Pos nika:n kwali tine:ch..., nika:n timona:mikkeh *compadrito** kwali ti..., kwali tine:chilis kox tiki:xmattok n' chi:lkowit, tepe:chi:lkowit wa:n chi:lkowit. ¿Ke: tikneki tikmatis ke:, ke:, katí:n kowit yo:n? Ke:mah no: nikneki nikmatis. Pos neh no: niki:xmattok, ne:n, chi:lkowit wa:n tepe:chi:lkowit. Yo:n chi:lkowit nejó:n mochi:wa, nochi nikahkwí:n ka:sá: ixta:wat, ka:sá: xiwka:wal. Yo:n mochi:wa ne: mehmelaktsitsi:n. Pero a:mo wehweikowit semi mochi:wa. Pero no: kwal..., [kwal]tsi:n mo..., tein i:xtoma:wak tepitsi:n pos kwali se: kikwi para ne: taihtiyo:t, para kale:waltsitsi:n. Wa:n iteyo, mosa:sa:lowa itech n' ima:kowyotsitsi:n sah a:mo mochi:wa *recimos** mopehpepechowa i..., ike:spa:n sah ne: n' *irramas**. Onkak seki ta:kilo:t *o** kowtet mochi:wa ika *recimo**, ke:meh yo:n kapoli:n mochi:wa ika *recimos**. Pero ne: a:mo, ne: mosahsa:lo:wa sah ik..., i..., itech n' ikowyo motekpa:na nochi, nochi mote..., mochi:wa n' iteyo wa:n *cuando, cuando**, xo:chit ista:k, wa:n *cuando, cuando** selik ok ne: xoxoktik wa:n sepa *cuando** chika:waya tihti:ltik a. Pero kiye:kkwah ne: kwitatohtokmeh, papa:meh ki..., kiye:kkwah yo:n iteyotsi:n. Yo:n koyoltsitsi:n kiye:kkwah semi. Wa:n nejó:n, yo:n kowit semi eti:k wa:n kwaltia, ke:meh nimitsilia kwaltia para, ne:n, kale:waltsitsi:n wa:n seki kwaltia n' neki para n' kwilo:t, se: kita:lilia ke:meh i:n *cartontsi:n o** teisá:. Kaltsi:n se: kita:lilia. Kwaltia para kwilo:t tein ke:meh ompa mochi:wa melaktik n' kowtsitsi:n. Wa:n no: taxi:kowa no: ata a:mo, a:mo okwilowa nochipa. Wa:n nejó:n, wa:n tepe:chi:lkowit yeh, yeh mochi:wa ne: nika:n lo:mahkopa ka:mpa lohlo:mah yeh mochi:wa yo:n tepe:chi:lkowit. Wa:n yo:n mochi:wa, yo:n wehwei mochi:wa. Wehweikowit mochi:wa ne: n' tepe:chi:l *siquiera** se:, se: tanawa:l oso *más**. Wa:n wehkapania ke:meh, a:mo wehkapan se: chikwe:i *hasta** mahtakti *metro** moskaltia yo:n kowit. Wa:n motelmahmaxalowa. Wa:n ka:mpa, ka:mpa paniá:n pos momahmaxalowa wa:n kam..., *cuando** e:wa ne: kowihtik semi kowtsa:la:n, mochi:wa melaktsi:n wa:n kwaltia kitekih no: para *viga** yo:n *más** wehwei kowit mochi:wa wa:n para kowtati:l ye:kkwaltia *porque** ye:kkwali tata. Wa:n ye:kkwaltsi:n tapa:ni ke:meh ohtat ye:kkwaltsi:n tapa:ni melaktsi:n. Wa:n sayoh ke semi eti:k. Wa:n yo:n iteyo no: taman yo:n a:mo mosa:lowa ike:spa:n yo:n iteyo mota:lilia ik..., ikwahkwa:pa:n ke:meh imahma:xiwyotsi:nta:n iyo:la:n. Eti:k. Moma:ahkokehketsa ompa ne: n' iteyo. Ixo:chio a:mo ke:man nikita neh pero nikitani ne: n' ita:kka *cuando** tahtapa:ni a pampi:xowi kahkana:wak ita:kka, iteyo. Wa:n ompa sepa ixwa. Yo:n a:mo kikwah chiktehmeh yo:n *porque** mahyá:, mahyá: *naylon** sah n' wahwa:kkatik kahkanaktik. Nikitani n' iteyo pampi:xowi. Yehwa yo:n nikita nochi, de yo:n a:mo, a:mo kikwah n' chiktehtsitsi:n, yo:n seki, ne:n, n' chi:lkowit yeh kikwah n' iteyo n' chiktehtsitsi:n. Tak tsope:k eski. Ke:mah. Intakwal no: pero ne:, pero a:mo wehkapania n' kowit a:mo wehwei kowit mochi:wa. A:mo kwaltia para *viga** wa:n seki nimitsilia tein we:i kowit mochi:wa kitekih para *viga**. A: kitekih para *viga** para, Kitekih para *viga** no:. Ke:mah. para teisá: kale:walmeh no: kikwih. Pos kichi:w..., kale:wal *o** taihti:yo:meh kichi..., kitekih, ne:n, kowit ke:meh tohto:ma:wak, sayoh ke teleheti:k. Pos yehwa nijó:n nochi se:, mah se: motapowi no: kwali a ke nika:n timona:mikkeh pos neh no: nik..., Ke:mah. no: niki:xmati ne: chi:lkowit kiliah. *De veras** kwaltia para n' kale:walmeh *o** para teisá: kowtsitsi:n ihkó:n para, kaltsí:n para, ta:nka:yo:t no: kwaltia. Kwaltia. No: kwaltia wa:n pos neh a:mo nikmattok de ne:n, ni..., a:mo nik..., ne: sayoh ke a:mo nikmati kemaniá:n ne: xo:chiowa. Teh xa: tikmattos ke:maniá:n xo:chiowa neh sayoh nikita n' iteyo, ne:n, kwaltsi:n mo..., mopihpilowa, wa:n *cuando** katka, *cuando** selik pos no:, no: taman wa:n sepa yoksi pos ti:le:wi. Tihti:ltik. Ti:le:wi wa:n ima:yo kwaltsitsi:n no: ma..., mapih..., ma:we:weyak ma:pihpitsa:wak. Ma:we:weyak, yo:n ma:we:weyak. Ke:mah. Wa:n pos neh no: nikmattok nikita, ne:n, tein tohtoma:wak wa:n *de** mela:wak a pos se: kitahtapa:na, tapa:ni no: wa:n n' taihtik n' iyo:lo pané: *hasta** petaktik, de se: kitapa:na. Mm, tapa:ni Pero seki ne: n', seki kihtowah ke a:mo wel tapa:ni pero tapa:ni *siempre**. Tapa:ni. Ehe, wa:n yo:n okse:, yo:n, tepe:chi:lkowit yo:n, pos *de veras** we:i mochi:wa, wa:n pos no: tak, no: kwaltia para kalkowit para kale:walmeh, taihtiyo:meh. Pero neh a:mo ke:man nikita ne: mah kitekika:n, tak, para teisá: *viga** ne: pero, tikihtowa ke kitekih pos no:, no: kwaltia. *Pues**, nikitak neh *porque** ne: t' nika:n, nika:n A:te:noh ki.... Se:, se: tatahtsi:n ompa nemia wa:n kite..., kitekka, ne: kite:teki:ltihka ne: *vigas** wehwei kowit mochi:wka n' tepe:chi:l, kitekilihkeh *vigas**. Wa:n n' mattok n' neh *porque** tik..., te:chyole:w mah t' kwili:tih wa:n tikpalewi:toh. Neh nikitak pané: kwali yetoya ye:ketiktik. Tekit tikpanki:xtihkeh n' Teko:ntita:mpa ihwak pos a:mo onkaya *carretera** ekintsi:n ke:meh ekintsi:n pos ne:nke:n se: kwi:kas, *o** kwi:kas *coche** ya. Pero achto pos a:mo nochi, tapial kwila:naltitih wa:n nika:mpa owihka:n se: kipale:wia n' tapial ya. Wa:n ke:meh we:weyak kitekka ne: n' kowit a:mo wel tikpano:ltihkeh n' *arco** tatampa *sino que** t'pano:ltihkeh paniá:n. A: paniá:n ya, *porin** wehkapan. Wa:n, Ika *lazo** t'tila:nkeh pos pohpostektos i:n wa:n we:yak kite:teki:ltih n' ta:tahtsi:n. Yo:n *de, de** wehkapa:n, pos a:mo, a:mo wel nankipano:ltihkeh t..., tata:mpa nankipano:ltihkeh nijó:n kowit. Ika yo:n a:mo wel tikpano:ltihkeh ta:lpan. Tim..., timomakakeh *trabajo** tehwa:n. Ka:n welik pero n' pa..., ke:mah ka:n wel se:, ka:n wel se:, ka:n wel pano:wa ke:meh takopitsya:n. A:mo wel pano:k ta..., tatampa porin .... Wa:n ye..., wa:n ¿a:mo xama:nik nijó:n kowit? A: ka:n wel pano:k. A:mo welik. I..., ka:n xama:ni, ka:n xama:nik pero nejó:n yo:n ata komohkó:n se: kitamo:t ne: i:xtapa:ni ke:meh melaktsi:n, A: tapa:ni. Yo:n tapa:ni. A:mo *igual** ke:meh n' okseki pos, A:mo ke:meh yo:n ala:wakkowit taxi:kowa a:mo, a:mo, a:mo wehweliwi pero yo:n kowit seki tapa:ni. Pos neh nikmattok ne: ke no: kwali se: kitahtapa:na no: kwaltia para kowtati:l. A: yo:n ke:mah yo:n telkwaltsi:n tapa:ni Nochi n' ima:yo no: kwaltia wa:n n' tako:t telkwaltsi:n tata n' itako:yo wa:n kwaltsi:n mehmelaktik wa:n telma:yeh yo:n kowit, neh n'neltoka ka:mpa, ma:yeh. Telma:yeh ma:tako:yoh semi. Wa:n yo:n a:it ke:maniá:n, ne:n, ne:n, xo:chiowa neh a:mo no: nikmati kox neh no: nikitani sah. Pos a:mo ke:man n'ta:lia *cuidado** ke:ní:w xo:chiowa pero nikitani neh *cuando** chika:wak a tinemih *loma** timohtiah ne: Ta:lchi:chi:l tikitah ke:ní:w pantepew:tok, ne:n, iteyo. Ke:mah yo:n ikehkechta:n mota:lia ke:meh yo:n olo:pio mota:lia n' ita:kka iyo:la:n, no: *igual** ne:, ne: tepe:chi:lkowit mo..., teyowa i..., iyo:la:n. Wa:n i:n seki ekintsi:n i:n chi:lkowit t'te:nkwitokeh yeh, a:mo iyo:la:n teyowa, iyo:la:n ima:xiwyo pero imahma:..., itech imahma:kowyo mosa:lowa ne: n' kowtet. Nochi moe:walo:ltia ke:meh yetok n' i..., itako:yo wa:n ohololtik sah n' iteyo i:n, wa:n kikwah chiktehmeh. Pero ne: seki yeh n' tepe:chi:lkowit yeh mota:lia iyo:la:n iteyo, ixo:chio, wa:n i..., ixo:chio wa:n iteyo. Iyo:la:n ne: mochi:wa. N' iyo:la:n. Pos a:it ke:yeh nijó:n kiliah tepe:chi:lkowit ta: mochi:wa itsi:nta:n n' tepe:t. Pero seki a:mo, a:mo mochi:wa itsi:nta:n n' tepe:t ta: paniá:n mochi:wa. Matiá: sah keyeh. Onka:n mochi:wa itech tepe:t, mochi:wa ka:mpa lohlo:mahtipan. Ta: tak i:pa ihkó:n *de que** n' ito:ka:y n' tepe:chi:lkowit. Iwki kito:ka:ytiah sah pero yo:n a:mo mochi:wa itech tepe:t mochi:wa ata ka:mpa *lohlo:mah**. Ke:mah. Wa:n ompa ni..., *de** se: kiteki nijó:n kalkowit ye:keti:k para se: kwalkwi. Ol..., eti:k pero no: kwaltsitsi:n mochi:wa mehmelaktik semi, Mehmela:wak wa:n Mehmelaktik. pos ne: ke:man tehwa:n tiktekiah para kale:walmeh semi takwa:wak para se: ki..., to..., *bueno** se: kisohsoya ika ne: n' *clavo** mokwehkelpachowa *machete** wa:n n' *clavo** mokwelpachowaya. N' okse: kite:nkelpachowa, kikehkelpachowa *machete** ata. Ehe. Ke:mah ka:n moto:ka. A:mo moto:ka *porque** ye:ktakwa:wak. Takwa:wak kowit. Wa:n ke:masá: nijó:n xama:ni no: pero a:mo se: kimati wa:n i:n okseki pos kwaltsi:n yema:nik i:n *siempre** i:n chi:lkowit. I:n chi:lkowit yeh ema:nik para se: kisos. Se: kisoki wa:n no: kwaltia para, nijó:n, se: ki:xtapalta:lia, ne:n, kwilo:t. No: kwaltia. No: kwaltia. Ki:sa melaktsitsi:n mochi:wa n' kowtsí:n. Yo:n ne:..., de e:yi taman kwaltia, kwaltia *de** para n' taihtiyo:meh, ta:nka:yo:t yehwa ya, ne:n, ta..., kale:wal. yo:n nochi kwaltia nijó:n kowit. Kwaltia nochi. Kwaltia. Kwaltsi:n. Wa:n yo:n ka:mpa neh nik..., [niknel]toka ka:mpa onkak, ne:n. Niman se: kimati pa:pata:ntokeh n' chiktehmeh. Kikwah, kikwah n' *cuando** oksi kikwah n' iteyo. Pa:pata:ntokeh n' chiktehmeh, ne:n, seki yo:n chiwihkoyo, chiwihkoyo no: eski kikwa nikita ne: n' wilikiso:meh oso tena:ka:l nikita kikwa no:, Ke:mah kikwa. Kikwa no: n' te:na:ka:l. Mm. yo:n pesohchiktehmeh yehwa yo:n kiewalohtinemih kikwah. Ke:masá: ke:meh se: pano:tok ihkó:n tik.... Se: kita pan..., panxii:ntok niman se: kihtowa pos ompa yetok yo:n chi:lkowit. Ke:mah. Yo:n kwaltsi:n seki wehwei no: mochi:wa tepitsi:n, wa:n de n' we:ikowit a:mo kwaltia, kwaltia de n' achi ihkwi:ntsi:n para n' kalkowit. Wa:n yehwa yo:n a:mo nikmati kox kwali ki..., kitapa:nah *o** para teisá: kalkowit oso ..., Tein no:nohne:lmeh pero tein we:ikowit a:mo, a:mo kwaltia chihchihkoltik mochi:wa pero tein.... Yo:n a:mo weli para kitapa:na:skeh, a:mo weli para *viga** 'kixti:skeh yo:n a:mo we:i mochi:wa we:i, sayoh mochi:wa tsiktsi:n a:mo semi motoma:wa yo:n komeh. Wa:n yo:n má..., *más** nijó:n teiktik tak. Tsik..., nohne:lsah motami a:mo, a:mo kipia, a:mo ma:wehweyi moskaltia tsikitsitsi:n, Tsikitsitsi:n wa:n yo:n nimitstahtani:sneki a:mo, a:mo kwaltia para pahti n' ixiwyo, *o**, Ke:mah tsikitsitsi:n. A:mo teh po..., a:mo. Para pahti a:mo kwaltia, kwaltia para kowtati:l wa:n ke:meh tikihtowa kikwah chiktehmeh n' iteyo wa:n para kale:waltsitsi:n, pero i:n chi:lkowit pero yeh tsikitsitsi:n mochi:wa. A:mo kwaltia ta:. Pero yo:n seki kwaltia para *viga** kitekih pero tein wehwei, wehweia motohtoma:wa yo:n kowit, n' tepe:chi:l. Tsikitsitsi:n. Motohtoma:wa. Ke:mah. A:mo kwaltia. Pos ihkó:n neh nikita nikmati ke, a:mo kwaltia para pahti, ne:n, ixiwyo, ne:n, I:pa kwaltias i:pa para .... O:me taman, ne:n. A:mo. Para kowtati:l ke:meh i:n tepe:chi:l pos po..., para kowtati:l sah *porque** yeh a:mo ke:man kite:maka n' ita:kka para mah kikwa:ka:n chiktehmeh yo:n para kowtati:lsah wa:n para, para *viga** komo se: kineki komohkó:n kwaltsi:n ki:sa n' kowit melaktsitsi:n. Yehwa sah. Wa:n para, ne:n, yehwa, ne:n, kowtati:l para n' kalkowit sah. No: onkak tein kowit. Ke:mah tein kowit toma:wak pos kitanemiliah kitekih ika *viga** pos kitah telkwaltsi:n ki:sa yo:n. Kwaltsi:n ki:sa. Ye:kkwaltsi:n ki:sa sayoh ke teleheti:k para se: kisakas nikitak ke neh. Wa:n neh nikitak ne: n' ikowyo ihkó:n ie:wayo achi chi:chi:ltik de n' chi:lkowit. Chi:chi:ltik. Ke:mah, ke:mah. Wa:n okse: achi nextik i:n kowit, ne:n, tepe:chi:lkowit. Yo:n achi nextik. Yo:n, ke:mah. Achi nextik. Pero i:n se: chi:chi:ltik komo se: 'ke:stsontek chi:chi:ltik ata n' ike..., ie:wayo Chi:chi:ltik, wa:n pos pané: kachi wehkapa:n moskaltia. Ke:mah. Pos n' tepe:chi:l ke:mah *más** wehkapa:n. Ke:mah *más wehkapa:n we:yakaxtik moskaltia. Entó:s ne: a:mo, a:mo tsikitsi:n. Ke:mah *más** wehkapa:n. Ke:mah. Wa:n i:n chi:lkowit telwehkapa:n mochi:wa, telwehkapa:n [...]ia pané: chikwase:n *metro** telwehkapa:n ya. Ompa sah momahmaxalowa m..., mahyá: *sombrilla** momaxalowa wa:n ompa tami sah. A:mo moskaltia *más** ok. A:mo moskaltia ok. Wa:n oksé: tak moskaltia *siempre** tepitsi:n. A:mo moskaltia. Uhuh. Oksé: ke:mah de yo:n, yo:n tepe:chi:l moskaltia wei:kowit. Wehkapa:n. Ke:mah wehkapania wa:n neli wehweikowit mochi:wa, de wehwei ne: Tahchikteko nochi ka:mpa ne: ita:lpa:n katka Sixto *hasta** ihkwí:n ata n' tepe:chi:lkomeh kintamo:tah para kowtati:l kawilo:wah pero ke:meh a:mo ina:xka n' ompa *vecinos**. Kite:xi:mah wa:n kisakah kowtati:l *motariahtiah** tikitani no: n' teh ompaka tikitak. Timoskaltih pos tikitak ke:ní:w konkwiah ne:n *vecinos**, ne:n kowit *siquiera** kitatih chi:l..., tepe:chi:l wa:n kisakah xoxowik. Pos ompa tinemiah tikitayah wa:n se: yo:n kita:lia:yah tipa:n, wa:n ye:kne:nke:n wa:kia se: e:yi to:nal wa:n niman mah se: 'kwitia, se: kitahtapa:na wa:n mah se: kita:li tipa:n semi niman, niman tata. Ke:mah. Mm. Tepitsi:n wa:ki wa:n tata ya. Eje. Ke:mah. Ta yehwa ika kwelitah n' kowtsí:n. Achto kihitayah semi n' kowit ompa ne: n' *vecinos, novecinos** katka pero, sa:te:pan de tamik n' kowit kikwih ma:ski tein eski kowit ya. Yo:n kwaltsi:n tata. Wa:n a.... Pos de tami a nijó:n, tepe:chi:lkowit pos kikwitih okseki kowit wa:n porque yo:n tepe:chi:lkowit semi tekoloh. Ke:mah. Ke:mah. Teltekoloh wa:n kwaltsi:n tata semi wa:n tel.... Ke:mah. Tekoloh semi. Ne:nke:n taoksi. Ne:nke:n. Ke:mah. Yo:n semi tekoloh yo:n. Takwa:wak wa:n eti:k pero semi tekoloh. Yo:n para se: ki..., kichi:wa, ne:n, tapalo:l teisá: kichi:wah, pos ye:kkwaltsi:n. Ne:n, ne:nke:n taoksi wa:n ye:k..., a:mo wehkawa: ne:nke:n tamolo:ni. Ke:mah. Pos ne: ta:ká:n [ti]ne:chilia ok *más**, ne:n, xa: kachi tikmati, ne:n de n', poliwi ok. E: pos yehwa sah neh .... A:mo. Yehwa sah neh nikmati neh tein nimitstapowih yehwa sah. *Más** a:mo nikmati ok, yehwa sah nikmati. A:mo, a:mo kikwih para pahti *solamente** para kowtati:l seki wa:n kale:waltsitsi:n kwaltia n' tein chi:lkowit wa:n seki no: kwaltia para *viga** tein wehwei mochi:wa. Para kowtati:l ne: n' tepe:chi:l telkwaltsi:n tata. Yehwa sah n' mattok neh. A: pos neh a:mo no:, a:mo no: nikmati *más** ta: yehwa sah ne: de n' ti..., nikmatik *de** nimitsilih wa:n no: tine:chilih. Pos kwaltsi:n se: momati:ltia ke:meh i:n tinentinemih pos tikitstinemih *o** tikchi:wah se: kaltsí:n pos nochi tikitah. Ke:mah. *Después** ke:meh ekintsi:n timahsikeh itech i:n ohti pos kwaltsi:n timonohno:tskeh wa:n tikitakeh ya ke:ní:w *de** n' kowtsitsi:n toni te:chpale:wia. Ke:mah. Ke:mah, pos neh yehwa sah, ne:n, no..., ne: nikmatia. Ke:mah kwali yetok komohkó:n, kwali yetok. Pos, ekintsi:n komo yehwa sah kwali tine:chiliskia n' ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:lew. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez ni..., wa:n niwa:lewak nika:n San Miguel Tzinacapan. A: no: *igual** neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Tasohkama:tik. *Bueno.**