Nihjó:n teh na:nah, nihjó:n nika:n ti..., timonohno:tsatih tepitsi:n tein tikmatiskeh, ne:n, totahto:lmeh wa:n ke:ní:w timono:tsa teh. Neh niMaría Ocotlán Fermín Cabrera, mm. Niwi:tsa de Xaltipan. Mm, María Ocotlán Fermín. Wa:n ompa ti..., Nikpia se..., e:yi powal wa:n chiko:me xiwit. A:. Uhuh. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damían, de nika:n Tozán, Tozán Jonotla mono:tsa pero ekintsi:n nietok Xopanaco. Anastacio Nicolás, mm. *Eso**, mm. Mono:tsa San Miguel Tzinacapan, nehwa nikpia nihjó:n e:yi powal xiwit ika e:yi, e:yi xiwit. We:noh, tasohka:matik, ne: nik..., E:yi xiwit, mm. Entó:s ne: nika:n te:ch..., mm. Mm, entó:s nihjó:n ne: ompa nietok. Ekintsi:n timonohno:tsatih de n' xiwtsitsi:n de n' yo:n wi:tsikite:mpi:l de ke:..., ke:ní:w teh. I:n teh tikitaya, neh mah nimitstapowi achto ne:n, tehwa:n tikwih ika yo:n xiwtsi:n, ne:n, tikwiah para yo:n de n' selik, iselo. Mm. *Porque** yo:n i..., niman yo:n ima:pan chihchi:chi:ltik, yo:n moolo:chowa. *Eso**, yehwa, uhuh. Yo:n chika:wak. Entó:s tehwa:n tikwiah ihkó:n de ke n' ika te:chpahtia:yah tota:tahwa:n de n' tein selik, kima:xakwalowa:yah kwaltsi:n, kima:xakwalowa:yah. Mm. Ihko:ni wa:n kima:nelowa oksé: xiwit, oksé:. [Te:chchih]chi:wilia:yah wa:n te:chtai:ltia:yah tsikitsi:n *porque** yo:n semi se: tatasi a. Ke:mah. Te:kokowa:ya *hasta** nika:n se: iyo:lpan. Mm. Se: iyo:lpan te:kokowa:ya *hasta** nika:n nochi se:, nika:n se: ixi:k, nika:n. Se: ipoxko, mm. Nochi nika:n se: i..., nika:n de n' temowa se: ipoxko. Se: ipoxyema:ya:n, mm. Entó:s nochi te:kokowa:ya de se: ta..., tatasia. Ke:mah, se: tatasia fie:roh pero .... Wa:n, yehwa yo:n kone:meh seki tik..., *hasta** 'miktia:yah, 'miktia:yah ihkó:n. Ke:mah. Wa:n *después** tamatikih ihkó:n wehka:wayah. Mm. Entó:s wa:n 'kwiah ne:n, 'kwiah ne:n xiwtsí:n 'kwitih kiliah wi:tsikite:mpi:l. Mm. Entó:s 'kwitih ya ne:n xiwtsí:n wa:n kwaltsi:n kima:xakwalowah wa: te:ch..., te:chta:lilia:yah nika:n to..., to..., nika:n toy..., toyo:lpan. Mm, toyo:lpan, mm, toyo:..., Toyo:lpan. Mm, uhuh. Toyo:lpan wa:n nika:n toi:ka:n. Toi:ka:n nika:n tik..., te:chta:lilia:yah, toi:ka:n. Ke:mah. Wa:n to..., nika:n toyo:lpan, toyo:lpan i:n ka:mpa yetok *toa:nimah**, nika:n to..., toyo:lo. Mm, toyo:lo:tsi:n, mm. Ke:mah. Entó:s ka:mpa yetok toyo:lo ompa tikta:lilia:yah nihjó:n. Pos te:chna:mikia ok i:n, [te:ch]na:mikia nihjó:n, semi kwali para to..., topah. Yo:n semi topah katka, semi topah wa:n topah wa:n *hasta** a:man topah. Topah katka wa:n .... *Porque** pos nejó:n *a v...,** i:ksá: a:mo te:na:miki ne:n koyo:pah. Tikwitih se: *pastilla**, tikwitih se: yo:n kitamachi:wah ika *botellita** ne:n koyo:meh. Kiliah yehwa:n *jarabe**. A:mo te:chna:miki. Entó:s koma:mo te:chna:miki yo:n tikwitih ya yehwa yo:n xiwtsí:n. Tikwitih yo:n xiwtsí:n wa:n neh ika nikimpahtia:ya nopi:piltsi:tsi:n, nikwiti se: *rollo** wa:n nikpia refini:toh. Entó:s nika:wantia refi:noh wa:n yo:n xiwtsí:n nikma:xakwalowa. Nikma:xakwalowa kwaltsi:n, kwaltsi:n wa:n nikalakia refi:noh toto:nik wa:n ke:man n'xakwalowa ya pili itech n' iyo:li:x. Nikxakwalowa iyo:li:x wa:n n'xakwalowa n' i:ka:n. Wa:n ii:xko *parejo**, nikxakwalowa tepitsi:n para a:mo ne:, para mah, we:noh tepitsi:n sah nika:n nikohsaya. Wa:n nochi ke:meh yetok nikohsaya. Wa:n nika:n ka:mpa se: sahsa:liwtok, ka:mpa se: sahsa..., se: ..., nika:n se: iahkolko wa:n se: ise:katan nochi tikta:lilia:ya nihjó:n. Ke:meh ka:mpa se: sahsa:liwtok, mm, ka:mpa se: iahkolwa:n, se: ima:wa:n, *parejo**, no: pos *parejo**. Wa:n ke:mah ne: no: nikitaya ke:meh, ke:meh yo:n kochiti. Ke:meh kochis a n'mattok entó:s nikwiti a n' xiwtsí:n *o listo** nikpia *cuando** nik..., n'nekis nikpati:ti nopili pos ne:, a:mo moneki ninentó:s ok. Ne: a:mo moneki nikte:mohtos ok. Nikwiti wa:n nikta:lilia ne:n, ne:n refini:toh wa:n nikawa:ntia. Ompa nikalakia ya ne:n xiwtsí:n wa:n ke:mah n' ika n'pahpachowa ika ya nopili pero tama:xakwalo:l a. Wa:n yo:n toto:nik ne:n, ne:n tikihto..., toto:nik wa:n tikma:xakwalowa:ya. żWa:n ka:nika nochi tikta:lilia:ya, isahsa:liwya:n wa:n nika:n iyo:lpan, mm? Toto:nik ne:n *refi:noh**. Mm, nikma:xakwalowa wa:n nochi *pa...,** nochi *parejo** ke:meh yetok, *parejo** ihkó:n n'xita:nia ika. Wa:n ke:mah ne: niktake:ntia ma:ski ni..., a:mo ti..., a:man a:mo ke:meh a..., tiki..., tikihtowah, a:man tikwis yo:n take:n, *cobertor**, neh a:mo nikwi[k]. We:noh pos a:mo, a:mo tikwiah ihwa:k *porque** a:mo tiki:xmatiah wa:n a:mo tei katka. A:, tikta:lilia:ya a:ya:t. Tikwih se:, a:ya:t. A:ya:t. żWa:n katí:n, katí:n a:ya:t tikta:lilia:ya ox potoxtik *o** yo:n, yo:n alaxtik. A:ya:t nikpechtia:ya. Wa:n tein nikpechtia:ya n' a:y[a:t] .... Pos tein, a:mo ta: tein ke:meskia toto:nik para ne:, para nejó:n toto:nik, para mah mi:to:ni. A:, ke:meskia sehsekwia. Ke:mah, ye:kmose..., *porque** pe:wa pané: sehsekwi. A:. Entó:s pe:wa ya nikta:lia yo:n take:ntsi:n wa:n neh a:mo ke:man nikihto:s a:mo ke:man nikwahkalakiaya. Neh *siempre nochipa n'chihchi:wilia:ya iwahkal wa:n ika n'ma:ma:ya nopili para, para nikma:ma ya komo nikpankalakih mah n'ma:ma wa:n 'ne:nemi:ltia mah kochi a. Wa:n, wa:n yo:n wahkal ke nihjó:n ton, ton kita:lilia:yah. Mm. żToni kita:lilia:yah, toni ika kichihchi:wayah? A:, neh n'ta:lilia:ya xo:no:t, *primero** xo:no:t. Nihjó:n wahkal, *an..., antes**. A: xo:no:t. Ke:mah, xo:no:t. żWa:n yo:n xo:no:t ki:ni:n kichi:wayah? Ehe, xo:no:t, xo:no:t nikchi:waya. żOx kim..., ki..., kichi:wayah ihkó:n tamali:n? *O** kima..., ma..., ihkó:n kichi:wayah ata, a:..., w.... Ehe, se: kimali:na, se: kitetsi:lowa. *O bien** se: kichi:wa *botón**, mahyá: ilpitiw *o bien** eh, soh tikma:itkitiw. Wa:n, wa:n ke:ní:w kichi:waya yo:n nihjó:n tikiliah ii:xtapal oso yo:n kitekpa:ntia:yah kihilpihtia:yah. A: i:xtapal. Yo:n no:. A:mo, i:xtapal ihkó:n, ihkó:n i:xtapal. [Ke:]mah nejó:n wa:n iwki, iwki *hasta** sepa ki:sati ke:meh i:n, pos nika:n tike:waltiah se: i:n wa:n sepa se: nika:n i:n wa:n nika:n i:n sikie:ra chikwase:n pa:nti. A:. Chikwase:mpa:nti t'ta:liah nika:n i:n. Wa:n ke:mah ne: pe:wa ya tima..., tikchi:wa ya, tikchi:wa ya, tikchi:wa ya, *hasta** titamiti, tikilpihtiw. Nankiilpihtiowih ya. Tikilpihtiw pero nehwa nikchi:waya. Tein moka:wtiw tiktekiliah. Wa:n, wa:n yo:n no: nankitektia:yah de tepilitsitsi:n de n' [tein] moka:wtiw yo:n i..., i..., i:x, yo:n i:xpo.... Po..., i:xpotochchio, i:xpotayo, yo:n kilia:yah ihkó:n, ox no: nankichipa:waya oso ihkó:n. I:xp..., i:xpotoyo, i:xpotoyo tiktekiah. Mm. Tiktekiah wa:n A:mo ne: *siempre** kipia ke se: kichipa:was koma:mo ne: pos ne: a:mo no: kwali mota mah, mah pahsoltik n' ipanko. A:. Moneki 'tektiá:s *o** tikoto:nili:s ika moistitsi:n, ke:meh i:n. Ne:, se: 'koto:nilia wa:n moka:was alaxtik a ne:n tamali:ntsi:n. Wa:n sepa tikilpia teh, teh *tikseguirowilia** tikchi:chi:wa, tikchi:wa. Komo tikchi:wa se: *ratito** sah pos tikmakas sikiera se: chikwase:n *vuelta**. żA: wa:n, wa:n, wa:n yo:n xo:no:tsi:n, ke:niwki katka xo:no:tsi:n? N' xo:no:tsi:n. żIsta:k *o** chi:chi:ltik? żNe: xo:no:kowe:watsi:n? A:. No: tik..., no po..., no: semi owih *porque** tikehke:wah wa:n *tikma:nohtetekwinowah** wa:n ke:meh m'piaya, ne:n, a:tekochtsi:n, ompa nikalakia. Ompa nikalakia sikie:ra se: kaxto:lto:nal. Komo yo:n ihko:ko:ntsitsi:n, kaxto:lto:nal. Wa:n komo yo:n wehwei sempowalto:nal kichi:waya n' a:ihtik. A:ihtik. Para *con eso** ki:sa ne:n n' i..., ialakyo, ki:sa ialakyo wa:n ke:mah niki:xehke:wa ya. A:. Niki:xtilia n' e:watsi:n. Niktamo:ta ya e:watsi:n wa:n nikwia xo:no:tsi:n wa:n nika:tamo:ta wa:n nikxita:nia ihkó:n. Ihkó:n nikxita:nia mah ki:sa *fuerte** nejó:n xo:no:t alaktik. Ehe. żWa:n yo:n, wa:n yo:n ki:ni:n tikmatia ke *cuando** kwaltiati a nihjó:n xo:no:t? żKi:ni:n *cuando** tikita ke kwaltia ya ka:ni, ke.., we:noh, ki:ni:n, ki:ni:n tikmatia ya, kox tikitati. Wa:n .... Me..., *este** se: kimachili:ti. Kox tikitati yo:n xo:no:t oso ki..., *o** i:pa tiow ya tikpa:kati. Ke:mah. A:mo, a:mo, ta: ne: se: kitati, para komo se: kitati pos tikmachilia kox, ox ki:sa ya yo:n alaktik ihkó:n *o** sepa se: wa:n oksé: tikmachilia. Entó:s tein ki:sa ya, a:mo, a:mo alaktik ok. Alaktik ok kihtowah ne:, se: kihtowa wapaktik a. A: wapaktik, alax..., ehe. Wapaktik, wapaktik a pos a:mo kipia tei ok. A:mo x..., xoko:ka:yohki:sak, pos yo:n s... Wa:n yo:n, yo:n alaktik ka:ni moka:waya yo:n alaktik, kox nika:n, nika:n tikpa:ka ya, nika:n eti:ya de se: kita kwali a, żka:ni moka:waya yo:n alaktik? Ke:mah mo:..., se: kitamo:ta ya. A:, se: kitamo:ta. Se: kitamo:ta ya, mm, wa:n ke:mah tik..., tikpa:kaya kwaltsi:n, kwaltsi:n 'pa:ka ya wa:n tiktila:na, ta: pos ta: komo we:weyak pos kie:ra e:yi, na:wi we:ltah 'maka ihkó:n. Ke:meh i:n t'tila:nas ihkó:n, ihkó:n wa:n tiki:tskihtiw, tiki:tskihtiw. Ihkó:n wa:n ke:mah tein o:rah ah..., ehko sepa *punta** tiktamo:ta itech n' a:t ihkó:n wa:n sepa 'tila:na, sepa 'tila:na *hasta** ki:sas nochi wa:n ke:mah, tikchi:wa ya mah ih.... Ompa n'chipa:waya mahyá: yo:n .... Ke:mah ompa, ompa, ka:n ..., ta: pos yo:n e:wat sah. Wa:n, wa:n de tikpa:ka ya ompa tikchipa:wtiw, ompa tikchipa:wtiw, tiki:xtilia ya nochi moka:wa ya. E:wat sah, e:wat sah. E:wat sah, a:mo ika, a:mo ika ne: xiwit iwa:n. Ompa nik..., ompa ne: nikchi:wa mahyá: kowtakohkowi:ltsi:n, ihko:ko:ntsi:n, *porque** nikpa:kaya miak sake:ra se: *rollo**, ihkó:n ke:meh se: tama:mal kwali wa:n ke:mah ne:pa n'ta:lia ya, nikpechtia se: iswat. Ompa n'ta:ta:lia, n'ta:ta:lia ompa ke:meh kowtakohkowi:ltsi:n, ompa ne: nikilpihtiw a wa:n ne:n n'ta:lia ya para *cuando** nikwi:ka ya pos nikma:ma ya. A: ti..., tikilpihtia:ya, tikilpihtia:ya. Nikma:maya, wa:n ke:mah nikpihpilowa ya. żA:mo tikpihpilowa:ya, achto wa:ki *o, o** ihkó:n tikwi:kaya a:paltik? Ihkó:n nikwi:kaya a:paltik. A: Ke:meskia ne: nikwa:tsa nokalte:noh ya. Ne: kwowit. żWa:n, wa:n ton tikta:lilia:ya de n' i:xtapal para ompa tik..., tikpihpilowa:ya de nihjó:n. Kwowit wa:n tet, kow..., o:me k..., o:me, sake:ra na:wi kwowit ihko:kó:n ke:meh ton *tanto** kieti:li:s ne:n tet. A:, kowit, kowit wa:n tet. Wa:n ke:mah nikpanta:lilia ya, ke:meh ihwa:k nima:chika:wak katka nikpanta:lilia na:wi tet *bola** ihkó:n. Wa:n n'ta:lilia ihkó:n. Se: ne:pa wa:n se: nika:n wa:n nika:n. Mm. Sake:ra se: chikwe:i tet. Wa:n ke:mah nik..., para a:mo, para a:mo moahokwi. Para, para a:mo kwi:kas n' a:t. Mahoh..., a: para a:mo moahokwi.: Mm, para a:mo moahokwi. Mah kitelta:li. Koma:mo kiahokwi n' a:tsi:n. *Porque** de a:mo mah, te..., kiahokwi n' a:tsi:n, ihkó:n kahokwi ihkó:n. A:. Wa:n koma:mo akah koli:nih, nexi:kol pos ne:, pos nehjó:n kwaltsi:n ompa yetok, ompa yetok. Wa:n no: mota:lia:ya iposokyo. Ehe, mota:lia iposokyo paniá:n panki:saya. Pa..., ista:k iposokyo, ista:k. Ke:mah no: panki:sa, mahyá: no: molo:ni pero, Iposokyo. Yo:n ista:k n' iposokyo, mm. Yo:n panki:sa ihkó:n iposokyo, mm. pos koma:mo yahtok n' a:tsí:n ompa panki:sa posok, ompa panki:sa. Pos .... Ma:ski yahtok pero tatampa yahtok n' a:tsi:n. Entó:s kwi:kilihtok, ne:n, kwi:kilihtok n' alaktik. A:, kwi:kilih. Ehe, kwi:katok, kwi:katok, ke:mah. *Porque** n' a:meyaltsi:n kwi:katok ne:, *casi** yeh tikihtowah me:xtok. Me:xtok *porque** wa:lahtok itech i:n tepetsi:n wa:n sepa pano:tok ne:. A:, ompa, ompa ke:meskia yo:n me:xtok, ompa pankalaktok sah. Ma:ski mo..., mm. Me:xtok, me:xtok, me:xtok n' a:tsi:n. Pos neh, neh nikitak yo:n, yo:n posok nika:n yetok ne:n, Teh .... wa:n nika:n mote:ma ihkó:n. Ke:mah, mm. Ke:meh xapoh, ke:mah xa..., ke:mah pero ista:k. Mote:ma ke:meh yo:n xapoh. Yo:n xapoh, posoktik. Ista:k. Ke:mah, ke:mah ne: yo:n, niktamichi:wa ya yo:n. Posoktik. Ke:mah nikilpia ya wa:n ke:mah nik..., niow ya. A:, tiow ya, tik..., tikma:ma ya. Niowya, nik..., nik.... Ke:mah, nikma:maya. Niahsi kalihtik no: semi yetoya nokwopano:l para nikwa:tsaya. A: kwapano:l, a:, tikta:ta:lia ihkó:n iixtapal. Ompa nikahkopixohtahsi *hasta** ne:, mm. Iixtapal ihkó:n n'ta:ta:lia, n'pihpilowa ya, ompa wa:ki a. Kie:ra e:yi to:nal kichi:[wa]. Ehe, kowmaxal. Tiketsaya kwomaxal, ihkó:n. Komaxal, ompa tikta:lia:ya n' ixtapal, ko..., kopano:l. Wa:n ompa n'ta:lia se: kwo..., mm. Wa:n n'ta:lia se: kwowit i:xtapal, kwapano:l. Kwopano:l wa:n we:weyak katka kwopano:l. Ehe, we:weyak. A:, wa:n mehmela:wak katka. Weyak, weyak kowtsí:n, mehmela:wak. Para *con eso** ompa tik..., ke:mah ompa n'tekpa:naya ihkó:n, n'tekpa:naya. Wa:n yo:n *ce:cerca** tikta:lia:ya ihkó:n. A: t'tekpa:naya. Ke:mah, pero ekintsi:n pos ... A:mo ta: sikie:ra e:yi to:nal, ke:mah *porque** pos komo i:xmi:miak. Wa:n yo:n, wa:n yo:n se: to:nal para wa:ki a *o más**, e:yi to:nal. *Porque** tein we:ikowit ihkó:n, i:xmiak, i:xmiak, mochi:wa sikie:ra i:x..., kie[ra] ka:n i:xchikwase:n. Ehe, tihtila:wak. Sakie:ra i:xchikwe:i. *Porque** pos we:i a kowit, monepanohtiw, monepanohtiw ke:meh .... Ehe, ke:meh moskaltia yowi ahko iwki, iwki monepanohtiw. Tein nika:n selia pos iwki yowi. A:, tila:wak ihkó:n, ihkó:n nepa..., nepantik. A:, iwki wehkapan ihkó:n yowi. Iihtikpa ya, iihtikpa ya. A:mo, a:mo paniá:n, ta: i:htikpa ya. Ke:meh i:n a:matsi:n, nika:n i:n ki:sas nika:n itech i:n nalwatsi:n wa:n ya:s, Mm, taihtikpa ya. A: ya:s ne:, moskalti:s *hasta** wehkapania ya. ya:s moskalti:s *hasta** ahko. Moskalti:s *hasta** ahko. Wa:n nika:n i:n pos i:n a:mo teh moskaltia ok. A:mo ok, moka:wti a paniá:n ya. A:mo ok, a:mo teh moskaltia ok. A:mo. Entó:s yo:n moskaltia ya yo:n *a ver** wa:n komo 'te:nteki a. Pos a:mo moskaltia ok, sepa se: ixwa. Sepa oksé: ne:n ompa ixwa. Oksé: ixwa. Ke:mah. Ike..., mm. Ehe, komo *o** ta:ká:n tikihtowah itsmoli:ni. Yo:n ike:span ya de ne:n kow..., kowte:n. Pos yehwa ya sepa tika:wah mah moskalti. Mm. Yo:n ke:meskia kowte:n ne:kwi:ni moka:w, ihkwí:n de wehkapan de n' ta:ltsi:n. Wa:n tein moskaltia. Mm, ke:mah. I:ksá: moyewalo:ltia pero a:mo nochi mochi:wa ok. A:mo. Mochi:wa sikie:ra o:me oso e:yi. Wa:n seki ehke:wi. Ehke:wi a, eheke..., ehke:wi. Ehke:wi de se: .... Ke:masá: se: kita ihkó:n ehke:wi. Mm.Ke:masá: se: kita ihkó:n ehke:wi.xxx Eheke:wi, [yehwa ya] kwaltia, yowi a ahko Wa:n yo:n moka:wa ya de ihkó:n mela:wak, yehwa yo:n kwaltia ya para ne: xo:no:tsi:n. Sepa *cuando** se:, se: kita ke kwaltias pos sepa tikehke:wa. Mm. Wa:n sepa tika:pachowa. Wa:n sepa tika:pachowa sepa *igual** tikchi:wa. Ihkó:n neh, ihkó:n neh nimotekipanoh. Wa:n, wa:n yo:n, yo:n xo:no:kowit iselo no:, no: kwaltia para pahti. Kowit. Mm, iselo, ne:n ixiwyo. A:, iselo ke:mah, iselo. Ke:mah, ista:k ke:mah semi pahti. Mm. *Porque** ke:meh i:n tehwa:n titekitih ika na:nahmeh Se: na:nah tikitas a:mo wel mochipa:wa nochi ika ne: *iplacenta** ne:n pili, ixi:k a tikihtowah, ixi:k. A: ixi:k, ixi:k. Se: *bolita** pos a:mo wel ehke:wi pos tiktai:ltiah. A:, ixi:k. *Casi** eheke:wi. *Asi que** tiktai:ltiah pos no: wetsi a nejó:n ... Ehke:wi, ehke:wi, wetsi a. Ehke:wi wa:n wetsi a yo:n ihkwi:ni, de weyak. A:mo, a:mo ta: ne: *bola**. Nika:n ehke:wi. A: *bo...,** a: de yo:n kiliah. *Bola, bola, lo que** tein ka:mpa komo ke mah tikihto:ka:n ika motete:molia pili. Ahah. De kikwa:s teisá: imomá:n nika:n, ahsi itech *icuerpo** pos pili a:mo, a:mo ika ite:noh. Yo:n a:mo kikwa:s ika ite:noh nika:n. Ta: yeh kipipi:ntos mahyá: yo:n nika:n, nika:n pero takwahtok nika:n. Kipipi:ntok ke:meskia yo:n ki..., ki..., ki..., A: de ipoxtsi:n. Nika:n i:n takwahtok a:mo takwahtok ne: ika ite:ntsi:n. A:mo. A:mo, ta: takwahtok itech ixi:k, ehe, ixi:ktsi:n. Ne: sentaihtik ne:n te..., te..., tekwahtokeh . Ne:n *bola** yeh, yeh te:mpilkak a nika:n. Pos entó:s tein *alimento** nika:n wi:tsa ya, mm. Ke:meh i:n te:mpilkak i:n, pos i:n kite:mohtok. A: de, de n' kikwa, de tata..., tota..., de n', de n' itakwal ya ne:n, itakwal ne:n kone:tsi:n. Nika:n i:n kite:mohtok a kone:t wa:n, wa:n tein kahsi a ne:pa, ne: itech ne:n *cuerpo** de imomá:n wi:tsa ya para pili. A:. Wi:tsa ya para pili. Wi:tsa ya para ne:, ne: yowi a ne: wa:n ki..., ti..., kitolowa ya yo:n, yo:n itakwal, itakwal. *Porque** ... yehwa ya, yehwa ya ika, yehwa ya nika:n yahtok, ehe, itakwal a. Teisá: *alimento** kikwa:s imomá:n, ta..., tapalo:ltsi:n pos pa..., nochi para yehwa. *Casi** yo:n tapalo:ltsi:n de n', de n' kita:kachi:wa ne:n te:momá:n Mm, tapalo:ltsi:n, ta:ká:n tsiktsi:n, mm, ta:ká:n ... Ta:ka:n kikwa:ti etsi:n *o** ta:ká:n kikwa:ti kiltsi:n. Entó:s itech panowa ya ne:n kone:tsi:n. *O** ta:ká:n kikwa:ti chi:ltamo:ltaltsi:n *o** ta:ká:n kikwa:ti tsiktsi:n ne:, ne: tatsoyo:n. Tsiktsi:n mante:katsi:n pos nochi itech pili ahsitok wa:n komo, komo kiitak se: *fruti...,** Mm, yehwa ya ne:, yehwa ya ne: kiyo:lchika:wa ya ne:n kone:tsi:n. Se:, se: teisá: tein we:lik ne:pa wa:n a:mo kikwah imomá:n wa:n pili, we:noh te:na:n fie:roh kimati a *después**, mahyá: oli:ni, a: pos ke wetsiti nopili pero yo:n a:mo mela:w wetsiti. A:, ke:meskia kiele:wih. Ton tikitak, ton tikele:wih. Kele:wih, komo tikele:wih se: pahpatatsi:n, se: tsapot, se: teisá:, xikwa. A:mo moneki tikwa:s se: we:i. Se: tsikilitsi:n kite:moliah, kite:moliah wa:n kimakah ya te:momá:n. Kikwa:s se:, se: tsikitsi:n kie:ra para pahtsi:n, mm. Kimakah. Kimakah, ke:mah *porque** yeh, ne: pos ne: nimomaka kwe:ntah *porque** neh yehwa ika nitekiti. Para a:mo, para a:mo mo..., moka:was ne:. Wa:n ihkó:n ne:chili:skeh pos "mo..., *mopaciente**, mokokoxka:w oli:nik". Kita..., "Ke:yeh oli:nik", "a:mo t'matih" "Xiktahtani:ka:n toni kiitak wa:n toni kiele:wih wa:n toni kikwa:sneki, i:n teisá: kwa:sneki, pero yo..., moyo:koli:s a a:mo moyo:koli:s". Yo:n ke:meskia ki..., ke..., kele:wia. Ehe, kiele:wia, a:mo kele:wi:s te:momá: pero *siendo** ke kiitstok ne:n tein nika:n ne: mo..., moe:wtok. Kele:wia ne: wa:n a:mo, a:mo wel kikwi, kele:wia ne:n kone:tsi:n de n' ti..., Pos yehwa yo:ni, oli:ni a, mm. Kitila:ntok. Yetok, ke:meskia yo:n kitila:ntok ne:n *Porque** ne:n tein kimahse:wa imomá:n pos nochi yeh itech ahsitok pili. Kitila:ntok nochi ne:n *fuerzas** de n' mahse:wa, kinekiskia mah no:, mah no: kikwa. Ke:mah mah no:, mah no: kikwa:skia. Mah no: kikwa. Entó:s koma:mo kite:..., kite:moliah nejó:n mah kikwa. Ko..., komo kikwah ya. Pos seki ika poliwih ya kone:meh wa:n a:mo. Pos yehwa yo:n ki..., ki..., miki a, poliwih ya. Pero... Neh nikilia ke a:mo, mah a:mo yo:ni chi:wi, mah chi:wi ke mah ne:, mah moskalti:ka:n wa:n ehko to:nal nikilia neh no: te:pa:ktihtokeh konemeh, ta:ka:n ne:chtasohtak, ne:chta:kachi:wak pos ne:chwa:ntis tsiktsi:n kahbe:ntsi:n, se: taxkaltsi:n, se: tilatsi:n ne:chmakas mah nikwa, *porque** ke:yeh, *porque** nikta:kachi:wak ya:lwa yowipta. Ihkó:n ne:n timo..., Pos ... Tipanowah wa:n ne: neli pos yehwa ke:meh i:n tikihtohtokeh. Toni ika timotekipanohkeh pos kwali ke mah a:mo ke:man poliwiskia, mah ne: ... Ke:man, pos yehwa i:n ... Mah se:, mah semi ihkak *tiempo**, mah, mah kikakiskia tokni:wa:ntsitsi:n ke:ní:w ya:l..., ya:lwa, yowipta timotekipanohkeh, ke:ní:w tipano:keh, mm. Yehwa yo:ni mah, e:soh tein te:chiskaltihkeh pos no: ... Nochi, nochi ke:meh i:n tikih..., ke:ní:w, ke:ní:w timotekipanohkeh, ke:ní:w para tikiskaltihkeh se: tokone:tsi:n *o** tehwa:n ke:ní:w te:chiskaltih se: tomomá:n, se: ipopá:n. Nochi *igual**, mm. Ke:ní:w te:chkwida:roh, ke:ní:w kihyowih, pos yo:n nochi ekintsi:n nochi timonohno:tsah. Wa:n sepa ne:n, ke:meh ekintsi:n ne: tikihtohtoyah de wi:tsikite:mpi:l, yo:n pos, yo:n neh nikmattok, yehwa yo:n. Yo:n kikwih ne:n, yehwa yo:n kima:xakwalowah wa:n ne:n nejó:n pos yehwa nimitsilia ki..., Te:ta:liliah [se:] iyo:lpan wa:n se: i:ka:n wa:n nochi ne:n se: ima:ko wa:n pos ... Mm, wi:tsikite:mpi:ltsi:n ke:mah wa:n komo oksik iteyotsi:n ne:n yehwa ya yo:n xo:chitsi:n. Pos kitila:naki a ne:n witsikitsi:n paro a:mo, a:mo, *[por]que]** yeh a:mo, we:noh ke:meskia sayoh kipipi:naki, kikoyo:nia ne:n tetsi:n wa:n kipipi:na ya ne:n, kipipi:na ya ne:n tetsi:n. Yeh ata a:mo, a:mo nikihto:s teisá: kikwa, i:pa *lo unicamente** tapipi:na. Pos neh nikitak ne:n yo:ni, n' iteyo achi tihti:ltik, neh nikitak pané:, neh nikitak yo:n wi:tsikitsi:n. Yo:n pa:pata:ni, pa:pata:ni ihkó:n, yo:n ihkwi:ntsitsi:n pané: yo:n ... Mm, ke:mah, ke:mah. Ihkwí:n mokehketsa xo:chitsitsi:n wa:n oholo:chtik. Ompa ya ne: ki..., kipipi:na, kipipi:na, yowi ite:mpi:l nika:n. Wa:n ompa kipipi:n..., tsi:n..., tsi:nki:sa nika:n wa:n sepa kit..., kipipi:na ne:n chiktehtsi:n. Ompa kipipi:ntok a, kitila:nati n' a:tsí:n de nik..., Ne:n chiktehtsi:n, ne:n wi:tsikitsi:n, ne: wi:tsikitsi:n ... Ne: n' i..., itsope:kkatsi:n, yo:n yo:ltok [se: ka] . Nejó:n wi:tsikitsitsi:n onkak de e:yi taman, e:yi taman. E:yi taman, e:yi taman, mm. E:yi taman, de nika:wí: no:, no: ye:konkakeh seki, semi teltsikitsitsi:n ihkwi:kwí:n wa:n no: onkak nika:n kowtah, nemih seki wi:ts..., tikiliah ne: wi:tsikitsitsi:n. No: wehwei:n kachi ihkwí:n. Wa:n kachi wehwei ne:n nika:n ite:mpi:l wa:n ahtapalihista:keh, iekapan de n' iahtapal ista:k, ista:k. Inte:mpi:l, inte:mpi:l, e:y... ya..., sak..., mm, ahtapalekapanista:k, Entó:s yo:n no:, yo:n nochi kipipi:nah ne:n ... *Porque** yo:n a:mo, a:mo ki..., a:mo kitolowah teisá: ihkó:n kikwa:skeh, yo:n nochi ika xo:chitsi:n, nochi de ne:n, de ne:n, de n' kipia n' a:tsí:n xo:chitsi:n. Ke:mah, ke:meh yo:n nochi yehwa ika yo:ltokeh. A:mo teisá: ta: xo:chit sah, xo:chit sah. Pos yehwa yo:n kitolowah, yehwa kitolo..., kitolowah, yeh yo:n kitolowah, yeh yo:n ika motekipanowah ne:n chiktehtsitsi:n para, para yo:ltokeh. Ni..., kitila:na, yehwa sah kitila:ntok, yehwa sah ki..., kimpata ne: ... Ke:mah, yehwa yo:ni. Ke:mah ihko:ni, ihko:ni panowah no:. *Porque** koma:mo, a:mo kikwah yo:n, yo:n chiktehtsi:n, a:mo kipipi:nah ne:n xo:chitsi:n, pos mikiskeh. Mikiskeh no:, mikiskeh no:, pero a:mo ta: no: dios kinta..., no: dios kintasohtatok *porque** a:mo tahtakolehkeh. Mikih, mikih, mikih *porque** yo:n yehwa:n n' i..., pos ... Yeh semi chipa:wka:tsi:n nemiko n' ta:ltikpak nejó:n chiktehtsi:n. Chipa:wka:tsi:n *porque** a:mo kikwa teisá: ta:kilo:tsi:n. Pos ... A:mo. *Lo unicamente** yo:n xo:chitsi:n. Pos yehwa, ata yo:n ... Itsope:kkatsi:n yehwa ne:, yehwa ika i:xpano:tok. Nejó:n pahti yo:n semi, semi kwali *porque** yehwa yo:n nochi tehwa:n yo:n tonto:nal i:pa neme:chtapowihtoya de ke nochi i:n xiwtsitsi:n seko sah kita:liah ne:n yehwa ya ne:n ma:ta:nkeh, yehwa ya n' o:mekilit. Mm. Yehwa yo:n okotsokowxiwit, yehwa ne:n, yehwa ochpa:wa:s inalwayo, yehwa ya n' pi:na:wits, pi:na:wits inalwayo, yehwa yo:n, yo:n tsi:tsika:s, yo:n tsikitsitsi:n, yo:n semi te:kokoh, te:kwa. Wa:n no: tiki:xmattok ne:n a:ts..., ke:mah, mm, mm. Ke:mah, mm. Yahwa ya ne:n ma:ltantsi:n, yehwa ya awakaiswat. Ke:mah. Yehwa ya ne:n okseki, sakapal. Ke:mah, sak...., *exacto**, sakapal. I:n sakapal no:. Sakapal no: semi kwali, yo:n, wa:n yo:n para ke tikitas yo:n sakapal neh a..., komo mah nikihto a:mo niki:xmatia toni pahti. N' sakapal no: semi kwali, nejó:n semi kwali yo:n, nejó:n okotsokowxiwit. Wa:n a:man nikmati a pah..., nikmati a. Wa:n nochi yo:n ti:ltik, ti:ltikkwit..., kwitakowit yo:n nochi, sekosah sentama:nelowah yo:n. Wa:n yo:n kimanah. Mm. Kimanah yo:n xiwit. Mm. Yo:n de miak taman yo:n xiwtsitsi:n, yo:n neli yo:n name:chilihtoya ke yo:n kwali para ne:n netati:l. Ta: ke:mah. Ke:mah, yo:n ke:mah, mm. Ke:mah se:, ke:meh ... Yehwa yo:n se: k..., nika:n se: mo..., ke:meskia se: tatatiw, nika:n se: tatatiw. Wa:n yo:n semi kwali wa:n yo:n se: kochisneki, se: ko:kochkamacha:lowa. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah, ke:mah. Wa:n semi koh..., kostia. Yo:n teahwach ke:masá: pos no:, no: kikwih yo:n teahwach. Ke:mah no:. Yo:n teahwach nochi kima:..., kima:nelowah wa:n pos yo:n ke:masá: se: mo..., se: moyowali:to:nia. Mm. Tiwa:lihsati:w pero nochi timi:to:nih. E:soh, nochi, ke:mah. Nika:n te:temo:tok mone:to:n, nochi moma:ko. Nika:n *hasta** mokehketsa se: ihwitsitsi:n de nika:n i:n. Yo:n se: kie:kmattok, a: pos ne: nopili ne: kikwiti ne: cha:wis. Mm, ke:mah. Ke:mah *porque** ... Mm, ke:mah. Pero ton ne:, ne: eski ki..., kitapa:kihkeh ne: ka:mpa yo:n ne: ... Na:nahtsi:n motapa:kih kihto:s wa:n ompa ne: kit..., kima:nel..., kita:lihkeh itilmah, entó:s kihto:s ... Pos yo:n ne:, e:soh, yehwa yo:n neli. Wa:n neli, semi onkaya yo:n, semi onkaya. A: pos nikte:mo:ti i:n xiwtsitsi:n. Nikte:mo:ti, ta: yo:n nochi nikmattok ke:ní:w para ti..., ti..., nikchi:wati yo:n, nikmanati. Mm. Pos tiowih ya, tikolo..., tikwitih ne: xiwtsitsi:n, nochi tikwitih teh..., tehtsonkilit. N' tehtsonkilit no: semi kwali yo:n, yo:n tein witsioh. Ke:mah, se: yehwa kite:mowa. Ke:mah yehwa, yehwa tein witsioh, tein telwitsioh, mm. O:me taman. Yo:n tein witsyoh *porque** i:n tehtsonkilit no: ma:..., o:me taman onkak O:me taman *mero**. We:wehka sah. Yo:n seki we:wehka sah kipia ne:n i..., iwitsio, nika:n yo:n ... Ma:..., wa:n ... Iwitsio kohkostik. Kowyohalaxtik tepitsi:n. Pero yo:n, yo:n we:wehka sah alaxtik. Alaxtik, a:mo. Yo:n a:mo te:kokoh. Pero yo:n, yo:n kikwih para pahti yo:n de n', de n' yo:n kipia ne:n ihwitsitsi:n wa:n yo:n ihkó:n tekpa:ntok, tekpa:ntok, te:kpa:ntok, komo se: mokwi:ltia semi kahkalaki nika:n wa:n a:mo se: kita. Ke:mah, tekpa:ntok n' iw..., kahkalaki se: ima:ko. Wa:n yehwa yo:n niman kihtowah pos nikwi:li:ti ne: ixiwtsitsi:n ne:, nikwi:kaya ne: tapahti:lo:ya:n ya, ne:pa, xola:l,pero pos a:mo kina:miki. Mm, mm. Ehe. Niman [...] teh na:nah xa: tikmati. *O** teh ta:tah xa: tikmati. Ke:mah se: motahtania. Kihto:s "ke:mah nikmati", kihto:s "żkatí:n xiwtsitsi:n?" "Pos xine:chkwi:li:ti, nimitstaxta:wi:s. Mm. "żKa:nachi tine:chakas?" A:mo. "Tine:chakas sikie:ra tepitsi:n, sikie:ra komo weli wa:n koma:mo pos kie:ra, kiera, kie:ra mah pahti ne:n pili *porque** nikita mokokowa" Ke:mah. No wa:n nejó:n *cuando** tiwelis por kwali tine:chwi:kas wa:n ti..., tikwiti:wih i:n xiwtsitsi:n. Mm. Tikwiti:wih oso kwali tiktsi:nta:li:skeh sikie:ra se: *mata** nika:n kaltsi:ntan, nika:n kali:xpan *o** tikchi:wili:skeh se: ihkó:n kalyowal ihk..., Ke:mah. Se: tik..., tiktapa:nas ne:n kowtsitsi:n wa:n tikyewalowili:skeh nika:n. Mm. Wa:n ompa tiktsi:nketsaskeh se:. Ompa ya se: kita:lia wa:n ... Tikwiti:wih ne:n tapala:n de ne:n chalawih. Wa:n tikwiti:wih ne:n tapala:n, ihkó:n tikihichkwaskeh wa:n tikchi:waskeh tekoch wa:n ompa 'te:maskeh wa:n ompa tikpanketsaskeh yo:n *matita**. Ompa se: kipanketsa ya. *Después** te:chservi:ro:s, ke:meh ne:n yehwa i:n nejó:n, yo:n nochi kikwih wa:n pos ika te:altiah *hasta** i:n tiwehwei:n. Mm, servi:rowa, servi:rowa. A:, ke:mah, *hasta** i:n tiwehwei:n. *Hasta i:n tiwehwei:n, *más** kone:meh. Wa:n yehwa yo:n, yo:n teahwach, yo:n kwaltsitsi:n, ampo:wi:n no: onkas. Ta: onkak i:n kalte:noh. Yo:n onkak kwaltsi:n ma:pisi:ltik, yo:n a:mo tikmatih sah, yo:n ke:meh ochpa:was. Mm, ke:mah yeh, ta: pos i:xkich nika:n wa:n nika:n i:n ... Ke:meh ochpa:wa:s, mm. Tiki:xmati no:. Yo:n se: kini..., yo:n, a: pos i:n nopili nikitak tane:sik semi mi:to:nih, wa:n ke:ní:w tikmatik. Pos nikmatik *porque** itilmahtsi:n semi ye:ka:paltik i:ni, ye:ka:paltik itilmahtsi:n wa:n nochi nika:n i:xkwa:ko nochi nika:n i..., n' ikechkochi:ka:n. A:paltik, a:paltik wa:n ne: yo:n, yo:n kochne:to:n ata, mm. Wa:n nika:n i:n iye:lpan nikmachilih. Pero kochne:to:n ata semi ... Nochi ye:k..., nochi ye:k..., nochi nejó:n te:temo:k ine:to:n. Ehe. Ine:to:n, niman kihtowah "ne: nopili ..." Pero semi taman sah, taman sah, a:mo *igual** ... *Cuando** tiohtokah, *cuando** tiohtokah oksé: ne:to:n wa:n *cuando** yo:n kochne:to:n no: taman *porque** ne: semi kipia *sabor** *Casi** no: taman ahwia:k, ke:meskia ahwia:k no:, ke:meskia tamantik. A:mo, a:mo ... Ahw..., ke:meskia taman..., tamantik sah wa:n se: ohtoka no: taman ne:n ne:to:n. Komo tik..., ti..., tiohtokatok, mm. Toto:nkahya:k *mero**, ke:mah toto:nkahya:k. Ke:meskia toto:nik, toto:nkahya:k, mm, toto:nkahya:k. Wa:n yehwa yo:n niman kihtowah pos ne: nopili nikwi:liti yo:n teahwach. Mm. Wa:n yo:n kwitaxiwit, yo:n de n' ti:ltik. Mm. A: kilia "ox ne:kwali". "Ke:mah, ne: ta:tahtsi:n ne:chilih ke kwali. Wa:n ke:ní:w se: kichi:wa mitsilih", "pos ne:chilih ihkwí:n ka:mpa kochi, ompa x'ta:lili". Mm, ompa se: kite:ma. Ompa x'ta:lili, ompa x'ta:lili ihkó:n, ihkó:n x'ta:lilihtiw yo:n kwitaxiwit ihkó:n. Ompa x'ta:lilihtiw, no:, no: weli se: *cachito** se:, kie:ra se: *ramita** ne: ma:ta:nkehxiwit, kwali tikta:lilihtiw ihkó:n,paniá:n ya tikta:lilihtiw ihkó:n. Mm, ke:mah. Entó:s a:mo kimachilia ne:n pili, pos nejó:n ke:meskia yo:n kawa:ntia, wa:ki. Ke:mah, wa:ki. Wa:ki wa:n kihto:s nikpechtih ekintsi:n, ekintsi:n nikmanati yo:n xiwtsitsi:n tein ne:chilih ne: ta:tahtsi:n *o** ne: na:nahtsi:n, nikwiti. Nikwiti *porque** ne: tikwi:kayah ne: xola:l, ne: tapahti:lo:ya:n pos te:chakakeh seki pah..., pahtsi:n pero pos pané: a:mo kina:miki. A:mo kina:miki, mm. Pané: iwtok, pané: iwtok ne: kone:tsi:n, pané: koch..., ko:kochkamacha:lowa wa:n pané: tai sayoh a:tsi:n. Ke:mah yeh iw..., A:mo kineki takwa:s. A:mo ki..., a:mo maya:nah, ke:mah *porque** kinto:no..., . Sioh tahko n' taxkaltsi:n kikwah wa:n oso se: taxkaltsi:n. Wa:n nokta pané: ko:kochkamacha:lowa wa:n pané: i:xko:kochi sah. Ke:mah, ihkó:n. Pos niman kihtowah "pos ne: a:mo kina:miki, yehwa i:n xiwtsitsi:n nikwiti". Mm. Entó:s ne:n tikwitih ya ne: xiwtsitsi:n nochi tik..., tikmanah. A:xka:n ke:mah yetok a i:n a:tsi:n, tepitsi:n mah se:wi, mah a:mo toto:nik *porque** no: kikoko:s. Ke:mah mah a:mo tohtotoktik. Kihto:s "nika:lti:tia ne:, a:mo wehka:wa ne: ... Ke:meh ekintsi:n se: kimana *o** bien de n', de n' tio:takpa se: kia:ltia ya *o** mo:stika mah, mah se:wi kwaltsi:n. Ke:mah, mah se:wi kwali. Yo:n se: kite:lia n' a:t achi miaktsi:n wa:n motokotsohtiw ke:meh se: ki:xehekowa ke kahsis a se: pili. Ke:mah yeh. Pos ompa ke:mah se: ki..., kihto:s ekintsi:n mo:sta nika:lti:ti nopili. Ke:mah Nika:lti:ti, a: pero mo:sta ne:n viernes. A, *mejor** nika:lti:s sábado. Borrar We:noh, sábado. Mm. Sábado *o** domíngo, a: pero nika:lti:skia mo:sta *porque** pané: viernes ne: tik... Yeh, e:s..., domingo, de yo:n o:me to:nal wa:n jueves. *O** jueves nik..., pané: a:mo nika:lti:s *mejor hasta** sábado, *porque** viernes *más**, we:noh. Ehe *o** jueves, mm. Nika:lti:ti, 'kwitih ya ne:n pilitsi:n, pe:wa kia:ltiah, "Xiwi:ki teh kone:tsi:n", komo tamattok, ne:ne:nemi a. Mm. Okichpil *o** teh siwa:piltsi:n "xiwi:ki" "żKe:yeh?". "Pos nika:n nimitsa:lti:ti, nika:n nimitsahmowi:ti achto wa:n ompa ke:mah nimitsa:lti:ti ika i:n xiwtsí:n. "żWa:n ke:yeh yo:n tiene:ch..., tine:chte:molih yo:n xiwtsí:n? Ma..., ke:mah. Ke:mah pos ta: nikita pané: achi timokokowa . Ke:mah. "Ke:mah, pero a:mo teh, a:mo teh ne:chkokowa" "Ke:mah ta: nikitak ne: tayowak tane:sik se... pané: semi timi:to:nih". Me..., a:. "Mone:to:n nochi te:temo:k" "A: we:noh momá:n". "A:koni kite:moh" "Ta:kite:moh i:n mo:pá:n". Mo:pa:ntsi:n kite:moh *porque** tiknekih" kihtowa "xi..., xenemi, xinento, xipa:kto, xipa:kto". Entó:s niman pos no: mowelita ya ne:, "a: we:noh." kwali xinento, xipa:kto ke:meh neh nipa:ktok, ninentok, mm. "A: we:noh, ne: nipahtis". "Ke:mah, tipahtis". Mm. Pos pe:wak kia:altiah ya nochi ki..., nochi, nochi n' ilo:moh, nochi kia:ltiah ya kwaltsi:n nochi wa:n seki... Ke:mah, *parejo, parejo**. Mm. "A:xka:n ke:mah xitai tsikitsi:n" E:soh, ihkó:n *mero**, mah se: kinimaka "Xitai tsikitsi:n" Se: kinimaka wa:n ... "Xitai tsikitsi:n." Wa:n tsikitsi:n nikma:xakwalo:ti, tsikitsi:n nikma:xakwalo:ti yo:n xiwtsitsi:n. A:xka:n ke:mah nikohxili:ti isahsa:liw, nika:n isahsa:liw. Mm, isahsa:liwya:n. A:xka:n ke:mah, mote:ka tepitsi:n, mote:ka tepitsi:n, mose:wi . Mm, ximose:wi, mose:wi mah mits..., Yo:n tepitsi:n, niman kihtowa. Xa: timi:to:ni:s se: kilwia. Nimantsi:n nikitak, ni..., mote:k, kitsompi:kik ika a:ya:tsi:n *o** se: tilmahtsi:n wa:n kitsompi:ki ihkó:n. Mm. Kihtowa semi ... Kilia "momá:n, nie:kxiwtata". Nitata. "Ke:yeh titata", ne: nik..., nimi:to:nihtok" "A: x..., ke:mah xi..., ximo..., motanke:nti, motake:nti". Pe:wak ta..., Mm. A:mo wehka:wak kochtiw, kochtiw a, kochtiw a ne:n pilitsi:n. Kitatih moye:ki:to:nih, ye:ka:paltik, kino:tsa ya ne:n na:nahtsi:n, kino:tsa ya ne:n ta:tahtsi:n. Mi:to:nia sep..., mi:to:nia pero a:mo *igual** ok toto:nkahya:k. Mm. "A:mo ne:nkah tikwito i:n xiwtsí:n, *a ver** xikita sah ekintsi:n i:n tokone:w pos nejó:n kina:mikiti *porque** nochi mi:to:nih ya". Mm, ke:mah ihkó:n. Yo:n wiptika sepa, kihto:s "sepa seki xikwi:li:ti", "a:mo ta s..., ne:pa tikxwlohkeh, tikxelohkeh para sikie:ra e:xpa. Mm. E:xpa tikmanaskeh wa:n para tik..., tika:lti:skeh. Ke:mah. Mm, kwali se: kimpa:ka wa:n ke:mah sepa ... We:noh, yo:n wiptika sepa, sepa tikahmowi:tih, sepa tikahmowi:tih. Sepa se: kinaha:wia para pos neli ne: tikihtowah. Entó:s ne:n ne: ... Mah tikitaka:n topili no: chi:kti, mm. Mm. Ke:ní:w kwali moka:wa Wa:..., Ox kina:miki oso a:mo kina:miki *o, o** ne: *más** tanawi. Mm. A:mo, ta: *siempre, siempre primero dios** tana:miktiw. Pos ti..., timowelitah ya, niman tikiliah ne: na:nahtsi:n, "Ne: tokone:w pané: kina:miki a, kikwah, kikwah ya n' taxkaltsi:n wa:n pané: a:mo semi ko:kochkamacha:lowa ok, kaxto:lto:nal. *Porque** ... Mm se: mowelita *siempre porque** pos ... Ehe, ke:mah. Pe:wa tikwih, tikwih. *Casi** kone:tsi:n ke:meh yo:n tikitah no:, no: pos a:mo, ta: de, de te:..., te:te:mi a. Ehe, yehwa yo:n. Mm, patsa:wayah. I:xkotsi:n nochi pa..., nochi patsa:wayak a, patsa:wayak a, a: pos kina:mik a ne: nopili. Ay dios. Mah sepa nikwi:li:ti. Mm. Niman kihtowa ne:, ne: kihtowah "yo:n mopili semi mokokowa:ya. Mm. żKa:ni kipahtihkeh? Katí:n t..., na:nahtsi:n kipahtih, katí:n ta:tahtsi:n. Mm. "Ox tikwi:kaya ne: tapahti:lo:ya:n xola:l", "Ke:mah, nikwi:wi:katoya, pero pos a:mo, a:mo kin:mik" Mm. Kina:mik yehwa i:n xi..., xiwtsitsi:n. "Kili yo:n mota:tahtsi:n no: mah kite:mo:ti, i:n nopili no: ihk..., no ihkó:n kimachili:sneki" Mm, ke:mah seki neli se:, tein ki:xmati se:, se: tokni:w kati:nyeh pahti xiwit, te:nawatia mah se: kwi:kili, mah se: kipa..., mah se: kimakati wa:n ma:ski seki kihto:s mitsixta:wili:s. "Pos we:noh ampó:s tein ya tine:chtayo:kolih, sikie:ra para ne: niohtokas, sikie:ra para *nocamión o** sikie:ra para se: taxkaltsi:n n'mahse:was" *Porque** ne: ke:meh se:, wehka se: wa:le:wa, pos se: ehko nika:n se: maya:na ya. Pero tein *cerca** pos neli kihto:skeh "neh ni..., neh nitakwah ya", *porque** neh *cerca**, n'mattok ke nitakwa:ti pero *cerca** nia:ti. Mm. *Porque** ke:meh i:n ye:wa neh nimoahokwik wa:n nikitato seki xiwtsí:n ok. A:. Wa:n ke:mah para niwa:le:w. A:, nochi tikte:mo:to yo:n xiwtsí:n tein tik..., tein tikmati. Mm, nikte:moh seki ok, wa:n, wa:n ya:lwa seki n'te:moh. *Porque** ne: ata ne:chtahtanihkeh nika:n i:n to..., towa:mpoywa:n mah nikwa:lkwi seki xiwit, entó:s nikwa:lik yo:n xiwit. Pos yehwa yo:n tein te:ch..., te:chilia, ke:meh nika:n i:n mitsilihkeh yo:n *cuando** tiwa:lahkah, yowipta. Mm, ke:mah. Mm. Yowipta tiwa:lahkah. Mm. Wa:n mitsilihkeh nochi x'te:mo xiwtsitsi:n ne:n ke:ní:w, no: ekintsi:n komo kihto:s ne: mah ne: yo:n se: tokni:w, yehwa:n nika:n tein yetokeh, Kihto:skeh mah tikte:moli..., tikte:mo:ka:n nochi yo:n teahwach, yo:n pi:na:wits inalwayo, tsi:tsika:s *o** ma:tankeh. Mm. Ma:ta:nkehxiwit ixiwyo, o:mekilit. Tehtsonkilit de n' ista:k. Ke:mah. Ne:n yehwa o:mekilit, yehwa ya ne:n sakapal Pero sakapal, *mal** ekintsi:n a:mo tei. Okotso..., otsokowxiwit, okotsokowxiwit. Ehe, okots..., pero yeh ne: onkak ne: para ahkokopa. A: pos ... Ne:n [ikowiswatat], ma:ltantsi:n *porque** ma:ltantsi:n onkak o:me taman. Ehe, o:me wa: e:yi taman, neh niki:xmattok e:yi taman *porque** ista:k, *morado, chi:na**. Yo:n ne: kinamakah, e:yi taman. E:yi taman ma:ltantsi:n *porque china**, neli *china**. E:yi taman. Wa:n *morado, morado** ixo:chio. Wa:n ista:k, ista:k ixiwyo, ikowyo i..., *Porque** i..., pohpochiktik, *casi** ihkó:n mokehketsa, *porque** neh nikmattok de nika:n i:n Tozán ninemia te..., ka:mpa yo:n onkak sakatsitsi:n chia:wit, ompa ixwa. Ixo:chiotsi:n *cuando** poso:ni pohpochiktik, pohpochiktik, mm, mokehketsa pero pohpochiktik, mm, mm. Ompa ixwa, ke:mah, no: kwal..., kwaltsi:n mowila:na, mopacha:nia. Ompa ixwa, ihkwí:n mowi:wila:na, ihkwí:n mowi:wila:na wa:n ne:n i..., ike:span ikwí:n Achi pané: kipia yo:n ihkó:n, ihkó:n se:, i:ixtapal kipia yo:n achi chahkwiltik, achi chahkwiltik ihkó:n. Mm, e:soh, mm. Wa:n nika:n ka:mpa se: kiposteki ihkó:n, mokehketsa ihkó:n ke:meskia i..., itsmoltsi:n. E:soh. Itsmoltsi:n *igual** ihkó:n wehkapantia. Wehkapantia ihkwi:ntsi:n wa:n ompa mosa:lohtiw ne:n ixo:chiotsi:n. Ke:mah, ompa mosa:lowa ya. Ista:k ixo:chitsi:n, kipia ke ihkó:n yohyowaltik, pero tsikitsitsi:n Mm, ihista:k, ihista:k, ke:mah ta: ... Ke:mah nohne:lmeh, mm ka:n wehwei. Mm, tsikitsitsi:n. A:mo wehwei, pos yehwa yo:n iwa:n se: kima:nelowa, nochi, nochi, nochi, nochi. Mm, ka:n wehwei. *Hasta** ma:ltantsi:n pos no: se: tai yo:n, yo:n ma:ltantsi:n ... Semi kwali, yo:n semi kwali para nemowtil, yo:n komo se: kone:tsi:n tikitaskeh ke ne: ... A:, ke:mah, yo:n semi kwali para nemowtil yo:n, yo:n se..., para nikihto:s ne: timo..., timokaya:watih tikmakatih teisá: topili komo nemowtiloh. Mm. A:mo kina:mikis, komo tikte:moh ma:ltantsi:n wa:n tikte:moh ne:n yehwa ya sakapal. Wa:n ta:ká:n tiknemilia tikwis se: *hoja** de yo:n kowtsapoma:it seko sah x'mana. Seko sah x'mana wa:n ke:mah x'maka ya, xikse:se:wi a wa:n t'maka ya a:koni mokokowa. Mm. Ke:mah. *Porque** yo:n, yo:n, yo:n nemowtil yo:n semi tel se: kimowilia. Yo:n a:mo akah iwa:n *Hasta** i:n tehwa:n. I:n tehwa:n tinentinemih no: semi miak ti..., mah tinemika:n se: ... Mah timonechpiaka:n *porque** yo:n se:, komo se: wetsik ihkó:n itech n' a:tsí:n *o** se: wetsik ke:meh i:n ta:li:xko, itech i:n ta:lmanik. Mm. Pos yo:n se: momowtia. Te:mmowtia, te:mowtia. *O** a:ksá: mitsno:tsas ihkó:n mits..., mits..., mitstsahtsili:s. Ihkó:n a:mo tikitstok pos timomowti:s, entó:s pe:wa nejó:n a:mo titakwa:s. E:soh, de se: momowtia. Tia:s ne: xola:l ne: tapahti:lo:ya:n mitsitaskeh ne:n tokni:wa:n, mitsakaskeh ne:n seki *remedio**, pah..., pahti. Mm. Ka:n te:na:miki. Pahti pero a:mo, a:mo mitsna:mikis. Ka:n te:na:miki *por más**... Ma:ski titaminemis ika ne: koyo:pah pero a:mo mitsna:mikis ta: semi a ne: ma:se:walpahti. Mitsna:mikis yehwa i:n ma:ltantsi:n, i:n ma:ltantsi:n ne:n ti..., Tik..., tikwis wa:n yehwa yo:n tikma:xakwalo:s, mitsohxili:skeh wa:n seki titai:s. Mm. Yo:n kwali semi para nemowtil. kwali, yo:n ke:mah kwali, mm. Semi kwali. Yo:n para nemowtil semi, semi kwali wa:n ... *Primero dios** semi kwali nejó:n xiw..., yo:n xiwtsí:n. Yehwa yo:n nochi tsa..., tsa..., tsapotet iwa:n kima:nelowah wa:n no: se: tai Ke:mah yehwa yo:n, e:soh, tsontsapotet. Iwa:n nochi ne:n ... Nochi iwa:n se: kima:nelowa yo:n tsa..., tsapot n' i..., iteyo. Mm, Ehe, mah se: kixihxi:ma. Yo:n tsapot iteyo. Se: kixihxi:ma wa:n se: kite..., kitewa:tsah. E:soh, ihkó:n *mero**. Kitewa:tsah wa:n kima:nelowah wa:n se: ... Wa:n pos tehwa:n, ma:ski i:n tiwehwei:n. Mm. Ta: yo:n no:, no: te:te:mpachowah. No:, no:, ta: pos yo:n ke:mah. Yo:n te:..., ne: *antes** neh nikitaya nota:tahwa:n. Te:chte:mpachowa:yah ika yo:n ti:l de n' koma:l. Ti:ltsi:n. Komo timomowtih tikote:noh ti:ltsi:n de koma:l. Nika:n koma:l, mm. Tikwiti ne:n ti:ltsi:n pero a:mo tikwis sayoh se: *parte**. De e:yi taman. Tikwis ne: komo, ko..., mokoma:l ka:mpa timo..., yehwa ta..., tikte:mpacho:ti se:, se: tokni:w *o** se: pili. *Primero** tikwiti nika:n wa:n tikwi nika:n wa:n nika:n i:n, ihkó:n. De na:wka:n. Wa:n ke:mah t'ta:lilia ya pili. Mm. Ta: nik..., Nika.., nika:n yetok ne:n koma:ltsi:n Mm. Nika:n yetok koma:ltsi:n wa:n nika:n, nika:n tikwis, nika:n, pero tsikitsitsi:n. Ika i:n momahpil, ika i:n, ika i:n momahpil pero ika i:n, ika se:, ika i:n momahpil nika:n tikwis wa:n nika:n no:. Ke:mah, ke:mah, ta: pos tepitsitsi:n, ke:mah ika se: iye:kmahpiltsi:n. wa:n nika:n sepa, ke:mah tikte:mpachowa, *porque** yo:n, yo:n se: momowtia, yo:n mochihkolowa. Mm. Ta: mochi:wa mahyá: ... Nika:n se: i..., se: itoskako. Mahyá: ne: mochi:wa mahyá: yo:n komo yo:n se: ia:ma..., ia:mapa:ntsi:n nika:n. Yo:n se: ki..., Mochi:wa mahyá: yo:n ihkwí:n. Mm. Ihkwi:n. Ihkwí:n mochi:wa, mok..., i:xnepantia ihkó:n. Mochihkolowa, mokwelpachowa. *Casi** ihkwí:n mochih..., mokwelpachowa. Wa:n ke:mah mokelpachowa ya. Wa:n komo tikte:molih, komo tikte:molih, tikte:molih a *fuerza** ke tikte:molih wa:n para a:mo ihyo:tamis nejó:n kokoxkeh tiki:xpi:tsa na:wi *viaje** wa:n yo:n kipia ke tikwiti:w yo:n. Sepa a:mo tikwiti:w, ohpa a:mo tikwiti:w, ika e:yi *viaje** wa:n tik..., tikchi:wa nika:n i:n. Ihkwí:n timoma:kalakia wa:n ke:mah tikwa:lkwi a, ke:mah momela:wa ya. Mm, momela:wa ya. *Es que porque** titata:nik a *porque** momela:wak yo:n chichi:kat wa:n niman kihtowah "a: pos ye:wa nitakwah ya, nimowelitak, no: nitakwah ya, ehe, nikwah o:me taxkal a." Komo ... Wa:n nejó:n ... Mm. kwa:ki se: taxkaltsi:n, xitai:ki a kahfe:n. Wa:n no: *igual** de n' ... Mm. "Wa:n ya:lwa nikwah wa:n ye:wa sepa nikwah o:me taxkal." "Ekintsi:n pané: sepa nikele:wia". Ke:yeh *porque** momela:w a nejó:n n... Ehe, momowtiah itech tekol. Ke:meh yo:n, yo:n, yo:n momowtih, niman tikihtowah itech i:n tekol, itech i:n tekol, itech i:n tiko:mit. Eski yo:n ihkó:n mochi:wak ne:n a..., mahko..., xi:nik ne:n, ne:n kownex wa:n yeh kimowtih *hasta** ima:ko wehwetisk yo:n tikilia ... Mm, mm, e:soh, ihkó:n, ihkó:n *mero** Wa:n itech ... de *igual** ke yo:n, yo:n e:yi taman komo momowtiah. Ihkó:n. Neh nikmattok, e:yi taman, yo:n ... *Traguito** Itech n' a:t *o** ke:meh yo:n 'kwitih wa:n wetsih, *o** tiowih ne: a:taw tikwi:kah se: topilitsi:n, niman tikihtowah, "Ay, nopili nikwi:kati" para a:mo tsahtsitos, niow, nikwi:kati. *O** tika:wah mah ma:wilti itech n' a:t. Wa:n ompa wetsi, pos moma:..., momowtia ya, tiehko kalihtik cho:ka wa:n cho:ka. Momowtia ya, momowtia ya. Mm, e:soh, te:temowa ya n' a:t. Nika:n i:x..., i:xko te:temowa ya n' i..., nika:n te:temowa ya nochi i..., i:xa:yo. E:soh. N' i:xa:yo te:temowa, niman kihtowah "A: pos ompa ma:.., ompa ma:ltihtoya nochi mo..., mahmawih ne: nopili wa:n tikahmowih, tika:ltih, tikpa:..., tikpanka:kalakih itech n' a:t, kikwik." A:xka:n ke:mah, ekintsi:n tikte:mo:tih se: ta:tahtsi:n *o** se: na:nahtsi:n. Tein te:ch..., mm. Ke:mah kinino:tsati. Mah kino:tsati, ompa kino:tsati a wa:n ... Ompa ya ne: kino:tsati wa:n wi:..., wi:tsa ya. Ke:mah, kwa:lkih. Kikwiti a wa:n kwa:lkwi ne:n tetsi:n. Kwa:lkwi n' tetsi:n, kino:tstiwi:ts, mm, ke:mah. Wa:n kwa:lkwi n' a:tsi:n, ihkwi:ntsi:n a:tsi:n. Pos ika yo:n ki..., kina:miki a, kihto:s "i:n nokone:w kina:mik a, nikwito tetsi:n wa:n nikno:tsato". Ke:mah. Mm, pos nejó:n yo:n nochi se: mo..., motapowia ke:ní:w yetok wa:n se: kininti..., ti:xpano:keh ika ne' topah wa:n ... Mm, ke:mah pos ne: ... Ke:mah se: motapowia sikie:ra por ... Ke:mah ne: tikin..., Sepa de n' nochi de n', yehwa ya de n' a:tsi:n pos yo:n te:no:tsatih wa:n ompa se: kwa:lkwi sikie:ra o:me tetsitsi:n. Mm, Niman a:ksá: kili:s pos nejó:n ekintsi:n ompa x'no:tsati. X'no:tsati kihto:s xa:, niman se: kihtowa"Xa: pati:yoh tine:chtahtani:s" "A:mo patiyoh, sikie:ra mah, mah i:xpeta:ni pilitsi:n, pané: tayowak semi teltsahtsitoya wa:n a:mo kineki takwa:s ok.. Ke:mah, ke: mahtamati. Ke..., pos ka:n ... "Mitsmakas pos [xoh] tein, tein, tein ya tik..., teh tikihto:s *porque** nikneki i:n nopili ..." "Pos ya:lwa kahmowih imomá:n itech ne: we:ia:t wa:n ompa moka:w." Ke:mah, ne: cho..., cho:kah. "Ompa moka:w, ekintsi:n pané: semi cho:ka," "entó:s pos nikno:tsati". "Nikno:tsati, a:mo teh ximoli" Pahtis. Mm, ke:mah. Pe:wa ne: ki..., kino:tsati a wa:n ... pos ompa ne: kino:tsatih wa:n ti..., ti..., timoka:wah ihkó:n, pos no: timoka:wah ke:meskia yo:n se: ta:tanemilihtok no: de se: mo..., mm. Ke:mah se:, se: o:meyo:lohtok. Se: o:meyo:lohtok *porque** pos neli ne: se: kihtowa a:mo n'mati nopili ke:ní:w moka:wati *porque** ne: niahka ne: nitapa:kato wa:n moa:xola:w, pos moa:xola:w wa:n ompa ne: xa: kikwik n' a:t. Mm. Wa:n komo ... *o bie** yo:n seki kimatih motalowah eliwis. Entó:s mo..., motetekwinowah, no: *igual** no:, motetekwinowah *o** ahketsti wetsi *o** i:xakawetsi. Motetekwinohtiowih ihkó:n mo..., *O** ke:masá: itech n' a:t, itech n' a:t ihkó:n. Mm. Pos yowi se: itskwintsi:n kiwahwia, niman kilia "aw, aw". Pos yo:n kimowtia yo:n kone:tsi:n wa:n ... Ke:mah. Pos nejó:n ki..., ompa ya de ne: pos kikwi a n' a:tsi:n. Ke:mah, kikwi a, te:ch..., yehwa te:chchipa:wtok, te:chyo:litihtok, te:ch..., [...] Pos n' a:tsí:n yehwa ne: te:ch..., te:chyo:..., te:ch..., te:chika:wtok, yehwa te:ch..., te:chyo:litihtok, yehwa ya koma:mo n' a:tsí:n a:mo tinemiskiah *porque** yehwa ... Yehwa n' a:tsí:n tikwitih ne:wí:n wa:n *cuando** a:mo tei pos tikte:mo:tih wa:n tikahsiskeh para tehwa:n mah ti..., tinemika:n, para ti:..., mah ti:xpeta:ntoka:n *porque hasta** seki ihkó:n totato:kwa:n ihkó:n tikta:liah se: *matita** ihkó:n. Wa:n yehwa tachipa:wa, ke:mah yehwa tachipa:wa yo:n a:tsí:n wa:n yehwa te:chahokwi *porque** semi a n' a:tsi:n, semi a, semi a, semi a yehwa taeka:ntok toa:tsi:n, mm. Tao:ltsi:n *o** etsi:n. Mm. Chili:toh, ihkó:n tomatsi:n *o** teisá: ihkó:n tikta:liah pos yehwa ok. Yehwa ok pero. *Cuando** yo:n a:mo, a:mo wi:tsa tikiliah ne:n kiowtsi:n semi tite:kne:ltihkeh. Se: te:kne:lti *porque** yehwa ne: taseli:ltia. Niman tikihtowah a:... Ne: wa:kiti i:n no:..., no..., notato:k, ta: pos pané: a:mo ne:siki ox kiowis. Yehwa tayo:litia. Mm. De sepa kiowi pos no: timowelitah ya. No: se: mowelita ya, *porque** moyo:lo:tia *hasta** e:lo:tsi:n Mm. *Cuando** yo:n onkak e:lo:tsi:n pos moyo:lo:tia ya. Mota:lia ya itaolotsi:n. Pos tikihtowah te:chpale:wi:ti tepitsi:n, a:mo semi ihkak *tiempo** te:chpale:wia pero te:chpale:wi:ti *porque** ke:yeh kiowik a wa:n e:lo:tsi:n pos no: yahtok a, mia:watsi:n ... Mm, kiowik a. No: moskal..., moskaltihtok a. Miawatsi:n ma:ski chika:wak a pero *más importante** ne: n' e:lo:tsi:n, mah ne:, mah moyo:lkwi a *porque** kiowik a, mah motaolo:ti a, mm, se: kimattok a ke:ní:w ne:, ke:ní:w moyo:lo:tia ya takwaltsi:n. Pos yehwa ne: te:ch..., te:chyo:litihtok n' a:tsí:n wa:n yehwa ya ne:n taxkaltsi:n, tao:ltsi:n ne:n tiketsah wa:n yehwa tayeka:ntok wa:n ... Ke:mah te:chyo:litihtok n' a:tsi:n, mm. Yo:n yehwa semi, semi *siempre, simpre** tayeka:ntok, yo:n ke:mah tayeka:ntok *por..., ** *Por más que** tiknekiskiah ke tehwa:n titata:niskeh pero a:mo, *siempre** yehwa komo ti..., komo ... Mm, pos yehwa i:n tein, sepa i:n ta:l de nemowtil no: de n' se: momowtia. De n' ta:ltsi:n. Yo:n ta:ltsi:n ka:mpa se: wetsiti, ihkó:n niman nimoxola:wa "ay nimomowtih ya, niwetsik a", "wetsik ne: nokone:w". Ke:mah, de n' ta:l. Pos yo:n e:yi, kie:ra na:wi, na:wi ka:mpa wetsik ne:, na:wi se: ki..., se: kitatsowi:tekilia, se: kitahtania ke:ní:w timono:tsa ihkwí:n. "żKe:ní:w mono:tsa mokone:w?" "Monotsa nejí:n María, nomo:tsa ne:" "Ne:chmaka ne:n ito:kai." *Andale** ximoketsa, xime:wa nika:n, xime:wa nika:n, x' nika:n, x' nika:n, x'nika:n" kitatsowi:tekiliah wa:n nika:n no: wa:n ne:pa. Ke:mah, ta: yo:n neli ne: ... Entó:s niman kihtowah ne: wa:n tikmatih i:n ma:ltantsi:n niman kihtowa ne:n ... Mm, ke:mah. Ne: nopili pané: a:mo, a:mo, a:mo ts..., a:mo cho:ka:k ok de n' tayowa[k], a:mo, a:mo mokochmohmowtih ik, a: pos ne: kina:mik ne: na:nahtsi:n kitatsowi:tekili:to. A:mo teh kipasa:rowa, mm, a:mo *porque** ... Ke:mah pero ... Ma:ski se: yehwa *o mismo** pili, *o mismo** pili meh ne: ke:meh i:n Ne: ohka:n nemowtil kipia ya pero nik..., *mismo** neh niktekik kowit ihko:ntsi:n, a:man nikilia ihkwí:n x'chi:wa. Ihkwí:n x'chi:wa nikilia wa:n ihkwí:n xikihto, wa:n ihkwí:n xikihto nikilia katí:n, ka..., toni moto:ka:i. Tein moto:kai nochi nikilia nochi xikihto wa:n x'no:tsa wa:n tiowih. Tiowih kalihtik tikahsitih tomomá:n, ke:yeh timoka:wako no *Espírutu**, a:mo ximoka:wa tiowih, wa:n x'maga nikilia n' a:tsi:n, maga n' a:tsí:n wa:n x'..., wa:n ke:mah nikilwia xikmaga nika:n wa:n 'maga ne:pa wa:n nika:n. Na:wka:n x'maga nikilia n' a:tsí:n para mitskahka:was. Na..., na:wka:n, mm. Kihtowa we:noh, ne: semi kimatik a ne:, komo momowtih yehwa kichi:wa. Pero ... *Porque** neh ... Ne: semi kimatik ki..., kim..., ki..., ihkó:n kwetaxwia wa:n sepa nika:n ihkó:n kichi:wa wa:n para ne:. Wa:n ke:man nika:n ika na:wka:n wa:n ke:mah kihto:s "kwalia ma:" "we:noh" nikili:s kwalia, mm. *Porque** yo:n *cuando** se: wetsi itech n' a:t oso wetsi se: kone:tsi:n ... Mm, ke:mah. Pos ihkó:n, ihkó:n ne:, pos neli ihkó:n te:chichi:wi... Pos i:n, ke:meh ekintsi:n tipano:tokeh, wehweiah a:meh, pos yo:n pe:wa ya kone:tsi:n *o** tehwa:n ti..., pe:wa ti..., ti..., tikmachiliah ya, titatsiwih ya, timi:to:niah ya, ti:xko:kochih ya. Wa:n tikpiah ti..., a:mo tikpiah teisá: ihkó:n. Para sepa ti..., tia:skeh kowtah *o** para tietosnekih kalihtik sah *o** mah tiki..., ti:xko:kochih ya wa:n niman tikihtowah pos ne:n de *porque** i:n ... Ke:mah, pos *casi**, a:mo tikpia Ximota:li wa:n ompa ximose:wi. Wa:n ompa mitskwi a ne:n tastiwka:yo:t, ompa tikochtiw, ke:yeh *porque** timokokowa. *Porque** yo:n, yo:n *cuando**, neh nikmattok *cuando** yo:n we:yaya n' a:t. Ke:meh ekintsi:n semitelmoya:wak a n' a:t, entó:s ihwa:k te:wi:kilia ne:n, tein se:, ika se: nentok, te:wi:kilia ya wa:n a:mo timochi:wah kwe:ntah, niman a: pos niwetsik, neh niyo:lchika:wak pero a:mo. Mm, moya:wak a, pos ihkó:n kihtowah, ihkó:n kihtowah ke te:wi..., Pos niman, niman se: kihtowa pos ne: kiwi:kilih ya ne: n' i..., inemi:lis ne:n a:tsi:n, ta: we:yak a n' a:t. We..., wehweya, a:man ke:mah wehwei a. Ekintsi:n ke:ní:w yetok n' a:t pos ne: moya:wak. Moya:wak, kihto:s pos xiwi:kili ekintsi:n pos tikno:tsatih. Moya:wak, moya:wak. Tikno:tsatih pos pe:wa tikihtowah ihkwí:n. Mm, ke:mah. Wa:n ki..., ki..., niman kihtowah ke:ní:w tikmatik teh. Wa:n a..., Pos tota:tahwa:n ihkó:n mopahtia:yah, tota:tahwa:n, se: impopá:n *o** mopah..., *porque** tehwa:n *antes** neh *cuando** nik..., ihkó:n, ne: ke:man ya. Ke:mah, tota:tahwa:n te:chne:xtilihkeh, ke:mah tota:tahwa:n, toa:weli:tos. A:mo, a:mo semi yetoyah ne:n tap..., xola:l tapahtia:nih. Mm, ke:mah. Yo:n nochi timopahtia:yah ika xiwtsitsi:n te:chpahtia:yah tota:tahwa:n nochi. Kipia de no: te:chilia:yah "*cuando** nankipiaskeh ne: ihkó:n, komo dios kineki nankite:mowah namo..., namotiska:w, namona:nahtsi:n, nankipiaskeh" kihtowa "se: kone:tsi:n pos ta:ká:n mo..., kokolispe:wa pos yehwa i:n xiwtsitsi:n xikte:mo:skeh." Mm, ke:mah. Yehwa i:n. Yehwa i:n *porque** no:má:n neh kipia, kipia *más** de se:, *más** nejó:n de se: taktson ne:n xiwimeh . Kipia se: taktson ika, ika se: *o** pano:k a. Tikihtowa nentok. Tikihtowa nentok ok. Kayo..., Entó:s yehwa yo:n nejó:n nentok. Nen..., nentikah, mm, ke:mah mopahtia:yah . Nentok wa:n yo:n, yo:n, *antes** yehwa yo:n mopahtia:yah ika yo:n xiwtsitsi:n. Tio:kowit i..., ie:wayo yo:n semi kwali. Semi kwali wa:n ke:meh yo:n ata seki yo:n tikihtowah tatah, tahtatah yo:n pilimeh mopilowa mahyá: pisi:ltomatsi:n nikin..., inmehmetsko *hasta** nika:n ne: nochi nemi, yo:n semi kwali ne: olo:kowe:wat. Olo:kowe:wat ata yo:n mochi:wa iteyotsitsi:n ihkwi:kwi:ntsi:n. Ehe, tikxihxi:ma, tikxihxi:ma wa:n t'tehteki *cachitos** wa:n t'mana. Yo:n, yo:n, yo:n ike:span, yo:n ike:s[pan]. Wa:n yehwa sah ika xika:lti. *O** yo:n tikwi *vicio**, tikwi *vicio** semi ti..., titanemilia ke ti..., titakwa:ti pero mah yeto chi:l se:, se: p..., se: kaxit. A: se: kaxit de chi..., chi:l. Se: kaxit de chi:ltamo:ltal mah yeto, entó:s para titakwa:ti teh. Pero yo:n niman ika xima:lti, niman ika xima:lti *porque** ke:yeh yo:n ika i:n ke:meskia mo..., moihtik, moih..., moihtik tein ka:mpa moe:wa motakwal. Ni..., nika:n Yehwa ne: kokolisyo. Ehe, entó:s de nika:n de kokolisyo mo..., moihtik, itech se: i..., ibo..., mahyá: yo:n to:tolin ibochi:toh ihkó:n wa:n ompa moe:wati se: itakwalis wa:n ompa ya yo:n ke:meskia kokolisyo. Mm, a: de nika:n se: ihtik, itech se: ikwitaxkol, ke:meskia itech se: ikwitaxkol, a:. A: yo:n kipia ti..., *Por eso** teh, teh tik..., teh t'neki takwa:s pero titakwa:ti ika chi:l. Ika chi:l. Ika chi:l, a:mo titakwa:ti iwki sah. Mm. Mm. *Bueno**. We:noh ne: nika:n timo..., tikin..., timokaya:wkeh i:n tosa:ni:l, *a ver** komo te:chwelkakiliah wa:n koma:mo tak s..., sikie:ra tikintapowihkeh ke:ní:w tehwa:n timoskaltihkeh, ke:ní:w timotekipanowah, ke:ní:w nika:n ti..., titakwah. Ke:ní:w ne:n kokolis, ton tikpiah wa:n kati:yeh pahti tikwih. A:mo tikwih ne: koyo:pah, ta: tikwih ma:se:walpah. Ma:se:walpahti *porque** ihkó:n te:chne:xtilihkeh tota:tahwa:n, tomomá:n wa:n topopá:n. Mm, ma:se:walpah, ke:mah ke:meh no..., note.., tote:iskaltihka:wa:n. Yehwa:n ne: ... A:mo ne:, neh ke:meh name:chilih ne:h a:mo ne:chne:xtilih nomomá:n, nopopá:n ke:ní:w nimotekipano:s, ne:chne:xtilihkeh *noparientes** ihkó:n. Pero no: te:ma:ko nipano:tok *hasta** a:xka:n, mm. Mokni:wa:n. Pos no: semi kwali a pos neh no: *igual**, neh no:. Ke:mah, nits..., Pos i:n ninentok wa:n nemi ok no:má:n pos no: niktasohka:mati ke nemi ok wa:n pos nika:n te:chyo:le:wkeh mah timolwi:ka:n nika:n i:n tokni:w pos no: ... Mm, pos no: *igual** tehwa:tsi:n ne: tasohka:matik ke:mah pos a:kin te:ch..., te:chelna:mikkeh tokni:wa:ntsitsi:n. Ke:mah, tikinohno:tsakih se:, o:me e:yi *ratito**. Ka:n nik..., nimah. Kemah wa:n ... Mm, *a ver** ke:..., ke:ní:w timono:tsa no:, mm. Pos tiwa:lahkeh, a:mo ... *Este** neh nimono:tsa María Ocotlán Fermín Cabrera. Niwi:tsa de Xa:ltipan, nikpia sempo..., e:yi powal wa:n chiko:me xiwit. Wan ompa, ompa tinemik, ompa, a:, aha:. Ompa ninemi, i:pa ompa niyo:lik, i:pa ompa niyo:lik wa:n ompa ne: niksegui:rohtok. Ompa tiksegui:rohtok, a: we:noh, neh Ompa n'segui:rohtok, mm. Nimitsili:ti nikpia ne: ni..., *este** neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damían. Anastacio Nicolás. Mm. Wa:n ninemik nika:n motato:ka:itia nika:n Tozán. Tozán. Tozán, Jonotla. Mm. Pero neh nejó:n ekintsi:n nietok nika:n Xopanako. Xo:pana:ko, mm. No: ne: ke:man ya niwa:lpanki:s, wa:n no: Xo:pana:ko, San Miguel Tzinacapan. Pos p..., ika e:yi xiwit, mm, mm. Nikpia e:yi powal xiwit ika e:yi, e:yi xiwit, ika e:yi xiwit. Entó:s de ... Nejó:n yehwa yo:n nikpia. A: we:noh, tasohka:matik ke:mah, yo:n tikin..., Ke:mah, tasohka:matik ke:mah de timonohno:tskeh. Tikinohno:tsakoh nika:n tokni:wa:ntsitsi:n, mm. Mm.