We:noh ta:tah ne:, semi kwali a i..., i:n to:nal ne: nimitsahsik, ne: ton to:nal i:pa nikihtoh nimits..., nimitstatsi:ntoki:s xa: tiki:xmati se: xiwit kiliah tsotsokapahxiwit. Ne: nikneki xine:chtapowi, ne: ke:niwki i:n xiwit wa:n ke:yeh kiliah tsotsokapahxiwit. A:, tikneki tikmatis nika:n no: de ke nika:n ti..., timahsih. Pos nihjó:n tsotsokapahxiwit kiliah ne:n porin ma:tsohtsotsoltik nihó:n xiwit, achi ma:pahpata:wak. Wa:n kiliah yo:n tsotsokopahxiwit *porque** no: te..., te:na:miki ka:mpa yo:n se: kipia, yo:n seki kokomeh ihko:ni, se: ima:ko *o** se: imetsko. Wa:n kima:xakwalowah wa:n te:ohxiliah wa:n no: te:na:miki. Sepa n' oksé:, o:me taman nijó:n tsotsolpahxiwit, , se: kiliah kowit. Entó:s kipia n' iteyo ihkwi:kwi:ni, ohololtik wa:n no: seki yoksi chi:chi:ltik, *cuando** selik achi, ne:n, nextik. *Después** mopata ne: kostik. Ompa ke:mah, moka:wa, chi:chi:le:wi wa:n se: kiteki no: tsope:k. Wa:n yo:n ka:mpa se: ki..., yo:ni, yo:n [kiliah] tsotsolpahxiwit , tsotsokameh. Entó:s yehwa yo:n kit ki:xtia, de se: kikwa seki wa:n seki se: ki..., moohxilia. *Por eso** kiliah yo:n ka:sá: ika se: kita ne:n, se:, mochi:wa se: kowit ihkó:n we..., we..., wehkapantik. Wa:n ompa mopihpilowa. Wa:n a:xka:n i:n xiwit no: *igual**, i:n ka:sá: ne:wí:n mo..., mota:lia ihkó:n, ma:pata:wak wa:n tsohtsoltik i:n xiwit. Entó:s kikwih se: *bolita** wa:n kima:xakwalowah wa:n te:..., se: ... kohxiliah ka:mpa kipia, pos ka:mpa yetok nijó:n kokot, de ke se: ki..., tepitsi:n se: ki:xtsaya:na para mah eski:sa, ompa ke:mah ompa se: kita:lilia ya. No: *igual**, ne:n, yo:n tetsitsi:n, no: *igual** komohkó:n se: kita ne:, mah se: ki..., mah se:, se: tetsí:n, ihkó:n iteyo, wa:n se: kita:lia no: wa:n se:ki se: kikwa. Tsope:k nijó:n iteyo de n' tsotso..., tsotsokakowit kiliah. Wa:n oksé: tsotsolpahxiwit. Yo:n o:me taman onkak, nikitaya ne:wí:n wa:n ne: ka:mpa tinemiah nika:n pos ompa *siempre** onkak. Onkak nihjó:n wa:n seki kikwiah ne:n tokni:wa:n wa:n kwali nihjó:n tsotso..., tsotso[l]kowit kiliah *porque** kip..., mopihpilowa, ne:n, seki ihkwi:kwí:n *bolitas**. Wa:n nika:wí:n a:mo, pané: a:mo kachi nikita nika:wí:n nihjó:n kowtet. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., nik..., niki:x..., niki:xati nihjó:n, nihjó:n kowtet wa:n nihjó:n xiwit. Nihjó:n xiwit semi telma:alaxtik wa:n achi tsohtsotsoltik. Pos yo:n semi kwali no:, pos a:mo nikmati kox neh niki:xmati sayoh o:me taman, mm. Tikihtowa ke i:n tsotsok..., tsotsokapahxiwit, yeh ampo:wí:n no: onkak sah, nika:wí:n, a:mo, a:mo semi wehka. I:n tikihtowa kipahtia yehwa yo:n kokomeh komohkó:n no: te:kwih yo:n tein kiliah tsotsokameh. Yehwa no: te:pahtia, no: onkak nika:wí:n, a:mo semi telwehka. Wa:n i:n oksé: tein teh tikihtowa no: tiki:xmati ne: kowit, yeh no: kimpatia tsotsokameh. No: kimpahtia. Ihkwi:kwí:n ne:n, ihkwi:kwí:n ne:n mochi:wa, ne: no: lo..., ke:meskia ne:n kapolin. Kapolin seki chihchi:chi:ltik nihjó:n ke:meh yeh..., ke:meskia yo:n kowach n' i..., iteyo. Ke:meskia kowach iteyo, e:y..., e:yi taman ihkó:n ke:meskia sahsa:liwtok. Wa:n yo:n de yoksi pos no: se: kikwa wa:n se: ki..., se: moohxilia no:. Yo:n ne: ana:l yehwa, ne:n, ka:mpa ninemia no: ompa ne: miak onkak. Ka:sá: ika ne: we:i *mata** ihkó:n mochi:wa wa:n mopihpilowa nihjó:n, nihjó:n kowtet, de t..., pero yo:n kwali para ne:n tsotsokameh. Ka:sá: ika te:kwih se: imetsko oso se: ima:ko wa:n pa:ti. De se: kohxilia, ne:n, no: tepitsi:n oso se: kikwa pos pa:ttiw nihjó:n. *Cuando** se: kitas pa:tik a, no: *igual** i:n xiwit, no: se: kohxilia. Se: ki..., se: ki:xkoyo:nia ka:mpa yetok ne:n kokot, yo:n kiliah de tsotsokopahxiwit, ka:mpa ne: yetok se: ki:xtsaya:na tepitsi:n mah eski:sa, ke:mah se: kita:lilia ya. Ke:mah, yeh ne: nik..., niki:xmati. Wa:n i:n tsotsokapahxiwit, ke:niwki ixo:chio. A:, ixo:chio yeh nihjó:n ista:k, mm. Wa:n i:n ok..., Ista:k wa:n nex..., wa:n i:n seki no: ihista:k pero yo:n mopampihpilowa xo:chit, tein [ni]mitsilia tsotsokolkowit , ke:mah. Tikihtowa ke: se: kikwa, i:n iteyo tsope:k oso chichi:k *o** .... Pos i:n iteyo ne: tsope:k. Tso:pe:k wa:n chi:chi:ltik. Nih..., ke:meh yo:n kowach iteyo. Sioh ne:n kowach tihti:ltik wa:n i:n kwaltsi:n de ts..., xoxoktik *cuando** selik. *Después** mopatatiw, moka:wa kostik, de ompa ke:mah chi:chi:le:wi a. De chi:chi:le:w[i] a kwaltsi:n ke:meskia yo:n yoksi, *medio café** de chi:chi:ltik wa:n se:, se: kikwa, tsope:k. Seki se: kikwa wa:n seki se: kohxilia ka:mpa ne: yetok kokot, pos ne:nke:n pa:tih, pa:tih nihjó:n kokomeh. Ke:mah yehwa yo:n, ne:n, te:ch..., tikinta:lilia:yah kone:meh, *antes** semi telkimpiaya ne: [ih]jó:n kokomeh, yo:n tak ma..., ixwayah. Yehwa i:n m..., tikihtowa tsotsokapahkowit żKa:ni semi motelchi:wa? Pos motelchi:wa nika:n a:na:lpa, nika:n ka:mpa ne:paka de n' a:t, mono:tsa nika:n Toza:n ne: n' ompa..., n' ompaka newí:n ompa nikitaya ne: kemasá: seki 'kwiah konkwiah de ampó:n xolapan de kimatkeh ke kwali nihjó:n. nextik i:n kowit wa:n wehkapantia, momahmaxalowa. żWa:n we:i kowit mochi:wa? Pero *siempre** seki a:mo semi wehwei, ihkó:n de wehkapan, a:mo semi telwehwei kowit pero kwaltsi:n momahma:yo:tia wa:n ompa mopihpilowa nihjó:n tets..., semi [...] de n' kowtet. Mosa:sa:lowa. żWa:n ikowyo no: kwaltia kowtati:l oso para kalkowit oso i:pa a..., pihpitsa:wak sah, a:mo teh kwaltia? A:..., a:mo kwaltia para kalkowit, kwaltia sayoh para kowtati:l. Yo:n semi takwa:wak no: wa:n se: ki..., se: kitehteki. Nochi n' ima:yo, ta: wehkapantia ihkó:n tepitsi:n pero mahma:yeh wa:n se: kikwi para kowtati:l. Yo:n a:mo para ..., [a:mo] kwaltia para teisá: kalkowit. Yo:n nochi sah para kal..., kowtati:l wa:n yehwa ya para n' pahti. Pos ka:sá: ka:wtokeh ompa ne: a:na:lpa, ka:sá: ika kite:ntekih. N' ompa ne:n yo:n, yo:n semi kwali no:. Yehwa ne:n mota:lilia:yah n' *antes** ne:n tokni:wa:n de yo:n, de yo:n, yo:n ke:meskia kokolis. Pero ekintsí:n a:mo kachi nikita ox kipiah yo:n, yo:n, de yo:n kokomeh. Pero yo:n kokomeh a:mo tekokohkeh. Yo:n sayoh se: kinwi:katinemi pero a:mo te:kokohkeh yo:n. Pero yo:n ehke:wih ke:meskia pa:ttiowih. Pa:ttiowih nijó:n kokomeh. Mm. De ka:nsaka ne:n se: ki..., seki ata itech se: imetsko *o** se: imako pepechiwtokeh, pos koma:mo se: mopahtia mo..., mo..., momoya:wah. Yo:n [mo]moya:wah te:senkwih, pero komo se: kita:lilia yehwa yo:n tsotsolpahxiwit pos nihjó:n kaxa:nih, ompa ko..., pa:tih ya wa:n a:mo mosen[tiliah] ok, koma:mo *mismo** yehwa:n mo..., moskaltia. Mm. Pos pané: yehwa sah ta:tah, ne:, 'ne:chilwi ke:n..., ke:ní:w moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:w. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Neh nimono:tsa Amelia Domínguez wa:n nik..., niwa:l..., ninemi ompa ne: Siltepec *o** Xaltipan. A:, we:noh. Mm.