A:xka:n ta:tah nika:n nimitsita nikmattok teh tiki:xmati miak taman kowtsitsi:n ne:, i:ksá: nimitste:nkaki ne:wi:n tite:tapowia ne: wa:n nikaki miak taman kowtsitsi:n tikini:xmati ne: niknekiskia xine:chtapowi n' teh xa: tiki:xmatise: kowit kihtowa *que** mono:tsa tao:lkowit neh no: niki:xmattok se: pero a:mo n' mati ox yehwa *porque** neh niki:xmattok ne:, mochi:wa ne: *cahfe:ntah** ka:mpa ne: no:pa:n ita:lpan se:... Kiliah tao:lkowit teyowa ihista:k n' iteyo wa:n kikwih para kalkowit te... No: motohtoma:wa wehkapantia wa:n toma:waya wa:n nejó:n pos no: kwaltia para ne:n ta:n... Ne:n kali kichihch:wah kwaltia no:. Ne: nejó:n yehwa i:n a:mo n'mati ox no: yehwa n' teh tiki:xmattok oso no: oksé:... No: oksé: kowit wa:n no: ihkó:n tikto:ka:ytia tao:lkowit yehwa yo:n 'nekiskia x'ne:chtapowi ke:mah nejó:n... Tao:lkowit niki:xmattok wa:n onkak ne: tak e:yi taman *porque** se: ta:man tao:lkowit yehwa ya ke:emh tikihtowa ne:... Tein yo:n kiki... Mochi:wa kahbe:ntah oso kwowtah mochi:wa wa:n... Wa:n nejó:n iteyo ne:... Ixo:chio ista:k no: wa:n iteyo no: ista:k. Wa:n kikwah semi chiktehmeh yo:n te:na:ka:lmeh n' iteyo *cuando** chika:waya n' te:na:ka:lmeh yo:n kwitatohtokmeh oso yo:n... tein yeski chiktehmeh kikwah nochi yo:n kwe:liliah semi chiktehmeh n' iteyo wa:n nejó:n kwaltia para kalkowit tein mehmela:wak n' itsmol kwaltsi:n melaktik mochi:wa yo:n kwowit wa:n semi takwa:wak taxi:kowa semi para n'..., am..., para n'... A:mo, a:mo..., a:mo okwilowa yehika yo:n kikwih para kalkowit yo:n para *cintas** kiliah yehwa yo:n tao:lkowit. Wa:n se: taman tao:lkowit yehwa tein tikihtowa kowtah mochi:wa s..., yo:n ista:k kiliah ista:ktao:lkowit pero yeh n' ka:mpa itsi:nta e:wa mets... Metspatachtik yo:n tao:lkowit n'... Metspatachtik mochi:wa ihkó:n patachtik wa:n yo:n seki tikihtowa teh yeh mochi:wa mimiltik ke:meh... Ke:meh i:pa kowit wa:n ne: patachtik ista:ktao:lkowit wa:n ima... Wa:n ima:kowyo tepitsi:n ma:ista:k wa:n *medio** pané: kohokoti ne:n kowit pero ista:k sah n' a:mo kokot *si no que** ista:k sah n' e:wat mochi:wa mahyá: *pintito**. Wa:n ima:xiwyo nochi ista:k yo:n ista:ktao:lokowit kiliah yehwa yo:n... Yo:n nejó:n... Yo:n ii... Iteyo no: ista:k mochi:wa pero... Pero pané: a:mo kiye:kkwah n' chiktehmeh *más** kwe:liliah n' chiktehmeh i:n tein kahbe:ntah mochi:wa no: n' tao:lkowit yeh achi ne: ata n' itsmol, itsmol yeh achi *medio** ihkó:n mahyá: tihti:ltik n' ikowyo ta yeh wa:n i:n ista:ktao:lokowit no: imakowyo ista:k n... Nochi n' xiwit ista:k nochi wa:n n... Wa:n no: taman yeh n' ima:ta:ma ye:kma:tsihtsitsikiltik mo:ka me... Ma:talwayo ne:n ima:tampayo ye:kwehwei yehwa yo:n tao:... Ista:ktao:lkowit. Wa:n se: taman tao:lkowit no: a:taw mochi:wa, kiliah a:taw... A:tawtao:lkowit yeh mochi:wa telwehkapan ne: se: *metro** wa:n tahko o:me *metro** tel wehkapan pero motelmahmaxalowa ihkó:n ke:meh kahbe:nkowit mo... Kahbe:nkowit mochi:wa ke:meh n' kahbe:n moskaltia yo:n *caturra** kiliah. Wa:n ima:y ye:kki:sa yek... Ye:kachka ki:sa n' ima:wa:n ihkó:n ima:tako:w yehwa yo:n tao:lkowit no: n... Mochi:wa pero yo:n iteyo yehchi:chi:ltik wa:n moahokehketsa n' iteyo ihkó:n ne:n, tao:lkowit y... Yehwa yo:n no:taman i, i... N' tao:lkowit mochi:wa yo:n wa:n achi tepitsi:n ne: m... Pihpitsktik sah wa:n ne: pamomohmoloxtik n' iteyo yehwa yo:n a:tawtao:lkowit yo:n a:mo teh kwaltia para kowtati:l *porque** nió:n para kalkowit a:mo kwaltia que tsikitsitsi:n tohtokotstik tel we:i se: *metro** wa:n tahko yehwa sah yo:n pero... Mochi:wa a:taw yo:n a:mo, a:mo kwaltia para kalkowit pihpitsaktik wa:n ma:tako:yoh sah ye:kmahma:yeh ihkwí:n achka ki:sa n' ima:y. Wa:n to... O:me taman tao:lkowit kwaltia para, para kale:waltsitsí:n tein toma:wak a *más** kwaltia para kale:wal para c... Para kwilot kiliah para kita:liah ne:n n' *cartón o teja** taxi:kowa semi o:me taman tao:lkowit tein de kowtah mochi:wa wa:n se: taman ne: a:taw a:tawtao:lkowit yeh e:yi taman niki:xmattok neh. pos yehwa yo:ni ne: neh a:mo nikini:xmati yo:n o:me taman pero n' oksé: ke:mah niki:xmattok neli ke:meh tikihtowa ke:mah. mochi:wa *cahfentah o** ihkó:n ka:mpa tepitsi:n kohkowyo mochi:wa ompa wa:n neli ye:kkwaltsi:n mehmelaktik wa:n no: teltakwa:wak wa:n telkwaltsi:n tata ata yo:n kwaltsi:n yo:n ke:mah tekoloh ye:k kwaltsi:n... Wa:n kwaltsi:n tapa:ni melaktsi:n para se: kitapa:nas. Ke:mah yehwa sah yo:ni neh nikmattok ne:... Neli nikmattok ne: wehka:w ke:man kalmeh ne: aya:mo semi kichihchi:wayah de tepa:mit *porque** ekintsi:n no:ya:n nochi tet a n' inkali pero ne: wehka:w mocha:ntia:yah ika ne:n... Yehwa nc... *Teja** wa:n yehwa n' kalkowit eliwis sah ihkó:n kite:mowa:yah ne: komimil kihtowah ke:mah. Pos taxi:kowa semi yo:n ke:meh ahkokowit taxi:kowa wa:n nikelna:miktok yehwa yo:n semi kwelitayah ne:n ta:tahmeh ika mocha:nti:skeh yehwa yo:n tao:lkowit takwa:wak n' kowtsí:n wa:n a:mo okwilowa. Eski kanah neh a:mo nikmati ox a:mo okwilowa neh nikelna:mikktok ne: no:pa:n yehwa ika mocha:ntia:ya wa:n yehwa ika nikmattok wa:n yehika no: niki:xmattok *porque** neli ne: ke:mah. Te:chne:xtilia:ya wa:n te:chilia:ya ihkó:n *que**... Komohkó:n te:chwi:kaya mah tia:kan 'tame:watih ne: te:chilia:ya mah a:mo te:xi:maka:n n' *cahfentah** ompa te... Tikyewalka:wayah yehwa ne:n, kowkone:t ke:man katka tsi:tsikitsi:n ne:n, tao:lkowkone:t (...) ompa se: kahsi ta de se: tame:wa entos te:chilia:ya mah tikyewalka:wa:ka:n mah 'tachipa:wi:ka:n mah moskalti *porque** ne:... Ne: pala:nis n' kalkowit wa:n ompa tikwiskeh sah. Yehwa nikelna:miktok ke:mah. Pero pos neli a:mo nikelna:miki ox okwilowaya oso a:mo okwilowaya *porque** pos de se: pili wa:n ke:meh neh no: nisiwa:... Nisiwa:t pos a:mo no: nik... A:mo ke:man nikchi:wa n kali wa:n a:mo nikita ka:n se: kita ke:ní:w n' kowit tein okwilowa ka:n se: kimati. Ke:mah ka:n ke:man nikita ox okwilowa oso a:mo okwilowa kemah tehwa:n tikitah *porque** tikitanih *que** yo:n kowit ne: taxi:kowa a:mo okwilowa ke:meh ahkokowit am... A:mo okwilowa no: taxi:kowa semi a:n pos neli yehwa yo:n a:mo nikmatia pero nikmattok no:pa:n semi kwelitaya yehwa yo:n kowtsí:n mah tika:wtia:ka:n para ke:man moneki pos sayoh ompa kikwia ya ompa k'kwia sah. Ke:mah ne: pos a:mo n'mati xa: teisá: ok tikpia tein ne:chyo:lmela:was ne:chtapowis kanah yehwa sah yo:n nikmati yo:n... yehwa sah yo:n nikita *que** n' iteyo kikwah chiktehmeh yo:n te:na:ka:lmeh semi kitelkwah *o** yo:n kwitatohtokmeh kikwah semi, koyoltsitsi:n semi kikwah yo:n kowtet. Nikitani kikwah n' chiktehmeh yo:n kowtetsi:n. Ke:mah eski neli wa:n ixo:chiotsi:n ata mahyá: no: ista:k ye:kpisi:ltik ista:k, ista:k nochi n' iteyo *por racimo** mochiwa ihkwin miak mochi:wa n *racimo** ke:mah pisi:ltik ata n' iteyotsi:n ista:k wa:n neli de posonia ne:n iteyotsi:n no: mi:miak mo... Mopilowilia seko sah ke:mah miak. Ke:mah. Pos telmiak tasohka:matik ne: ne:chtapowi ka:ni ne:... ke:ní:w n' timono:tsa wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vásquez niwa:le:wak san Miguel Tzinacapan. A:n pos neh noto:ka:y *este** Amelia Dominguez Alcantara wa:n niwa:le:wak de ompa ne: Ziltepec. A: *bueno** tasohka:matik.