Pos nika:n ti..., timoahsih nehjó:n kwali tine:chili:s katí:n poliwinixiwit, ne: poliwinixiwit. A:, yo:n xiwit kiliah ka..., kiliah poliwinixiwit. Kiliah poliwi, poliwini. Mm, a: yo:n. Entó:s yo:n poliwini ne:n xa:, xa: tiki:xmattok, xa: ka:sá: ika onkak. Mm. Xa: tikitani ne:wí:n kowtah ne: tiow oso ka:..., ka:sá: ika ihkó:n ohti xa: tikitani. kwali tine:chili:s katí:n poliwinixo..., xiwit Ke:mah, ke:mah niki:xmattok yo:n xiwit. Niki:xmattok poliwinixiwit, niki:xmattok, soh ke ekintsi:n a:mo, a:mo kachi onkak ok, a:it ke:yeh, kowtah a:mo onkak, i:pa a:mo se: kahsis, se: kahsi ne: xola:lpan, nika:n ohohte:n ka:mpa yo:n xo:no:ochpa:wa:syoh, ompa tatampa mochi:wa yo:n xiwit. Wa:n yo:n kiliah poliwinixiwit *porque** mochi:wa wa:n sepa tikitas a:mo tei ok, mih..., mihkwania yo:n xina:ch wa:n teyowa mo..., moch..., ikwa:pan mo..., yo:n ima:i pané: we:noh ikowyo i:xyemaxtik sah ke:meh yo:n, *mero** tamati ke:meh nakas..., nakastekilit ikowyo. Ne: mahyá:, mahyá: ayoh, mahyá: xawatik ke:meh xokoyo:lin wa:n nehjó:n imahma:i mota:liliah ne:, tepitsi:n ma:pihpitsa:wak. Wa:n, wa:n mota:lia itech, itech kowit mopehpechowa no, a:mo, a:mo metskowyoh, sanoke mometspepechowa itech ikowyo wa:n moso:sowa ta:lpan ya poliwinixiwit wa:n ixo:chiotsi:n mo..., mo..., moketsa se: iyo:la:n se:, itech iyo:la:n ne: yo:n ikowyo, [moimekaya], Ompa moketsa xo:chitsi:n. Wa:n pané: xo:chitsí:n pané: achi *medio morado** ke:meh yo:n, ixo:chio tamati ke:meh yo:n eskina:dohxokoyo:lin. Iwki ixo:chio tamati, sayoh ke tsikitsi:n, ihkwi:ntsi:n sah mochi:wa. Mm. A:mo wehwei. Mm, ka:n wehwei. Wa:n nehjó:n ixo:chio ompa tami a, tepitsi:n ompa teyowa, wa:n a:mo n'mati iteyo ke:niwki mochi:wa pero nikita xo:chiohtok wa:n, wa:n nikita ya yo:n ke:man, ekintsi:n a:mo kanah se: kita ok *porque** nochi pahti tein onkaya itech ta:ltikpak nochi poliwtiw a *porque** ke:meh i:n komohkó:n tawi:teki ke:meh yo:n mo..., kiliah faina:rowah ki..., kis..., sentawi:tekih, nochi tawi:tekih wa:n a:mo kichi:wah kwe:ntah ok, ipan tahtaksatinemih wa:n achto ta..., ta:tameh *cuando** yo:n iwki tame:wayah itech oh..., ohmeh pero ihwa:k kihtowah a:mo, a:mo tawi:tekiah, pero ma:tame:wayah. A:ha:, kika:wayah. Ma:tame:wayah *por eso** a:mo poliwia xiwit, ka:wtia:yah. Wa:n ika mochi:waya kachi, moxina:chowa:ya pero ekintsi:n titatsiwinih, ahko titawi:tekih wa:n ipa titaksatiowih yo:n xiwtsi:n, nio:nó: tikchi:wayah ok kwe:ntah *por eso** ekintsi:n pos poliwik a. A:mo kanah se: kita ok pero xa: onkas mokohkó:n se: kite:mowa, xa: kasá: ne:sis, yo:n komohkó:n aksá: mokokowa ne: kite:mohtinemih ohti *o** ne: tapa:ttinemih ne: kalte:noh, xiwtah tapa:ttinemih wa:n kahsiah xiwtsi:n yo:n. Kahsiah pero neli nehjó:n a:mo nochipa onkak porin kihtowah neli poliwi a, ta: tamixo:chowa wa:n tamichika:waya, ke:man poliwi a, olo:chxokoya, yehwa ika kiliah poliwinixiwit. Wa:n yehwa yo:n semi kwali ki..., kite:mowayah *porque** pahti para chi:chi:lkokot, chi:chi:lkokot, yehwa yo:n ki..., ki..., kikwe:chowa:yah wa:n kipacha:nilia:yah ka:mpa ... Chi:chi:lkokot ekintsi:n a:mo no: onkak no: pero achto tehwa:n timoskaltihkeh onkaya chi:chi:lkokot. Yo:n, yo:n o:me taman, se: taman ista:kchi:chi:lkokot wa:n se: taman chi:chi:ltik. Yo:n chi:chi:ltik, chi:chi:lkokot, ye:koksi, ye:koksi wa:n tata, yo:n tata ne:n chi:chi:lkokot wa:n pané: mote:npitsti:sneki wa:n takatstia yo:n se: imets, yo:n chi:chi:lkokot, yo:n takatstia. Takatstia. Nikmattok *porque** no: ne:chkwika yo:n kokolis. Wa:n chi:chi:le:wi wa:n ye:k kwaltsi:n ... Wa:n ye:k, ye:koksi wa:n pané: yo:n tsaya:niski pané: yo:n te:maloh, pero a:mo te:maloh soke i:pa yo:n iwki sah mochi:wa se: imets. Ye:k, ye:kkawaktia. Titi:ka wa:n i:xtakatstia se: i..., takatstia. Wa:n ke:mah nejó:n yo:n mo..., mote:npitsti:sneki para om..., Wa:n yo:n, yo:n nehnemi yo:n chi:chi:lkokot, nehnemi, a:mo seko sah yetok wa:n ompa, ompa pahti a sanoke yo:n, yo:n nehnemi wa:n tikitas mi..., te:kwi se: iko:tschikiw oso se: imetskechtan te:kwi. Nehnemi wa:n seko mota:li:ti a. Wa:n ke:mah koma:mo se: kitsakwilih ihk..., se: kilpia ika tilmah ata, tilmah chi:chi:ltik, wa:n koma:mo ahsi tilmah chi:chi:ltik yo:n onkaya, yo:n *cinta** tikiliah. *Cinta** ata yo:n na:nahmeh mokwa:ta:liliah ika i:n i..., ika mokwa:ilpia:yah ika intso:n. A:, yo:n ti:ltik ne: seki ne:n ... Tehwa:n tikiliah ne:n xompi. Wa:n ye..., yehwa ika mokwa:ilpia:yah ne: na:nahmeh. Yehwa yo:n ki..., ki..., kite:mowa:yah *o** kikoto:nayah se:, se: kie:ra o:..., o:me, se: mo:lik sakie:ra. ke:meh kimetsahsis sah kokoxkeh, kimetstetekwino..., kimetsilpiayah ika, kimetsilpia para a:mo, a:mo ne..., a:mo panki:sa ahko ne:n yo:n kokot. A:, kitsakwilia:ya ne:n ... Yehwa ika kitsakwilia:yah, koma:mo ahsi yehwa yo:n, yo:n *cinta** ne:n, *cinta** yo:n ne:n tamalin. Tilmah chi:chi:ltik, Yo:n no: kitawi..., kilpiah no: ika tilmah, kitatakatsowah para a:mo panki:sa ok, para a:mo kipanowia. Wa:n yo:n seko sah ki..., nika:n ki..., kitetsi:lowa:yah oso ... Kilpiah itech imets... i..., i..., iko:tsko, nika:n tani de se: iko:ts, kilpiah. Para a:mo panki:sas, mah ne:nento ompa sah ne:, ne:n kokot a:mo wel panki:sas, koma:mo panki:sas se: ike:sihkaya:n wa:n kachi telte:kokoh eski, niki:xehekowa sah, se: iema:ya:n. Ompa mah tamiki:sa. Pané: ompa sah ne: se:, ka:mpa kilpiah ompa sah ne: ... A:mo panowa ok, ki..., kitawilia yo:n i..., ilpitok. Ompa tami a. Ompa tami a. Wa:n neli ne:nentinemi, mo:stika se: k..., se: k..., titi:katiw, titi:katiw *hasta** ne:nemi ihkó:n wa:n nehjó:n yo:n kokot yo:ltok *por eso** ne:nemi. Wa:n yehwa yo:n se: kikwe:cho wa:n yehwa yo:n, yo:n xiwit, nochi ika ikowyo, nochi ika ixiwyo wa:n ke:mah kipacha:nilia:yah ne:n ka:mpa kokot. Ka:mpa yetok sah ne:n kokot. Wa:n ke:mah pacha:ntia:ya wa:n seki kikwe:chowa:yah wa:n ki..., ki..., mama..., [kipama:]pa:tayah itech n' a:t. Wa:n ika kaha:wihtokeh kahawi..., yo:n kahyawihtokeh kit, kita:liliah 'n pachti wa:n kita..., se:tilmahtsi:n ne: tilmahsoltsi:n tei:n yo:n soltik ya. Kipepechowilia:yah ka:mpa kokot wa:n kaa:..., kaha:witokeh ya, kaha:wihtokeh yo:n, yo:n sese:k n' a:tsi:n, sese:k, yo:n a:mo tamanal, se: kikwi iwki sah, xohxowik. Soh se: kima:xakwalowa. Iwki sah se: yo:n, iwki sah yo:n se: ki..., Kikwe:chowa:yah wa:n kia:te:kia:yah wa:n yehwa yo:n se:se:ya ika ne:n xi..., i:n a:tsí:n ya, sesepahtik moka:wa komo kite:kilihkeh kokot *hasta** se: kwelmati a sah, sesepahtik kwaltsi:n, kise:wia yo:n de te:kokoh ne: pané: takatstik wa:n pané: yo:n totomoka wa:n tata, yo:n e:yi, *casi** e:yi taman se: kimachilia. Ke:meskia sese:k n' a:tsi:n. Taka..., takatstia wa:n totomoka wa:n tata. Nikmattok *porque** ne:ch..., nikpano:k yo:n kokolis Ki..., se: kaha:wia wa:n ke:mah se:wtiw, se: ki..., a:, chika se: ... Te:kokoh, wa:..., wa:ki tepitsi:n ne:n tilmahtsi:n sepa se: kikwi ne:n n' a:tsi:n, komo se: ... ti..., n' a:tsí:n ma:ski se: kikwi, tikwitokeh ika toma:i, tikte:kiliah ihkó:n. Se:wtiw tepitsi:n wa:n tepitsi:n kwali se: moka:wa, tepitsi:n se: moka:wa, ke:meh toto:nik yo:n, yehwa tein toto:nik nochi sepa, sepa se: kite:kilia *hasta** iwki a, *hasta** ki..., kikaxa:ni. *Casi** wa:ktiw a. Wa:n ... Ke:mah, yehwa yo:n kwali pahti yo:n xiwit semi. Wa:n a:mo, a:mo ki..., kise:wia yo:n, wa:n no: *igual parejo** komo se: kineki se: kita:lilis ne: mah tsi..., tsini..., mah pahti komo te:kokoh yo:n, yo:n kokot se: kinekiskia mah ka:n se: pahtik a, *porque** ye:kte:kokoh. *O** se: ki..., no: se: kite:mowa yo:n tomakilit, no: kwali pahti para chi:chi:lkokot, tomakilit nehjó:n yehwa yo:n kima:xakwalowa:yah tomakilit ika, ika xoxowika:t wa:n sese:kat, nehjó:n kima:xakwalowa:yah wa:n sa xoxoktsi:n moka:wa ne:n, ne:n a:tsí:n kima:xakwalowah. Xoxoktsi:n moka:wa ne:n a:t, no:, no: ki..., ompa ne: ka:mpa kite:kiliah tsopoliwinixiwit iwa:n kite:kiliah ka:mpa yetok itilmahtsi:n. No: se: kite:kilia ihko:ni wa:n no: se:wi, yo:n sesepahtik no: yo:n tomakilit. Kanah se: ki..., yo:n, yo:n se: no: yo:n seko no:. Wa:n yo:n iwa:n kima:nelowa:yah ne:n poliwinixiwit, yo:n no: taman. Mm, se: kita:lilia yo:n poliwinixiwit wa:n koma:mo miak onkak, a:mo, a:mo miak onkak yo:n xiwtsi:n .. Pos tami wa:n komo tamik a pos ne: se: kwit..., kite:mowa ya yehwa yo:n tomakilit, yo:n no:ya:n onkak kowte:n, yehwa yo:n yehwa se: kita:lilia, no:, no: kwali pahti yehwa yo:n para chi:chi:lkokot. Wa:n yo:n poliwixiwit, yo:n poliwixit tak yowi ne:wí:n oso wa:ki a sah, xokoya. Pos mihkwania de ke xokoya, olo:chxokoya wa:n a:mo se: kahsi ok, yeh ika kiliah poliwini wa:n no: tami ixo:chiowa wa:n ke:mah xokoya wa:n a:mo se: kita nió:n tei. Nio:n ikowyo, *porque** ikowyo pa:ti nochi, *porque** yo:n ix..., i..., i..., ikowyo pané: yo:n ye:ka:tasttik pané: ke:meh xokoyo:lin ikowyo wa:n pané: ye:ka:yoh. Ye..., yema:nik. Iwki *mero** ke:meh, ke:meh ... Ixo:chio tsikitsitsi:n mochi:wa wa:n mohmoraditoh ke:meskia yo:n eskina:dohxokoyo:lin ixo:chiotsi:n, yeh wehwei pero. Wa:n ixo:chio no:, no:, no: kwaltia tak, mm. Ne: tsikitsitsi:n kachi. Tsikitsitsi:n, yehwa yo:n niki:xmattok poliwinixiwit, pero ekintsi:n a:mo kanah se: kita kachi pero semi kwali pahti katka para chi:chi:lkokot. Pero ke:meh ekintsi:n a:mo onkak ok yo:n kokolis ika yo:n a:mo t'chi:wah ok kwe:ntah yo:n, yo:n xiwtsi:n, yo:n semi kwali pahti para chi:chi:lkokot. Miakeh tokni:wa:n ika mopahtia:yah wa:n se: tokni:w oli:nis, kikwi toto:nik wa:n ke:mah, mochi:wa chi:chi:lkokot wa:n se:, de se:, de se: chi:chi:lkokot ke:mah *hasta** te:kwi toto:nik a. Toto:nik. Se: toto:nikkwi pero telte:koko. Pos ... Ke:mah, iwki, iwki yo:n mochi:wa. Yehwa yo:n neh no: nik..., nikita ke:masá: yo:n kiliah poliwixiwit. Mm Yo:n a:mo se: kimati *o** xa: yowi ne:wí:n oso xa: ompa wa:ki sah, wa:n pos ke:meh yo:n neh no: nikmattok no: kikwih para ne:n chi:chi:lkokot *porque** chi:chilkokot [kot] *casi** nehnemi wa:n ye:kchi:chi:ltik. Mm, chi:chi:le:wi. Wa:n yo:n, yo:n kihtowah no: seki:n, a:mo se: kimati ox, seki:n kihtowah no: kwaltia para yo:n tah..., taxwis. Mm. Yo:n taxwis no: mote:mpitstia. Mm. Pero yo:n a:mo chi:chi:le:wi *más**. Yo:n a:mo chi:chi:le:wi, yo:n sayoh mote:npitstia we:i, yo:n ke:mah wa:n a:mo nehnemi, yo:n te:malowa seko sah yo:n. Yo:n kihtowah ke no: ... Te:malowa sah. Taxwis wa:n chi:chi:lkokot no: se:. Yo:n taxwis mochi:wa kokot takwa:wak mochi:wa. Pos ... Wa:n yo:n de a:..., de a:mo, koma:mo se: kite:nkoyo:nih ka:mpa mote:npitstia te:kokohtok, te:kokohtok wa:n *más** we:iti a ne:n taihtik ne:n mochi:wa, mahyá: se:, se:... Wei poso:ni wa:n mo..., wa:n n' te:mal mochi:wa miak. Yo:n, yo:n temal takwaktik ke:meh, ke:meh yo:n *postre** kichihchi:wah, iwki takwaktik te:mal, a:mo, a:mo a:tik, a:..., ista:k pero takwaktik, a:mo ki:sa. Ista:k. Yo:n ki:sa pero se: kipa:tskka wa:n iwki para se:, para se: pahti. Pos no: kihtowah ke komo se: kipa:tska ihkó:n para mih..., mihyo:tia. Ki:sa wa:n *hasta** ki..., Mm, *hasta** ki:sa esa:t para motamiihtichipa:wa wa:n ke:mah ka:waya n' kokot pero neli te:kokoh yo:n. Para mihyo:tia, para a:mo te:kokoh ya. Neh a:mo ke:man ne:chkwi pero seki nikita ki..., *cuando** tehwa:n timoskaltihkeh pi:pilmeh seki kinkwia, kinkwia yo:n, yo:n taxwis. Pos neh, we:noh ihkó:n ne:chiliah pero neh *más** nikmattok yehwa *de** 'n chi:chi:lkokot ne: ki. Chi:chi:lkokot. Poliwi xiwit newi:n tikitayah pero yo:n a:mo okachi se: kita Kanah, ka:nah. Se: kita itech in ohti ihkó:n wa:n pos tehwan tikitayah no: kima:xakwalowayah kwaltsin, no: kwaltsin. Wa:n yo:n kima:patskayah pero kemasa: a:mo nochipa kipiaya n' a:yo. Kanah. A:mo kipiaya n' a:tsí:n wa:n yehwa yo:n ke:masá: wa:kkatik no:. A:mo ompa, ne:, ne:, ne: tehwa:n tikitayah *o** ... Ke:mah, tehwa:n tikitayah ke kite:kiliah a:t, ika a:t ne: ki..., ki..., mahyá: kiaha:wia para n' a:tsí:n kisese:lia:ya xiwtsi:n. Kisese:lia:ya. Pero yo:n xiwit semi sese:k. Pos de yo:n ... Sese:k, ne:si kaxa:nia ne: *cuando** te:kokoh ihkó:n, ne:n kaxa:nia. Sese:k. Kaxa:nia, ke:mah *porque** yo:n kokot ne: tata wa:n totomoka wa:n takatstia. E:yi taman te:kokoh yo:n. Pos yehwa yo:n de ke:spi:kiah no: ka:mpa e:wia ihkó:n ka:sá: ka:mpa se: ixokpal oso se: ike:span, nika:n. Mm. Mm, mm, kachi mochi:wa itech se: itankwa:i:xpan. Itankwa:i:xpan, yo:n kihtowah de ke se: motakwa:nxokolia, ke:meh i:n se: wetsi ne:wí:n se:, se: moxokolia wa:n se: i:xakawetsi. Mm, ompa mochi:wa. Yehwa yo:n mo..., mota:lia ne:n, ne:n estsi:n wa:n ompa ya mokoko e:wa. Ke:masá: yo:n, yo:n ke:meh te..., a:it ke:yeh telnochi telonkaya yo:n kokolis, ika tepitsi:n timowisa:ni:s ika se: tako:t *o** se: witsti wa:n komo tiksere:nohwih ompa moka:wa yo:n *sereno** wa:n ki..., kichi:wilia *mal** a ne:n se: ikokotsi:n ka:mpa, ka:mpa se: kiwisa:nih *o** se: kiwitsiwih oso tepitsi:n eski:sa ika teisá: takotsi:n wa:n yehwa mochi:wa yo:n kokotsi:n wa:n, wa:n ke:mah pe:wa, pe:wa te:kokoh ya, te:kokoh ya, te:kokoh ya *hasta** we:iti, ke:mah chi:chi:le:wi a mokepa chi:chi:lkokot, ke:mah te:kwi toto:nik a. Te:kwi toto:nik a wa:n koma:mo se: kimatik pos se: kita, se: kitstok sah, se: kita nehnemi a, mejor mah se: kitsakwili niman ika yo:n *cinta**. Mah se: kilpi nika:n se: ... We:noh onkaya, ekintsi:n a:mo tei ok wa:n ekintsi:n onkak til..., tilmah chi:chi:ltik. Ika mah se: kitetekwino, se: kitatakatso para a:mo nehnemis kanah ok. *Casi** kitsakwilia ya n' tani. Yo:n se: ki..., ihkó:n kitsakwilia koko..., yo:n kokot, a:mo ne:nemia. Ke:mah *porque** ... Yo:n semi, semi telte:kokoh, mm. Pos yehwa yo:n neh nikita, ke:masá: ne: tsikilitsi:n ne:n pos no: nikmachilihka se: *viaje** ne: tik..., nimometstekka ihkó:n wa:n tak nimometsxokolihka ihkó:n. Nikita e:wi a tsikitsi:n kokotsi:n. Mm. *Después** we:itiak, ye:k, ye:ka:mo, a:mo taxi:kowa:ya *hasta** nitsahtsia wa:n nitenatoya sah. A:ah, ye:kte:kokoh semi, te:kokoh. Wa:n yehwa yo:n ne:n xiwtsi:n kikwitoh wa:n kita:lilihkeh ne:n xiwtsi:n, ne: kima:xakwalohkeh wa:n kwaltsi:n kima:pa:tskakeh wa:n yehwa yo:n ne:chta:lilihkeh. Te:kokoh, mm. Yo:n semi kwali, ekintsi:n a:mo kachi se: kita yo:n. A:ah, ta: ompa xokoya, ompa xokoya, ompa xokoya. Pos yehwa yo:n miak a:mo kimatih ne: ox kwali para yo:n kokotsi:n de yo:n ... Ka:n, ka:n kimati tokni:wa:n, tein a:mo ki..., a:mo ... Pos tein timoskaltikeh yo:n ke:man ya o:me e:yi to:nalmeh Tikmattokeh toni kokolis onkaya wa:n ekintsi:n a:mo onkak ok yo:n *por eso** tokni:wa:n a:mo kite:mowah *porque** a:mo kokolis. No:. Wa:n se: kite:mowa *cuando** neli teisá: te:p..., te:tekipachowa, se: kite:mowa. Mah se: kite:mo sah soh *porque** se: kinekis sah, a:mo se: kite:mowa, ke:mah ta: yo:n t'te:mowa:yah *porque** pos te:..., te:chkokowa:ya yo:n kokot te:chkwia wa:n ika t'te:mowa:yah timofue:rzahwiah ma:ski a:mo se: weli ok, n' tofamilia:res te:ch..., te:chte:moli:tih wa:n ne: tokni:wa:n, tomomá:n kite:mo:tih yo:n xiwit wa:n kahsia para te:pahtia:ya ika. Pos tehwa:n no: tikitayah ne:n, yo:n ne:n kima:xakwalowa:yah wa:n kima:pa:tskayah para a:mo wetsis pos yehwa ompa kita:lilia:yah ya yo:n tein selik, yo:n a:kokohxiwit. Yo:n ika kitetsi:lowa:yah no:, yo:n kipi:kiah para mah, kihtowa:yah para mah yoksi. Para mah yoksi nehjó:n kokot, mah yoksi pero yehwa ne: kita:lilia:yah. Ke:mah. Yo:n para kipi:kiah, kitetsi:lowa:yah kwaltsi:n ihkó:n para mah yoksi. Yo:n kihto:sneki yoksi, ne: mah, mah wa:ki. Mm. De yoksi a pos wa:ki a, ki:sa ya ne:n te:mal ihkó:n *hasta, hasta** patsa:waya ya. Ompa wa:ki a. Mm. Yo:n, yo:n tikitayah ne: tsohtsotsoltia ya. Ke:mah, tsotsoltia *cuando, cuando** pahti a yo:n kokot, tsotsoltia, tsotsoltia. De, de wa:ki a, i:xwa:ki a. Tsotsoltia. Wa:n de tsotsoltia ihkó:n de ke wa:ki a pos eheke:wia ne:n e:watsi:n. Wa:n sepa tein a:mo ki..., nehjó:n komo se: ... Pihpixki. Ta: ata yo:n komo s..., komo pahti yo:n chi:chi:lkokot pihpixki ata sa:te:pan, pihpixki. Pihpixki wa:n wehwetsi a ne:n e:watsi:n wa:n sepa de yankwik moseli:l..., moalaxowa ne:n ... Ke:mah. Moalaxowa ya, moalaxowa ya, pero komo sepa se: kitanawih sepa, sepa ompa yo:li sepa yo:n kokot, *porque** yo:n yo:ltok. Yo:ltok. Yo:ltok, ke:mah. Yo:n kihtowah komo se: kitanawih sepa ompa, ompa ixwa, ompa e:wi wa:n ke:meskia ixwa. Sepa ompa e:wa sepa, ompa sepa e:wa, ke:mah. Ke:mah.a Kihtowah ixwa ka:mpa ... Ma:ski selik ne:n e:watsi:n ne:. Pero niman mokwa:pitstia. Mokwa:pitstia wa:n ompa moskaltihtiw wa:n *después** sepa, sepa we:ia wa:n chi:chi:le:wi. Ki..., nimantsi:n, mm. Sepa mochi:wa no:, mm. Sepa mochi:wa iwki. Ne:nemi, ta: tsikwi:ni *porque** ke:meh, ke:meh semi se: kinetecho:ltia, moma:wa. Chi:chi:le:wi wa:n koma:mo pos yo:n kihtowah ke nika:n sepa te:kwi wa:n sepa oksé: itech mo..., mo..., ne:nemi. Moma:wa, moma:wa *casi** no: tak, no: tamattok ne:n kokol..., yo:n no: kokolis. Kokolis ke:meskia okseko ne: mopano:ltia. Moma:wa yo:n *hijo de la mala**, ke:mah. Ta: pos ... Kokolis, kokolis. Ke:mah. Yehwa yo:n. Yo:n neh nikitaya *lo más** te..., te:kwia itech se: imetsko. Nochi kikwi se: imets, nochi se: imets. Se: imetsko. Se: imets..., imetsi:xpan *o** se:, se: ime..., ime..., inka..., intankwa:ko, ompa ne:n .. Ke:mah. *O** se: itankwa:ko, se: itankwa:ko. Yehwa nehjó:n ompa ne: se: kitas ne:n ye:kte..., ye:kte:kokoh wa:n ... Mm, ke:mah. *Hasta** mi:to:nihtok no: wa:n no: titi:kaya. Titi:kaya, titika:ya, titi:kaya ihwa:k, ke:mah. Titi:kaya, titi:kaya wa:n yehwa yo:n ata ika ti..., Kilpia:yah *hasta** ahko, ke:masá: *hasta** nika:n, *hasta** nika:n se: ike:skwa:pan se: kilpia:ya. Iwki se..., se..., ika ya te:ilpiah, ke:mah. Para a:mo panki:saya ne:n, ne:n te..., de nochi, ke:meskia chichinakatiw pero a:mo panki:saya de te:koko:s. Mm, mm, mm. Pos nika:n ne: kitsakwilia:ya ya ne:. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n te:metspi:kiah ya wa:n de pahtitiw nimitsilihtok ekintsi:n ne:n yehwa yo:n xiwit ika te:metspi:kiah pero kita:lilia:yah yo:n xiwtsi:n no:. Kima:pa:tskayah wa:n para a:mo westia nehjó:n yehwa ne:n xiwtsi:n, ne: kwitih yo:n iyo:lselo oso ke:meh yo:n pata:wak wa:n te:pepechowilia:yah wa:n para a:mo ne:, para kitsakwilia:ya, para a:mo wetsia, entó:s de pahtitiw ihkó:n ne:n tsotsoltia ya. Tsotsoltia ya wa:n pos wa:ki a ya. Waki a, ki:saya nochi n' te:mal, ke:masa:tsi:n te:mal nochi ki:saya, moka:wa ya itech i:n xiwtsi:n ya, tein selik. Entó:s ompa ki:saya wa:n se: ki:xtilia ya moka:wa kwaltsi:n, de kipi:tsaya n' ehekat kwaltsi:n moka:waya ya. Tak yo:n no: toto:nik yo:n kokot. Ke:mah, mm. Toto:nik ika te:kwi, toto:nik wa:n komo se: kokot neli te:kwi toto:nik wa:n a:..., a:mo te:na:miki ... Titai:s ne: teisá: ihkó:n toto:nikpah a:mo te:na:miki *porque** te:chi:wilihtok kokot. Toto:nik wa:n ... Yehwa ne:n ... Yehwa te:chi:wilihtok, de ompa wa:le:wa toto:nik. Ke:mah, te:na:miki *solamente** mah se:, mah se: kipahti ika yo:n kokot para te:na:mikis toto:nik, se:se:wilia para mah pahti kokot pero iwki sah a:mo. Pos yo:n kokot ne:n ... Pos ekintsi:n no:, no: kwali a ke a:mo tikitah nehjó:n kokolis, de yo:n kokot. Ke:mah. Ke:mah, te:mikti:s ta: te:kokoh semi, te:kokoh, te:kokoh. Panki:sa. *Porque** yo:n kokot no: te:mikti:s koma:mo se: kimati ne:n toni, toni kwali te:na:mikis, yo:n te:kokoh. Kihtowah komo se: ka:wak ahko, a:mo se: kilpih panki:sa *hasta** ahko. Wa:n yo:n kokot ne:n ihkó:n chi:chi:le:wtiw. Chi:chi:le:wi wa:n ka..., we:noh chi:chi:le:wi ka:mpa ne:, tak a:mo se: kimati ke:ní:w panki:sa *porque** ka:mpa moka:wati a ihkó:n chi:chi:le:wi se:, ihkó:n ne: moyewalowa. Wa:n no:, no: pa:panowa, itech okseko se:, se: imets wa:n a:mo nikihto:s i..., se: ike:sko mo..., mota:lia ta: i:n se: itankwa:i:xpan. Ke:mah ka:mpa ika se: tahyowi:s. Ka:mpa se: tahyowi:s wa:n yo:n a:mo nikihto:s ke, ma:ski ne: titamattos ihkó:n pero a:mo, a:mo wel ti..., tine:nemis, ti..., titenatos oso tichichinakatos ihkó:n. Mm, ka:n weli, ka:n se:..., ka:n weli ta: ... Ke:mah te:..., te:kokoh semi. Wa:n yo:n *hasta** se: ... Te:tsahtsi:ltih. Ke:mah, te:kokoh. Te:tsahtsi:ltih porin taih..., tsihtik tak kipia ne:n te:mal. Ke:mah. Ke:mah, ihkó:n tak eski. Taihtik wa:n pos yehwa ne:chi..., ne:chilia:yah seki:n no: kwaltia para n' taxwis pero a:mo nikneltoka *porque** yo:n taxwis no:, no: taman, oksé: pahti. Ke:mah, mm. Yo:n e:wa itech, yo:n e:wa n' taxwis se:, se: mochi:wilia se: yeh ke:meh i:n se:, se: mo..., se: ki..., ke:meh i:n, se: kwi:ka se: inepantahyo wa:n totoktik oso kahbe:ntsi:n te:panta:liliah wa:n se: monetecho:ltia ka:mpa yo:n se:, itech se: inakayo, kawa:ni wa:n yehwa kichi:wa yo:n, ompa e:wa taxwis a, yo:n a:mo, yo:n mochi:wa pero tehwa:n timochi:wiliah. Tehwa:n. Yehwa wa:n ke:man mochi:wa taxwis a wa:n te:maloh taihtik, mahyá oksi n' e:wat pero te:..., te:maloh taihtik pero a:mo mochi:wa a:tik sanoke takwa:wak koma:mo se: kipahtih pos we:iti a, we:iti a, we:iti a, we:i mochi:wa ke:meh se:..., semi se: xokotoloh wa:n ke:mah telte:kokoh wa:n mote:npitstia wa:n a:mo, a:mo ki:sa te:mal, yo:n *solamente** se:, se: koyo:ni:s wa:n se: kipa:tskas para, para ki:sa pero se:mpitsaktik ki:sa ihkó:n. Ki:sa weyak ihkó:n ki:sa, se: kipa:tska wa:n ki:sa wa:n ki:sa, sepa se: ki..., pero te:kokoh. Kanah ki:sa mosenkwitok senki:sa ihkó:n, takwa:wak. Weyakaxtik ke:meskia se: ... Komo se: kipa:tska no:, no: wehka wetsiti. Yo:n no: takwa:wak ke:meh, xa: ke:meh tso..., ke:meh tsonti. *Más** toma:wak. Takwa:wak ki:sa, takwa:wak, se: kipa:tska, se:..., a:mo ta: tik..., ke:meh te:nkoyo..., se: kite:nkoya:wa tepitsi:n ne: ka:mpa kokoyoka. Ki..., ki:sa de tohto..., tohtoma:wak tepitsi:n ke:meh se: tamali:ntsi:n ne:n ki:sa toma:wak wa:n ista:k pero takwa:wak. Wa:n se: ki:xtia ihkó:n wa:n tsi..., tsi..., komo se: kita:lih komo nika:n mo..., ne: mo..., mo..., mahyá: kwitaxkoltsi:n ki:sa ke:meh se: ta:lkwitaxkoltsi:n ki:sa, pitsaktsi:n wa:n nehjó:n yehwa yo:n kiliah taxwis wa:n ke:mah tami..., tami:kisa ya *hasta** ki:sa esa:t pos se: kiye:yewalowa, se: kipahpa:tsaka ihkó:n ika se: iko..., chika:wak se: ima:i, se: kipa:tska, a:mo seko sah komo ... Para kwali ki:sa se: kiye:yewalowa. Ke:mah ki:saki a wa:n pahti *hasta** ki:sa esa:t. Yehwa yo:n para, para pahti, iwki sah a:mo ki:sa. Pos ... Yehwa yo:n taxwis se:, yo:n no: taman kokolis, se: ahwayo, tel se:, se: tata ika, teisá: se: kima:ma:s ka:mpa se: ise:lya:n a:mo telte:koh. Mm. Yehwa te:chi:wilih pero *demás** a:mo, yo:n a:mo, a:mo mochi:wa sah, se: mochi:wilia se: yehwa. Yehwa sah yo:n kokolismeh, mm. Ke:mah, mm. Pos yehwa i:n poliwixiwit ne:n, yehwa neh nikmattok yehwa ya para n' chi:chi:lkokot sah wa:n pos yehwa sah nehjó:n neh nik..., nikmati de yo:n poliwixiwit *porque** yo:n tak moyo:kolia wa:ki wa:n tak ... Pala:ni ihkó:n, a:mo, a:mo tikihto:ti ok..., xa:, xa: seko yowi tak. *O** xa: mahchi:wa, a:mo se: kimati. Om..., ompa xokoya ka:mpa ixwa yo:n ompa xokoya. A:mo, ta: yo:n xokoya, xokoya wa:n ... Ke:mah, mm. Ke:mah. *Porque* yo:n pos no: kwali yo:n pahti sayoh ke a:mo, a:mo tikmatih. Ke:mah. A:mo nochi tikmatih pero ekintsi:n nika:n ne:n timahsihkeh wa:n nika:n timonohno:tsah pos timomati:ltiah ka:ni onkak yo:n poliwixiwt ne: tik..., tik..., Ke:mah. Xo..., xola:lte:n. Yo:n xiwit ne:n ne:wí:n ka:sá: ika ne: kowtah, tikihto:s tikte:mo:ti:w, a:mo tikahsis, tikahsis nika:wi:n itech ohti, ka:sá: ika se: kita. Xola:lte:n wa:n ihkó:n ne: ka:sá: ika se:, se: kita pero yo:n pos eki..., *antes n' tota:tahwa:n yehwa kikwiah para ne:n to..., te:ch..., ika te:chpahtia:yah de yo:n kokot chi:chi:lkokot. *Por eso** ekintsi:n tikmattokeh katí:n ne:n poliwixiwit ne:n tikwitih. Wa:n tik..., tik..., we:noh tiki:xmattokeh pero ekintsi:n no:, no: kwali a ke: a:mo ne:si yo:n kokot, yo:n chi:chi:ltik, chi:chi:lkokot *porque** yo:n sayoh para te:mikti:s no:. Ke:mah. Ke:mah. Te:mikti:s *porque** a:..., pos a:mo no: wel se: ye:ktakwa ok. Ta: te:..., te:kokoh. Te:kokoh. Te:kokoh. Wa:n de sepa ne: te:ta:liliah yo:n pos ne: patsa:waya no:. Ke:mah. Patsa:waya ya se: imets, ke:mah pos ne: ... Pos neh yehwa sah yo:n tein nimitsilih ne:n nikmati wa:n pos teh xa: kachi tikmati pos no: kwali tine:chilis: wa:n ... A:mo ta: yehwa ya no: ni..., nimitsilwih, yehwa sah, a:mo teisá: nikmati, yehwa sah ne: tein nimitsilwih wa:n yehwa ya. A: we:noh pos ... Ke:mah. Ekintsi:n sayoh tine:chmakas ne:n moto:kai, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:w. Ke:mah, neh ... Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan no:. Mm.