa, ke:mah. Yo:n noya:n se: kita nika:n mochi:wa A:tekohkomol, ne: A:watepe:kkopa, nika:n weikowtah, A:tsa:la:n nochi mochi:wa yo:n komekat, ka:mpa eski se:, ka:mpa eski mochi:wa yo:n, Po:cho:titan moye:kchiwa ka..., kachi ka:mpa tei..., ka:mpa tawa..., talwakya:n kachi mochi:wa *porque** pos ompa ika se: mopalewia n' a:t se: tai, ompa newí:n ne: Po:cho:titan ka:mpa titekitiah [nimitsilia] yo:n ke:man i:pa a:mo teh a:me:yal pos kwali yehwa se: tai[a] yo:n. Ke:mah. Ke:mah yo:n, yo:n kwali se: tai n' a:yo ke:meh yo:n, ke:meh yo:n pahpata ata, yo:n keniapahpata, yo:n no: se: kihtiichkwa wa:n mo..., yeh a:mo se: kitsonikaketsa yeh se: kihtiichkwa, wa:n se: kitamo:ta n' pahpata kechta:yo:t wa:n se: kihtiichkwa ika *machete* wa:n ke:mah pa..., tia:miki, ke:mah tia:miki sepa, sepa xikwi ika se:, ika se: ak..., ika yo:n xiwit timo..., yo:n kowachxiwit se: kite:mowa oso yo:n, yo:n, yo:n, yo:n kowachxiwit semi, kowach, kowach yo:n *aceitekowach**, se: kiteki ke:meh koyoktik, se: kiteki wa:n ke:mah ika se: tai:ya ne:n a:tsi:n, koma:mo tei pos ika se:, se: i:xakatai oso ika se: xiwtekomat se: tai. wa:n yo:n achi tete..., tete:lik tepitsi:n pahpatacho:kil se: tai. Ke:mah eski *porque** cho:kiloh wa:n ... Mm. Yo:n tete:lik pero i:n no: sese:k yehwa yo:n wa:n i:n komekat yeh *mas** we:lik n' komekat ia:yo. Ke:mah. Yehwa yo:n. Wa:n no:, no: kwali ika tawi:pa:nah yo:n komekat no:, no: kwaltia ika yo:n tawipa:nah, soh neli mah kimati n' a:kin, a:kin talpi:s [para], para ne: a:mo tomis. Wa:n tein pitsa:wak nimolwia no: tein *porque** yo:n a:mo wel ki:xtapa:nah tak ke:meh okseki komekat. Ki..., pos yo:n a:mo weli tak, a:mo weli *poque** nejó:n ta..., takwa:wak wa:n kakaltik, wa:n ke:meh mochihchihkolowa *de repente** wehweliwis, yo:n semi kwali ika kih..., kipilowa:yah ke:meh yo:n tipankowit n' ta:tahmeh, yehwa yo:n, yo:n ne:n xokomekat ki..., kite:te:tsilowah wa:n kikwabosaltiah wa:n kalakiliah wa:n kilpiah n' kowit wa:n sepa kilpiah ihkó:n, kihtikalakiliah wa:n kitila:nah motili:ntih ya, wa:n sepa n' tipankowit kipilowah nika:n kilpiah sepa wa:n ki..., kimatiliah ke:ní:w kilpi:skeh kiten..., ki:xkalakiah wa:n molpih ya wa:n sepa seko ihkó:n, ke:mah kipante:miliah n' kowit kixi:kowa *siquiera** se: tahko *tarea** mah kima:mahto n' kowit. Ke:mah neli, ke:mah wa:n kihtowah nochi n' teisá: ke:meh yo:n yehwa ya n' komekat *o** tein eski ko..., *hasta** yo:n kalkowit, Wa:n a:mo ma:koto:ni *porque** takwa:wak, iwki kichi:wah. ke yo:n po:kti iwa:n, kit *de tanto** po:kti a:mo no: okwilowa ok *porque** ne:n ... ke:mah pipi:nia sah, ke:mah. Pipi:nia kachi, pipi:nia. Pipi:nia. Wa:n pos yehwa yo:n neh nimitsilwia nikmattok de yo:n texokomekat neli mochi:wa ye:kwehwei ne: *hasta, hasta cuando** yo:n ke:meh se: chi:lto:kaya, ne: tani tehwa:n tiktehtekiah para kowtatehtek. Ta kwaltia para kowtati:l, kwaltia no:, xota no:, nejó:n maski a:mo ye:ktata pero *siempre siquiera, siquiera** tepitsi:n wa:n *siquiera** po:kti. Ke:mah kwaltia, ke:mah. Ke:mah ehe, nejó:n nikmattok sa:te:pan de wa:kia pos no: ahkoktia, ke:mah. Ke:mah *siquiera** po:kti. Ke:mah kwaltia ya no:, ke:meh wehwei komekat. Ke:mah, neh a:mo n' mati ox para kali no: kikwiah para tahtalpiayah. Tomaktik, pos no: tein yo:n achi pitsa:wak no: kwaltia ika talpiah [*porque**] takwa:wak n' komekat, ika tate:wipanayah no: kwaltia. No kwaltia n' komekat, kwaltiaya no kikwiah ekintsi:n pos a:mo kikwih ok *porque** nochi mopatak a n' kalmeh kichihchi:wah, a:mo kichi:wah ke:meh achto kichi:wayah. Aha, ke:mah. Ke:mah. Ika n' komekatsi:n a:mo t'chiwah kwe:ntah ok tehwa:n, nió:n para [ti]tacorraltiah nió:n para tei ok a:mo tikwih ok tehwa:n. Neli kanah. Titatsiwinih wa:n tim..., tikwih *de, de alambre** ya n' *corral** tikwih. Ke:mah. Nejó:n ke:mah ka:n mati ne: yo:n, yo:n ka:n ke:man n' chi:wa *cuenta** ox, ox nejó:n xo:chiowa, *bueno** xo:chiowa eski pero a:mo n'mati ton *tiempo**. Pos a:mo no: n'mati no: neh nikitani ke komekat mochi:wa pero a:mo n' mati ox xo:chiowa a:mo, a:mo ke:man n'chi:wa *cuenta** ox xo:chiowa a:mo n'mati n' ixo:chio ke:niwki. Wa:n neh nikii:ta ke nejó:n iteyo *bolitas** ata n' iteyo nikii:ta, tihti:ltik mahyá: kapolin. A ke:mah yo:n neli ne: ti:ltik wa:n xoxoktik tein selik wa:n mochi:wa *recimo** ihkó:n mopampilowa ihkó:n, *bueno** ihkó:n wa:n nika:n mopilowa ne:n, ne:n ita:kilo. Aha. Ke:mah. Nikitani, no: nikitani nikelna:mik a yo:n. Ke:mah wehwei *recimo** mochi:wa ke:meh yo:n xo:me:t mochi:wa n' iteyo. Pero at..., Ke:mah, *exacto** aha ke:meh xo:me:t. Ihkó:n *mero** tamati ke:meh xo:me:tet, *cuando** selik, iwki yo:n *color** kipia wa:n *cuando** chika:waya iwki ti:ltik n' iteyo neli wa:n no: kikwah chiktehmeh n' iteyo. Ke:mah eski, ke:mah wa:n. Ke:mah, oholotik n' iteyo ke:meh taolkowtet. Aha ke:mah *bolitas** wa:n yo:n tak a:mo, a:mo kwaltia para pahti teisá:. Ke:mah ihko:ni. Pos a:mo ke:man t' te:kakiliah pahti yo:n, a:mo t' teka..., ne: tai n' a:t ke:mah neli ka:mpa a:mo teh a:t, yehwa n' taih pero para pahti a:mo ke:man tikakih para pahti. Kanah ata. Aha, wa:n ne: pos tein neh *más** nikmattok yehwa sah yo:ni, ne: [nimitsilia nikmattok ke:ní:w ke:meh, ke:meh *este** n' ita:kka, a:mo n'mati ton *tiempo** xo:chiowa. Ke:mah, mm. Pero onkak nochi xiwit, yo:n komekat n' a:mo, a:mo, a:mo se: kihto:s i:xpoliwi ke:masá: *o, o** ta:ká:n se: kite:mo:skia a:mo se: kahsis, nochipa se: kahsis, ke:mah noya:n onkak, ke:mah. Yo:n no;ya:n onkak yo:n, no:..., no:ya:n mochi:wa, a:mo soh, a:mo sayoh mochi:wa seko sah, no:ya:n onkak. wa:n nochi n' *tiempo** komo se: kineki se:, se: kite:mos pos nejó:n se: kahsis. Se: kahsi yeh, mah se: kite:moti sah komo se: *kinecesitarowa**, mah se: kite:moti sah, yo:n neli a:mo, yo:n a:mo mone:neki, noya:n mochi:wa. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah wa:n nejó:n, nochi mochi:wa. No:ya:n mochi:wa ka:mpa takawa:ni, ka:mpa tasese:ya, ka:mpa a:tal, nochi mochi:wa yo:n. Ke:mah wa:n ka:mpa, ka:mpa texa:lah *igual** ne:n *porque** nimitsilia ne:n, nejó:n, ne: ompa ne: ompaka ne: Pocho:titan semi texa:lah Texa:lah, mochi:wa, ompa mochi:wa no:. wa:n mochi:waya, ke:mah ne:n ixiwyo ne: ata ne:n mahyá: mayehyewaltik. Ixiwyo nejó:n e..., pané: yo:n *corazomeh** kiliah, ke:meh [yo:]lo:meh wa:n ekapampitsaktik semi, Aha. Wa:n, wa:n ixtsohtsotsoltik ne:n xiwit wa:n kahkana:wak, wa:n ikechtayo i..., wa:n se: ka:mpa tein selik a n' i..., iyo:lselo, chi:chi:ltik semi, chi:chi:ltik wa:n yehwa yo:n komekat mochi:wa. Te:ntsoneh neli, te:ntsoneh, ke:mah te:ntsoneh. Ke:mah chi:chi:ltik kwaltsi:n, wa:n pané: no: ne: i..., ie:kapayo no: mahyá yo:n kilwiah witskilit tehte:ntsoneh mahyá:, ke:mah ata, ke:mah. Wa:n ihkó:n mo..., aha ke:meh ka:ntsili:n. Ke:meh kantsili:n ehe. Ihkó:n mowila:ntiw wa:n, ke:mah. Yo:n para ika mopilowa ne: yo:n wa:n, yo:n ite:ntson tikihtowah *de que** mo..., mopilowa ya wa:n de chika:waya motetekwinowa ompa ata, takwawaya, iwki mopihpilohtiw *hasta** panki:sa. *Hasta** ke:mah, aha. Yo:n ompa moka:wa yo:n, mopilohtiw, mopilohtiw *hasta** panki:sa wehka. Ke:mah iwki yo:n. Ke:mah. wa:n iwki, iwki, iwki moskaltia ya wa:n iwki chik..., yo:n nochi yo:n iwki wa:ktiw sepa wa:n pampi:xowtiw. Ke:mah. Yo:n ite:ntson mochi:wa ki:sa pero, pero ki:sa ihkó:n wa:n ika mopilowa ya wa:n *de mismo** mo..., moka:wa imay ya *cuando** chika:wak a pos tikihto:s mo..., imay para tiktila:nas pos ihilpitok kwali. Ke:mah, aha, wa:n yo:n xa: kamohyoh. Ke:mah. Pos a:mo se: kimati, a:mo, a:mo k..., se: kimati, sepa selia, es..., eski, wehkatan moto:ka n' kwamekat wa:n a:mo okachi *delicado por eso** a:mo poliwi niman, komo, komo se: kite:ntek, *Porque** yo:n maski se: kite:nteki wa:n a:mo poliwi, ke:mah yo:n nochipa itsmoli:ni sah, tak ke:mah. sepa itsmoli:ni wa:n, wa:n *mas** miak a wele:wati n' i..., itsmol. Ke:mah, pos ka:n 'mati xa: teisá: t'neki tine:chtapowi:s ok de yo:ni *o**. Ke:mah mia..., miak a. Pos kanah yehwa sah yo:n ne: nimitstahtania ox tiki:xmattok wa:n neh niki:xmattok yehwa [nimi]tsilia. Niki:xmattok ke:ní:w n' ka:mpa mochi:wa wa:n kwaltia para se: tai:s, ika se: moa:mikse:wis wa:n kwaltia [ika] se: tawipa:nas no: tein achi pitsa:wak wa:n nejó:n yehwa yo:n niki:xmattok ne:n komekat wa:n niki:xmattok n' ita:kka ke:ní:w mochi:wa. Ke:mah. Ke:mah yehwa sah yo:n nikmattok neh, pos yehwa sah tein nimitstahtanih wa:n tasohkama:tik, n' tiki:xmattok no: ke:meh neh pos mah se: molwi ke:ní:w, se: ki:xmattok ke:niwki yo:n komekat para no se: momakas *cuenta** ke:ní:w oso ne: newí:n topipilwan techtahtaniskeh newí:n pos a:mo kimatih pero mah se: kintapowi para mah kimattoka:n no:. Ke:mah neli. Ke:mah, pos aman tine:chilwi:s keniw n' moto:kay. Aha, nejó:n pos. Pos nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n niwa:le:wa San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimonotsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. *Bueno** tasohkama:tik. A:mo teisá: