Semi kwali a, ne:, sepa nimitsahsik n' ton to:nal i:pa niknemilihtoya nimitstatsi:ntoki:s ox tiki:xmatok se:, seki xiiwt mono:tsa sa:wapah. Ke:mah. ¿Ne:, ka:nachi taman onkak? Pos sa:wapah, sa:wapah, sa:wapahxiwit oso sa:wapahkowit ti..., o:me taman. Se: taman ti:ltik wa:n se: taman ista:k. ¿Wa:n ke:yeh kiliah sa:wapah? Pos sa:wapahxiwit kih..., kihtowah *porque** no: kwaltia ki..., ke:meh i:n itskwimeh sa:watiah no: ik..., no: ika kina:ltia:yah yo:n porin chi..., chichi:k yo:n ne:n xiwit, wa:n ki..., kipahtia porin chichi:k. Ika kito:ka:itiah sa:wapa..., sa:wapahkowit no:. Wa:n nehjó:n no: kwaltia kita:liliah ne:n xina:ch, ke:meh i:n tato:kah, no: kita:liliah porin chichi:k yo:n xiwit, kikwe:chowah wa:n kipante:miliah ne:n xina:ch para nehjó:n kipale:wia tepitsi:n kihtowah. Pero a:mo kipale:wia *porque** itech ta:l se: kita:lia n' *semilla** kite..., kiki:xtilia, ne:n, ichika:wka:yo ne:n tein chichi:k *porque** n' ta:l chi..., kipia weliti:lis niman 'ki:xtilia, ne:n, *ifuerzas**. A:mo, a:mo kipale:wia yo:n ..., soh kita:lia sah *porque** kineki sah pero *más** a:mo kipale:wia niki:xehekowa *porque** kichkwah n' okwilimeh. Ke:mah, yehwa kiliah, ne:, yehwa kita:lilia xina:ch tein ista:k wa:n, wa:n ixo:chio moma:ahkokehketsa ihkwí:n we:weyak wa:n ki..., ki:sa ikehke:span, ne:n, xo:chitsí:n pisi:ltik, chi:chi:ltik ixo:chio. Ke:mah, iwki yo:n mochi:wa ne:n, ne:n sa:wapah tein ista:k. Wa:n ti:ltik sa:wapahkowit yeh yo:n a:mo chichi:k, nió:n tei, nió:n teh kikwih yo:n ...soh 'kwi, kikwih ekintsi:n, ekintsi:n kikwih [*por]que** tachihchi:wah i:n ma:tachihchi:wanih. Kitekitih yo:n siwa:pahkowit ti:ktik para kikwih ika kita:liah tanakastayo:t chikiwmeh *o, o** wahkaltsitsí:n kichihchi:wah, ki..., tanakastan kita:liah *o** ya..., kit..., kilpia para kihkitih wa:n *más** kichihchi:wah ika yo:n chikiwtsitsitsí:n oso ne:n, y..., yo:n kiliah, ne:, *maceteros**. Yo:n kita:liah para inahnakastan para yehwa ki..., tepitsi:n ok ..., k..., kwali moka:wa, ke:m..., achi mehmela:wak kichi:wah wa:n kixihxi:mah kwaltsi:n pochiktsi:n yo:n kowit. Ipanko ti:ltik pero n' se: kixihxi:wa kwaltsi:n moka:wa, ne: pochiktsi:n wa:n ahoktik wa:n kwelitah *porque** kwaltsi:n moso, yemaxtsi:n para se: kisos. Yemaxtsi:n, yehwa yo:n kwelitah yo:n. Pero nehjó:n a:mo teh *más** kitatekiwtiah wa:n *o** para kowtati:l no: kwaltia, pero ka:n semi wehka[pan] moskaltia, yo:n moskaltia wehkapan ke:meh se: na:wi me:tro sah. A:mo wehkapan moskaltia wa:n tako:t sah mochi:wa yo:n kowtsitsi:n, nochi ke:meh i:n ista:ksa:wapah wa:n ne:n ti:ltik siwa:pah a:mo wehweia. Wa:n se: taman tikiliah ti:ltik *porque** m..., ista:k, ne: we:noh ti:ltik *porque** ti:ltik imetskowyo. Pero nehjó:n se:ki ista:k pero ala:xtsi:n, yeh me..., metsalaxtik wa:n xoxoktik imetskoyo tein ista:k, ista:k siwa:pahkowit. Wa:n i:n seki ne: m..., metstihti:ltik wa:n xahxakachtik imets yeh. Xahxakachtik, ti:ltik wa:n xahxakachtik imets. Wa:n seki ista:k wa:n ye:kalaxtsi:n imets yeh. Ke:mah, ika tikihtowah o:me taman yo:n siwa:pahkowit. ¿Wa:n ixiwyo ke:niwki? Ixiwyo tepitsi:n ma:we:weyak ke:meh ma:tewakalkowtit. ¿A:mo tiki:xmati ma:te[wahkal]kowit]? Tepitsi:n ma:we:weyak wa:n moye:k..., ma:..., *ye:kma:ra:raya:doh**, ma:tsohtsotsoltik ke:meskia mahyá: *corazoncito** ne:n ima:xiwyo ne:n, ne:n siwa:pahkowit. Pero *más** ekapitseh, *más** ekaye..., ehekapitseh yehwa yo:n x..., siwa:pahxiwit. Wa:n iyo:la:n tein ma:..., ima:selo, ikech..., ikechtayo, i..., ima:selo chi:chi:ltik yo:n, yo:n tein ista:k, ista:ksa:wa:pah. Siwa:pahxiwit, yeh is..., chi:chi:ltik n' ikechselo. Wa:n i:n seki a:mo, seki xoxoktik tein ti:ltik xoxoktik ikechselo. Pero ixo:chio no: iwki a ke:meh n' ti:ltik wa:n ke:meh ista:k, n' se: taman sah xo:chit. Nochi ihista:k. Ah. No..., nochi chi:chi:ltik ixo:chio, chi:chi:ltik. Ki:sa imetskowyo chi:chi:ltik, ne:, *racimito** de n' ..., wa:n koma:mo moahkokehketsa ke:meh chanampilo:l. Ki:sa *racimito** wa:n chi:chi:ltik niman imetskowyotsi:n wa:n xo:chit nochi chi:chi:ltik, ne:n, mochi:wa wa:n pisi:ltik semi. Ke:mah. Ke:meh ista:k wa:n ke:meh ti:ktik nochi chi:chi:ltik ix..., ixo:chio, moahkokehketsa ihkwi:kwí:n. Ke:mah, yehwa kiliah siwa:pahkowit. Pos kiliah sa:wapah porin chichi:k tak. Porin chichi:k, porin chichi:k wa:n kipahtia para sa:wa..., sa:wameh, i:n itskwimeh sa:wako..., 'kwiah, ika kina:ltia:yah yo:n, tohtoto:nik. Ke:mah ika kiliah sa:wapah. Tikihtowa tohtoto:nik. ¿Ke:ní:w? ¿Kimolo:ntia:yah? Kimolo:ntiah wa:n yema:nka:toto:nik ika ka:ltiah n' itskwinti para kipahtia:ya. Ke:mah. I:n ika ka:ltia:yah tikihtowa. Ika ka:ltiah n' itskwinti, ika ka:ltiah. Ke:mah. Ipa sayoh para itskwimeh kimpahtia:yah, para tokni:wa:n a:mo ke:man a:kin ika kipahtia:yah. I:pa itskwimeh sah. A:mo. I:pa itskwimeh sah yo:n. Ipa itskwimeh sah. Ke:mah oso pitsot *o** itskwinti ika kipahtia:yah. We:noh pos pané: yehwa sah, ne: miak tasohka:matik, ne:, neh nimono:tsa Amelia Domínguez wa:n niwa:le:w ompa ne: Xaltipan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan.