*Bueno** pos a:ki sepa nika:n timahsih, ne: nikneki nimitstahtani:s no: ox tiki:xmati yo:n xiwit kiliah ne: teahwach. Ox no: ihkwi n' tiki:xmati n' itoka:y oso xa: tehwa:n sah ihkwi tiktoka:ytiah porke... Ta:taman tiktoka:ytiah yo:n xiwtsi:n. Ox tiki:xmattok ka:ni mochi:wa, itech to:ni mochi:wa, itech ta:l oso itech kwawit *a ver** ka:nika mochi:wa. Yehwa nimitstahtani:sneki ox no: tiki:xmattok. A: no: tikneki tikmatis. Ke:mah. Pos no: kwalia ke nika:n timona:mikkeh itech nejí:n ohti, pos *siempre** nika:n timona:miktinemih wa:n... Pos yo:n teahwach no:, no: niki:xmati, no: niki:xmati niki..., no: kwali para n' pahti. *Cuando** yo:n kone:meh semi mo, kochi:to:niah, mi:to:niah kochtokeh wa:n ye:k nochi ini:xko te:temotok n' a:t, a:t n' ine:to:n, *o hasta** seki tiwehwei:n no: te:ch... Timi:to:niah yo:n *cuando** yo:n te:chkwiti se: cha:wis, se: kokolis. Yehwa nijó:n te:..., se: mi:to:nia ke:mah. [En]tos 'kwitih nijó:n, teahwach wa:n te:..., te:pechtiah te:sowiliah ka:mpa se: itapech ompa ne: te:sowiliah wa:n seki kihtowah ke no: kwali no: ika te:a:ltiah, pero kachi se: kita ne:n, ki..., te:pechtiah ka:mpa se: ikwa:tapech *o** se: ipa:nko nochi te:pechtiah nijó:n teahwach wa:n nijó:n neh nikita ne:n, a:mo mochi:wa ta:lpan ta: mochi:wa teke:span, ka:mpa tehteyoh ompa onkak ne:n, yo:n no:, no: mahmaxalowa yo:n a:mo wehkapania, semi tsikitsitsi:n wa:n tsikitsitsi:n sah. Semi tel ma:ta:lpan mochi:wa a:mo nikihto:s ahko, oso [i]tech kowit oso [i]tech ta:l. Yo:n mochi:wa teke:span ke:mah. Teke:span ka:mpa yetok se:..., kó:n se: yowaltik se: tet ompa n' ikehke:span ne:n mochi:wa. Wa:n ompa se: 'kwiti ke:masá: se: kwiwita oso se: kiteki sah, porke yo..., yo:n nijó:n se: [ki]ka:wa porke kwali, semi kwali nijó:n pahti ke:mah. nejó:n pahti semi te:chsowiliah *hasta** i:n tehwa:n komohko:n te:ch..., se: kochisneki ta: yo:n kone:meh kochisnekih wa:n yehwa nejó:n ke:masá: ne:n, mi:to:nihtokeh *más** to:naya:n seki mose:wiah ihkó:n kochih itech n' intapech pero mi:to:nihtokeh wa:n yehwa yo:n de yowak seki ne:n, mokochi:to:niah wa:n yehwa yo:n [ki]kwitih ne:n teahwach wa:n kita:liliah ya ne: kinsowiliah *hasta** ompa wa:ki wa:n ke:mah ne: kinna:miki ke:mah. Cha:wis, chawis. Kinna:miki porke yo:n, kinkwisneki ke:meh eskia yo:n cha:wis de n' cha:wiskokolis. Kokolis, nijó:n kokolis kihto:sneki yehwa de n' se:, se: mi:to:nia. Ke:mah nijó:n komo ti mi:to:nia tech i:n yowal tikochi ihkó:n wa:n tiwa:lihsaki nochi mi:xko te:temotok nijó:n n' a:tsi:n de ne:to:n pos yehwa ya ne:n te:chi:wilih yehwa yo:n se: ki..., te:kwi a ne:n kokolis. Pero komo niman se: kina:miktilih se:, se: 'kwiti nejó:n ke:mah teahwach, pos se:, se: pahti *hasta** i:n tehwa:n. Wa:n yehwa yo:n no: nikneki nimitstahtani:s ke:mah. Xa: kachi tikmati n' teh kox, kox yehwa sah yo:n para pahti para nijó:n te:... De se: mokochi:to:nia xa:, xa: teisá: xa: se: tai o ki:ni:n *o, O** ka:n onkak xa: onkak kwowtah *o** ka:sika wehka. Pos yeh wehka onkak tetah pero a:mo se: kimati. Yehwa nejó:n neh no: nikneki nimitstahtani:s xa: kachi tikmati. Ka:n no: iwki sah no: tiki:xmattokeh yo:n xiwtsi:n kiliah teahwach porke mochi:wa itech tet. Ihki seki:n kitoka:ytiah teahwach. Mochi:wa itech teke:span ka:mpa tet pahpachyo ompa mochi:wa oso tehtepa:nke:span ka:sá: mochiwa semi yo:n ne:n teahwach yo:n ixwa sah tak mochi:wa ke:ní:w yo:ni tak a:skameh 'kwi:kah n' iteyo ixwa sah mah tehtepa:nke:span. Wa:n itech *tecorral** semi kwelita mochi:was ka:mpa ne: pahpachyo n' *tecorral** ompa semi mochi:wa yo:n... Yo:n xiwtsi:n kiliah teahwach. Wa:n neli semi, semi kwali para yo:n pilimeh mok... Moyowali:to:niah, yo:n seki *hasta** i:n tehwa:n ke:masá: se: mose:wia wa:n se: wa:lihsa se: pan..., kechtipana:paltik *o** se: a:paltik se: *icamisa** nejó:n neli kwali no: se: ki..., se: k[i]kwiti, miak se: k[i]kwiti wa:n se: kisowa ka:mpa se: mose:wia wa:n se: kitalia tilmahtsi:n i, i..., kii:xsowiliah ii:xko, mahyá: kiliah koyo:meh kiliah *sabana**. Pero ke:meh se: k..., se: akis se: kochis sah ompa se:..., kisowiliah tatampa kito..., kita:liah yo:n xiwtsi:n wa:n ke:mah ki:xsowiliah n' tilmah wa:n ompa kochi a ne:n, ke:meh i:n tehwa:n tiwehwei:n. Wa:n tein pilimeh no: iwki kichi:wah no: ki:..., ka:mpa kochih n' pilimeh kinin..., ki..., kimoya:wah i:xkich yehwa yo:n xiwit itsompalko wa:n nochi, nochi ke:meh yetok ne:n ka:mpa kochi n' pili. Wa:n kisowah se: tilmahtsi:n para yo:n kipechia wa:n pipitsika n' ia:yotsi:n ya yo:n xiwtsi:n wa:n itech i..., itech i..., *icuerpo** ya tikihtoka:n itech inakayo ya moka:wa ne:n a:tsi:n. Wa:n yehwa yo:n kipahtia para mah a:mo moyowali:to:nika:n ata n' pilimeh kemasá: *más** a:mo..., yo:n moaha:wiah *aparte** yo:n maha:wiah wa:n *aparte** yo:n pero i:n seki mi:to:niah sah impanko nochi a:paliwih, nochi n' ini:xko a:paliwih. Wa:n ika yo:n, nima:n kimati ne:n imoma:n ke kokolispe:wasneki, *primero** 'kwiti yo:n teahwach wa:n kimpechtiah n' pilimeh, kimpahtiah ika. Achto iwki kichi:wayah, pero ekintsi:n a:mo n'mati ox iwki kichi:wa n' pilimeh porke ekintsi:n nochi timokoyo:pahtiah, tikwitih i..., *inyección o** tehsá: *pomada** kinxakwalowah a:mo n'mati pero i:n achto tehwa:n timoskaltihkeh kikwiah n`tote:iskaltihkawa:n yehwa yo:n xiwit sah te..., ika te:chpahtia:yah xi..., xiwit sah a:mo, a:mo monekia koyo:pah. A:mo koyo:pah a:mo monekia ne:n xiwit. Ke:mah yehwa yo:n niki:xmattok yo:n xiwtsi:n wa:n a:mo wehkapania neli. Wa:n ta:lpantsi:n. Wehkapan tein *más** we:i kowit ya ne:... Pos Se: *cuarta** de wehkapan semi wehwei kowit, pero onkak tein pisi:ltik seki ne:..., tein pilimeh ok pero tsikitsitsi:n mochi:wa ihkó:n. Ke:mah,moskaltia ompa sah de se: *cuarta** tel wehkapan ya pero a:... Pero semi *más** tsikitsitsi:n mochi:wa ne: yo:n xiwtsí:n. Pos no: kwalia ke nika:n timona:mikkeh wa:n timo... Timoliah ke:mah. Se: tokni:w koma:mo kimati pos kwali tikili:skeh, porke *hasta** i:n tehwa:n neh nikaktok wa:n nikita. Ke:mah. Pos ke:meh yo:n seki semi se: mo..., se: te:... Se: mi:to:nia de yowak *hasta** i:n tehwa:n pos kihtowah yehwa yo:n cha:wis te:kwi yo:n semi se: kos... Kostia. ke:mah. *hasta** n pi:piltsitsi:n kó:n seki ma:ski chika:wkeh katkah. Pero kinkwi yo:n kihtowah de k... Kostia *o** ki:ni:n, yo:n de nemowtil, momowtiah wa:n a:mo kintaliah yo:n xiwtsi:n pos mose:wiah ya, kochi ya pero ta:, nochi mi:to:nihtokeh wa:lihsah nochi, nochi n' i:..., ke:mah. n' i:npanko, n' intsontekonko, n' inmetsko nochi mito:nihtokeh se: a:paliwi nochi. Nochi a:paliwih wa:n a:mo. A:mo nijó:..., a:mo kimatih to:ni ta: seki a:mo tikmatih to:ni. Pero [e]kintsi:n nika:n timonohno:tstokeh ta:ká:n a:ksá: mitstahtania ke:mah. Pos kwali tikili:s ne:n kati:ni n' pahti de n' te:ch..., ika te:chpahtia:ya ne:n tota:tahwa:n wa:n. Ke:mah. *Hasta** [e]kintsi:n pos kwali ti..., timoli:skeh, kwali tikitaskeh yo:n xiwtsi:n, yo:n semi kwali, yo:n a:mo nikihto:s semi tel wehkapania *o** tehsá: kwaltia para teisá: kowtati:l yo:n, a:mo yo:n *solamente** para pahti. Wa:n a:mo e:wi [i]tech ne:n ta:ltsi:n ta: teke:span xiwit, xiwtsi:n sah mochi:wa. Ke:mah. Ke:mah Ka:mpa miak tet, tet [ih]kó:n ohololtik pos ompa n' ikwa:ko mo, mos..., mokehketsa nejó:n xiwtsí:n pero a:mo wehkapania tsikilitsitsi:n ompa momahmaxalowa sah wa:n... Pos neh nikita n' iteyo pané: semi tsikitsitsi:n. Pisi:ltik n' iteyo. Pisi:ltik n' iteyo wa:n nochi pané: yo:n pisi:ltik no:, pisi:ltik. Pisi:ltik. moma:..., moma:sohsowa ihkó:n mah..., motalia ihkó:n *irramitas** ihkó:n imahma:yo wa:n kwaltsi:n [ih]kó:n mo..., mokehketsa. ke:mah. [Mo]mahmaxalowa. Yo:n momahmaxalowa, pos yehwa yo:n mah se: kikechtekiti ihkó:n wa:n a:mo no: se: k[i]wiwita. [Por]ke komo se: k[i]wiwita pos se: kiki..., kika:wilowa ya. Wa:n yo:n no: pané: [Ke:]masá: semi itsmoli:ni. Se: kipolowa ya. Itsmoli:ni nijó:n wa:n sepa se: kikwi a, sepa se: 'kwiti para se: kinta:lilia ne:n kone:meh. Ke:mah. Pero komo nochi se: kiwiwita ihkó:n se: kipolowa ya. Se: kipolowa ya wa:n ne: a:mo... Se: kipolowa ya. Owih ya para ixwa. ka:nsika se: kita tsikitsitsi:n [i]tech n' ohti se: ki..., se: kita [ih]kó:n ixwatok ke:mah. [i]tech i:n tet tsikilitsitsi:n. Pero ka:mpa ne: n' teke:span [ih]kó:n seki wehwei ihkó:n mohmoskaltia ya tsikitsitsi:n. ke:mah. Wa:n momahmaxalowa sah e..., ihkó:n de, wehwei ihkó:n momahmaxalowa pero a:mo wehkapania, ihkó:n ke:meh eskia yo:n mosahsa:lowa, ihkó:n momahmaxalowa ihkó:n, sike:ra ma:kwi:l ne:n i..., ima:yo. [En]to:s ompa mokehketsa pero yo:n a:mo ke:man neh nikita mah, mah wehwei n' ixiwyo. Yo:n tsikitsitsi:n pisi:ltik. A:mo. Pisi:ltik n' ixiwyo. Pisi:ltsi:n. Pisi:ltik n' ixiwyo wa:n tsikitsitsi:n. Wa:n neh nikita ne: xoxoktik ne:n i..., ima:yotsitsi:n ke:mah. ke:mah. Xoxoktik wa:n kwaltsi:n mo:..., moke motahta:lilia. Pero a:mo ke:man nikita de wehwei nejó:n yeh..., nika:n timonohno:tstokeh xa:... Xa: tikitani teh xa: wehwei n' ima:xiwyo. I:pa pisi:ltik n' ima:xiwyotsi:n, pisi:ltik pisi:ltik. Wa:n ne:n, nikitanin a:mo ke:man wa:ki, neh nikita pané: nochipa selistok [ih]kó:n. Pisi:ltik semi. Nochipa, nochipa n' selistok. Sayoh ke *cuando** chika:waya nejó:n. Wa:ki a n' ima:yo wa:n ma:xii:ni tepitsi:n wehwetsi. Wehwetsi pero sepa itsmoli:ni ihkó:n. Wa:n... Ke:mah. Ke:mah. Sepa ihkó:n mochi:wtiki:sa wa:n yeh n' tsilia ne:n, tehwa:n no: ihkwi tik..., tiktekiah [i]kó:n *o** k[i]tekiah ne:n ta:tahmeh, a:mo kwiwitayah sayoh k[i]kechtekiah ihkó:n para nijó:n sepa mah itsmoli:ni, para sepa tikwitih. Pero komo tikwiwitah [i]kó:n nochi poliwi a. Poliwi a n' ma:ta Ke:mah. *[des]pues** owihya para sepa ne:wi:n se: kite:mohtinemi. Wa:n yo:n nochi e:wi ka:mpa tehteyoh, a:mo nikihto:s itech kowit e:wi oso ka:sika ne:n [ih]kó:n Ke:mah. yo:n nochi itech n' teke:span. ka:mpa ne:n kisa:lowah ne:n tet. Itech tet mochi:wa. Ke:mah. *O** ohko:ni yetok i:n toh..., n' tet we:i. Tela:jah pos ompa ne: yeto..., ompa ne: mochi:wa yowaltik n' tet n' ike:span ya mochi:wa. Ka:mpa tet pahpachyo ompa mota:lia yo:n wiwtsi:n. Ke:mah. Wa:n koma:mo. Ke:mah ka:mpa nijó:n pachyo ihkó:n ompa n' ike:span mopepechowa, yo:n pepechiwtok sah. Mopepechiwtok kó:n ika: n' pachti ika mo..., mopepechowa wa:n ompa ke:meh eskia yo:n kio:litihtok nejó:n tet. Ke:mah. Kio:litihtok nejó:n tet pos ompa n' ike:span ne:n moskaltia, yo:n a:mo itech i:n ta:ltsi:n nika:n moskaltia yo:n ike:span tak yehwa ya n' kiskaltia ne:n. Tepach, tepach ihkó:n yeh kio:li..., kio:litia ya. Ke:mnah yehwa yo:n neh nikmattok wa:n kwaltsi:n tepach ya itech moskaltia. Ke:mah. timonohno:tsah wa:n kwaltsi:n tikin iliskeh n' tokniwa:n ta:ká:n a:mo kimatih pero nika:n tehwa:n tepitsi:n tik..., tikitah i:n tein tikita tota:tahwa:n pos nejó:n... Ekintsi:n mah ti..., mah tikilika:n. Ke:mah. Ke:masá: se: kone:tsi:n kihto:s kwali mitstahtani:skeh xa: to:n, to:n n' kina:mikis nika:n nopili porke nijó:n, moyowal i:to:nia. [En]tos pos yehwa nejí:n teahwach xkwiti wa:n xik..., xiksohsowili ta:lili se: tilmahtsi:n ta:tampa wa:n paniá:n x[ik]ta:lia ne:n pahti nijí:n semi kwali niji:n pahti [i]tech n' ikwa:tapech wa:n nochi ne:n... Pos nochi mah k[i]sohsowili wa:n kina:mikis. Yo:n nochi de mopechia nochi ki:sa ya n' a:tsi:n ke:meh eskia yo:n cho:kil Ke:mah ke:mah de... De ki... Ke:mah. Ke:meh eskia cho:kil ki:sa yo:n a:tsi:n pos yehwa ya n' pahti. Kikwia ne:n kone:t ki [i]tech n' *ilomo** [i]tech n' ipa:nko nochi nika:n wa:n [i]tech n' imetsko *o** [i]tech n' itsontekon pos yehwa ya ne:n kikwih para ne:n pahti kikwia tech n' i, n'i, n'i..., nika:n nochi [i]tech n' inakayo Ke:mah. Ke:mah. []itech n' ipa:nko, [i]tech n' inakayo, [i]tech n' iomio pos nochi yeh kikwi a. Wa:n yehwa yo:n neh nimitstahtani:sneki xa: kachi *más** tikmati *o**..., ox para se: tai *o** para... Ke:mah. A no: no: ihk... Para ki:ni:n nehwa neh solo ihkó:n nikmattok para n' pahti ihkó:n se: mo, se: mota:lia no se:ki:n kihtowah ke ika te:a:ltiah. Neh nijó:n kihtowah seki kimolo:ntiah. Pos neh nijó:n no: nik..., tepitsi:n nikmati no: pero... Pero tehwa:n tikakinih i:pa sayoh kinpechtiah sah tein moyowal i:to:niah. Pos miak ki..., kichi:wah no: seki para netati:l pero yo:n kima:nelowah. Pero [ek]intsi:n nikmattok yehwa de ne: xiwtsi:n. Ke:mah. Ke:mah yehwa yo:n te:sowiliah. Porke yo:n ke:masá: *hasta** i:n tehwa:n tiwehwei:n, de tiko..., tikochtokeh wa:n toi:xko te:temo:tok nejó:n a:tsi:n, yo:n a:tsi:n de ne:to:n, de ne:to:n a:mo porke a:t ne:n a:t de ne:to:n wa:n yehwa yo:n ma:ski tehwa:n [e]kintsi:n tepitsi:n tichika:wkeh o ki:ni:n pero komo te:kwik nijó:n ta..., tatsiwi:lis se: tatsiwi, se: kochisneki yehwa yo:n te:kwitok ke:meh eskia se: nemowtil. Pos se:..., se: kostia o ki:ni:n se:.., *o** ki:ni:n se: kimati porke se: tatsiwi. Se: tatsiwi wa:n yehwa yo:n te:chi:wilih *mal**. Porke se..., komo se: kochi wa:n se: mi:to:nihtok te:chi:wilih ne:n, *mal** yehwa ya nejó:n se: kokolis pe:wa ya. Ke:mah. Se: kokolis pe:wa ya yehwa ya te..., se: mi:to:nia yo:n semi *mal** a:mo, a:mo nijó:n kwaltsi:n se: yetok ok. Ke:mah *igual** i:n kone:meh pos seki ika ne:..., ika xi:kawih, porke a:mo, a:mo kinpahtiah. Pos no: yowih tapahtilo:ya:n pero koma:mo yehwa nijí:n pahti i:n xiwtsi:n Ke:mah. Semi tel..., semi tel te:na:miki. Nejí:n xiwtsi:n. Ke:mah. No: kwalia nika:n ti..., timona:mikkeh nika:n [i]tech i:n ohti pos semi kwaltsi:n nika:n timonohno:tstinemih wa:n nochi. Tik, tiki:ch tikits..., tikitstinemih to:n... Pos mah se: motapowi tein se: kimati porke neli ne:... Ke:mah ke yeh n' koyo:meh neli te:..., kipahtitih n' pilimeh pero yehwa:n a:mo k[i]matilia de ke:ní:w ..., ke tehwa:n, tehwa:n tima:se:walmeh n' koyo:meh wi:tseh de ahokopa a:mo k[i]matih ke:ní:w nika:n timoma:se:walpahtiah nochi yehwa:n kinekih koyo:pah. Wa:n tehwa:n t[ik]mattokeh ke to:ni n' xiwit te:chna:miki pos *mejor** yehwa se: kichi:wa se:..., se: kichi:wa ke:meh se: te:kakilia. Ne: ke:man neh nik..., nikitaya miak n' tokniwa:n techka:wte:wkeh *o** kone:meh ke a:mo kimatih i:n xiwtsi:n kox semi kwali. Teahwach. Ke:mah. I:n semi kwali nijí:n pahti, a:mo *igual** tapahtilo:ya:n ne:wi:n. Ke:mah. Ke:mah. [I]tech oksiki pahti de ne:pa nijí:n kwali nijí:n no... Wa:n miak a:mo tikmatih Ke:mah. miak a:mo tiki, tiki..., tikitah sayoh xiwtsí:n ne: yetok ne:n teahwach ike:span tet, pero a:mo tikmatih kox te:chna:mikis. [Ek]intsi:n nika:n timo..., nika:n timolihtokeh ke a:ksá: mitstahtania ihkó:n se: tokni:w *o** se: na:nahtsi:n *o** se: ta:tahtsi:n mitstahtani:s, ne: semi mi:to:nia ne: nokone:w, no pili entos yehwa ne:n ki... Xikwiti yo:n xiwtsí:n, teahwach. Ke:mah. Ke:mah pos yehwa sah ne: nekia nimitstahtani:s wa:n neh ne: nimono:tsa niErnesto Vásquez de San Miguel Tzinacapan. Wa:n tehwa t[i]ne:chili ke:n timono:tsa. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwi:tse de San Miguel Tzinacapan. Tasohka:matik. *Bueno**