Pos nijó:n kwali tine:chili:s ox tiki:xmattok ne:n tsotsolpahxiwit, ka:n onkak wa:n ke:ní:w xo:chiowa wa:n para toni kwaltia. A:, ke:mah. Pos neh niki:xmati tsotsolpahxiwit kiliah nehjó:n yo:n xiwit ka:mpa onkak, onkak kahbe:ntah oso ka:sá: te:kahbe:nte:n no: *o** ohte:noh mochi:wa yo:n xiwit. Ka:sá: xiwka:wal no: mochi:wa ne: yo:n tsotsolpahxiwit. Yo:n ikowyo ne: xoxoktik wa:n alaxtik ne:n ikowyo. Wa:n nehjó:n, yo:n kilwiah tsotsolpahxiwit porin ne:n i:xtsohtsotsoltik xiwit ata, i:xtsohtsotsoltik. Wa:n no: xo:chiowa no: we:weyak ke:meh yo:n ista:k ixo:chio ke:meh yo:n, yo:n tikiliah, ne:n, xa:lkowit. Imahma:tsa:la:n ki:sa tein, tein chika:wak a, we:i kowit a, ka:n semi wehkapan wehkapania, ke:meh se: *metro** wa:n tahko sah de we:i, tein we:ikowit a. Wa:n ki:sa ne: imaxal, moma:mel..., [mo]ma:mela:wa, ihkó:n moma:mela:wa wa:n se: ki:sa ihkó:n no: ompa, ka:mpa ki:se se:, ompaki:sa se:. Wa:n nehjó:n yehwa yo:n momahmaxalowa wa:n imahma:tsi:ntan ki:sa ne:n imahma:xiwyo wa:n ka:mpa ima:xiwyo itsi:ntayo ompa ki:sa ya iteyo, ni:nipaka mochaya:wtiw, nika:n yetok ima:xiwyo, nika:n yetok se:. Iwki ki:sa ni:nipaka i..., ixo:chio wa:n, yo:n ixo:chio ista:k. Wa:n ke:mah nehjó:n a:mo n'mati, a:mo n'mati ke:ní:w mochi:wa, ox teyowa *o** ke:ní:w pero nikita ixo:chio ista:k pané: kwitaxkoltsitsi:n, moahkokehketsa ihkó:n. Yehwa yo:n ne:n .... Ka:n, ka:n ke:man nikita iteyo ke:ní:w pero nikita ista:k ne:n i..., i..., i.... Kanah, ka:n ke:man nikita iteyo, nikita ixo:chio, ista:k wa:n imahma:tsa:la:n ki:sa, motekpa:ntiw, ihkó:n ke:meh imahma:tsa:la:n, ke:meh yo:n kahbe:nxiwit mochi:wa. Yo:n a:mo ke:man tikitak ox ne: yo:n oso, ox ti:ltik iteyo oso chi:chi:ltik. Ke:meh kahbe:nxiwit soh ke ne: sehse:sah ki:sa iteyo wa:n we:weyak sah ihko:ni, mahyá: mosa:lowa. Niki:x ..., neli Mosa:salowa, ne:, ixo:chio. Iwki yo:n niki:xmati neh tsotsolpahxiwit. Wa:n nehjó:n, yo:n tsotsolpahxiwit kiliah *porque** no: kikwih pahti yo:n ke:meh yo:n a:ksá: te:te:mi yehwa ne: ika kimets..., kimetspi:kih. Kimetspi:kih wa:n nehjó:n para to..., para mo..., pachiwi yo:n imets, metste:te:mi. Ke:mah wa:n .... Pero no: nehjó:n tak kita:liliah teisá: pahti, iwa:n teisá: xiwit iwa:n, a:mo sayoh tamela:wa sah yo:n xiwit xa: kita:liah ne:, pané: tomat kita:liliah yo:n, yo:n a:tomat oso mi:ltomat para ika kita:liliah, yo:n, yo:n kimetspi:kih yehwa yo:n mets..., metste:te:mi. Wa:n nehjó:n, kimetspi:kih ika xiwit wa:n ke:mah kitetekwinoh ika tilmahtsi:n wa:n ika kochi. Ika kochi, komohkó:n kina:miki, mo:stika tepitsi:n patsa:waya, tsotsoltiak a ne:n imets ki..., kitawilia yo:n tsotsoltik ne:n xiwit. Ke:mah, komohkó:n kita kina:miki pos mah sepa kita:lili, ihkó:n ika kochi. Wa:n *hasta** iwki kelka:wa ya, imets patsa:waya komohkó:n metste:te:mi. Kie:ra e:xpa kita:liliah. Ke:mah, yehwa yo:n niki:xmattok ne: kikwih, yo:n kiliah tsotsolpahxiwit para ika mometspi:kih tein yo:n metste:te:mi, ke:mah. Pos, pos neh no: nimitsili:ti, no: tepitsi:n nikmati de yo:n tsotsolpahxiwit, yo:n pos a:mo, a:mo semi wehkapania yo:n. Ista:k ixo:chio wa:n pos semi ma:we:weyak. Ma:we:weyak wa:n yo:n a:mo nikihto:s teisá: se: 'kwiti para kowtati:l, yo:n i:pah sayoh ne:n moskaltia ihkó:n. Yo:n kiliah tsotsolpahxiwit *porque** kwaltsi:n ima:ko pané: ma:tsohtsotsoltik. Wa:n ihkwa:k *antes**, ne:n, tota:tahwa:n, tona:nahwa:n de ke kikwiah, ke:masá: yo:n kihtowa:yah te:kwi cha:wis nijó:n se: s..., te:te:mia. Yo:n *hasta** mo..., ihkó:n no: tsahtsaya:nia wa:n yehwa yo:n 'kwia ne:n iselo ne:n tsotsolpahxiwit. Iselo kikwiah wa:n se de m' pata:wak. Wa:n no: kita:lilia:yah yo:n a:tomat. A:tomat kita:lilia:yah, kwaltsi:n nochi kita:lilia:yah ihkó:n, wa:n ke:masá: yo:n *aceite, aceite** kita:lilia:yah no:. Wa:n ika kinimetspi:kiah, kilpia:yah ika kwomekat, ika komekat, a:mo kilpia:yah ika teisá: ihkó:n. Ika komekat ke:masá: kilpia:yah ihkó:n no: *igual** wa:n ke:mah paniá:n ya ne:n tilmah se:, ihkó:n se: *cachito** de tilmah. kwaltsi:n kimetspi:kiah, ke:meh, ke:meh kikwis, ne:n, pata:wak ne:n xiwit. Ke:meh ne:n, ihkó:n achi pihpitsaktik pero ke:meh kikwis ihkó:n. Ka:mpa, ne:n, te:te:mia ihkó:n, ne:n, ka:mpa yo:n titi:katok ihkó:n ompa kipi:kiah kwaltsi:n. Kwaltsi:n kimets..., kinmetspi:kiah ihkó:n, nochi n' o:me imetswa:n. Nochi imetswa:n ika yo:n tsotsolpahxiwit. Entó:s kwaltsi:n ihkó:n pero yo:n sikie:ra e:xpa, de *cuando** tikitah ne: ki:xtili:tih ihkó:n de, de tio:tak no:, no: ki..., kimetspi:kiah. Wa:n tane:si kita kwaltsi:n pané: patsa:waya ya. Motekochowa ya. Patsa:waya ya. Ke:mah. Entó:s sepa kihtowah sepa ekintsi:n sepa nikwiti ne:n tsotsolpahxiwit wa:n sepa nikta:lili:ti. Wa:n sepa 'kwitih n' a:tomat, yo:n tein mochi:wa ne:wí:n pos no: kitowah no: we:lik no: se: kikwa pero, pero semi xoko:k. No: we:lik, no: we:lik ne: xi:tomachi:l. Mm, mm. No: we:lik xi:tomachi:l, ne:n se: kipa:tilia ne: chi:ltekpin. Wa:n yehwa yo:n neh nikmattok ki..., kipa:tayah wa:n kwaltsi:n kiohxilia:yah. Wa:n nochi kinmetspi:kiah ihkó:n ke:meskia ki..., nochi ne: ki..., kita:lia:yah tila:wak ne:n xiwit, nochi ne:n tatampa de n' inmets, nochi paniá:n wa:n de nika:n i:n tamia, ne: ki..., de nika:n kilpia:yah. Nika:n kilpia:yah de inmetsko wa:n nochi de nika:n i:n wa:n paratani. Kie:ra ne:n e:xpa kinta:lilia:yah, de e:xpa se: kita ye:k, ye..., se: kitaya ihkó:n kaxa:ntiw. Mm. Wa:n *hasta** kaxa:nia nijó:n, kaxa:nia. Kaxa:nia. Ke:mah, pos kwali, ne:n, ne:nemia ya ne:n kokoxkeh de i:n tihtila:waya ne:n se:, *cuando** se:, se: te:m..., tila:waya ne: se: imets Ke:mah. Tila:waya wa:n *hasta** yo:n tsahtsaya:niskeh *porque hasta** peta:nia. Mm. Ke:mah, tak tein titi:ka. Peta:nia wa:n pos yehwa yo:n *hasta**, ne:n, ikxipil ihkó:n tihtila:waya ya. Wa:n pos sepa kaxa:nia ikó:n pané: mota:lia:ya ihkó:n mo..., ihkó:n mo..., te..., te:ntsa..., a:mo tsahtsaya:nia ok, ihkó:n mote:tekpana:ya ke:meskia yo:n taihtik kita:lia:yah. Ke:meh yo:n kitah, niman kihto:s ne: kipa:tskayah ihkó:n, niman kihtowah, ne:n, pos ka..., kaxa:ntok a, ihkó:n kipa:tskatia:yah. Pa..., pa:tsatia ya. Pero *cuando** yo:n titi:kaya, ihkó:n kipa:tsakayah ye:kwehkatan moto:ka se:, se: ma:y. De sepa kaxa:ntiw ihkó:n nochi kwaltsi:n pitsa:waya, ne:n, se: imets ihkó:n, pitsa:waya inmets. Ke:mah. Wa:n pos yo:n ke:masá: nijó:n a:mo nochi kinkwia ne:n te:te:mi:lis, ke:masá sayoh, sayoh inmetsko. Mm. Inmetsko ya ke:masá: *cuando** kihtowa:yah te:te:milis kinkwiah *cuando** ke:meh yo:n se: yetok ihkó:n, se: kawa:ntok wa:n se: ma:ltia ihkó:n oso teisá: cha:wis te:kwiti. Pos yehwa ya ne: ye:wa tikihtowa se: mi:to:nia ihkó:n, yehwa yo:n te..., se:, se: te:te:mi. Se: te:te:mi, ke:masá: pos se: kihtowa de n' yo:n se: momowtia, pos se: te:te:mi. Pero ika yo:n xiwtsi:n ne: 'kwitih ne: te..., te:metspi:kih wa:n te:na:miki. Te:na:miki. Te:na:miki, ihkó:n, ne:n, kiliah tsotsolpahxiwit *porque** nijó:n ma:tsohtsotsoltik wa:n sepa ne:n, de sepa se: kaxa:nia se: imetswa:n ka:mpa, ka:mpa ihkó:n ki..., kita:lia:yah. Pos kaxa:ni wa:n tsotsoltia ya. Wa:n ta..., kita:lia:ya sikie:ra e:xpa ihkó:n *hasta** momela:waya inimets. A:mo, a:mo titi:katoya ok. Ke:mah. Wa:n kwaltsi:n ne:n moka..., moka:waya ya. Mm. *Por eso** kihtowah yo:n, yo:n xiwit semi kwali. Ke:mah. Tsotsolpahxiwit, yo:n kwali ne: para yeh te:te:mi:lis. Mm. No:, no: kwaltiah kihtowah de ke *cuando** yo:n ka:sá: ika e:wi se: kokotsi:n wa:n se: kipi:ki ika ihkó:n, pos no:, no: kit kwaltia. No: kwaltia. No: kwaltia. No: patsa:waya kit. Pero kachi nikmattok ne: yehwa de i:n te:te:mi:lis ika te:metspi:kiah, ihkó:n komo ke:meh i:n te:..., te:kwi de n' cha:wis ihkó:n oso se: tokni:w ihkó:n kikwis, yo:n a:mo, nio:nó:n wel ne:nemis ok. Mm. De yo:n e..., eti:ya, kihtowah eti:ya se: imets, *porque** eti:k, ne:n moahokwi. Ke:mah. Ke:mah. Yo:n kihtowah ne: a:t, a:t taihtik kipia. Mm. Entó:s ne: mosama:wa. Mm. Mosama:wa yo:n a:t, yo:n kiliah cha:wisa:t Ke:mah. Cha:wisa:t. Wa:n yo:n a:mo wel 'koyo:niah *porque** pos te:kokoh. Ke:mah. Te:kokoh, yo:n yehwa ne: kikaxa:nia:ya yehwa ne:n tsotsolpahxiwit. Yehwa ya. Ke:meh kimetspi:kiah yo:n kwaltsi:n. No: kinilpia:yah, ke:masá: ihkó:n ne:n, ihkó:n mote:kayah, we:noh, mote:kayah kochiah, pos no: kilpia:yah para a:mo ki:sas nijó:n xiwit. Ke:mah. Yo:n xiwit pero nochi ne: so..., ixokpalko, ne:pa, nochi imetstampa. Nochi kwaltsi:n ika kitetekwinowa:yah. *Hasta** nika:n i:n tamia. Wa:n pos no: kitstia:yah, ihkó:n de tane:si kiliah, niman kihtowah i:n kaxa:ntok a nomets. I:n kwali i:n xiwitsi:n, sepa ne:chkwi:li:ti oso nikwiti. Pos sepa se: 'kwiti nijó:n xiwtsi:n wa:n sepa se: kichi:wa nijó:n, kie:ra e:xpa, komo weli sikie:ra na..., na:wpa se: 'kwiti, ta: yo:n, yo:n xiwtsi:n kwaltsi:n, ne:n, mochi:wa no:, ne:n, ahalaxtik ikowyo wa:n achi, ne:n, tihti:ltik, ke:meskia yo:n xoxoktik. Ke:mah. Pero yo:n ima:yo a:mo, a:mo nikihto:s ne: xahxakachtik eliwis, yo:n kwaltsi:n ne:n ahalaxtik. Alaxtik Alaxtik wa:n i..., iteyo pos ista:k. Ista:k. Pané: a:mo ke:man nikitak ne: semi ne: ke:meskia ixo:chio. Mm. Yo:n tikiliah iteyo pero ixo:chio. Ixo:chiotsi:n. Pero *mero** ne: iteyo a:mo ke:man nikitak ke:niwki, chi:chi:ltik oso ti:ltik. Sayoh nikitaya ihkó:n ihkó:n mopampahpilowa:ya pero yehwa ne: i..., tak ixo:chio, tak ompa e:wia ya ne:n i..., iteyotsi:n de moskaltihtiw xo:chitsi:n. Ke:mah. Pos ompa ya ne: e:wia. Pero neh nijó:n, pos yo:n a:mo, a:mo no: semi weh..., a:mo no: semi nikihto:s wehkatan moto:kaya. A:mo, a:mo, paniá:n sah yo:n ata. Paniá:n sah, mm. A:mo semi wehkatan, panía:n sah ihkó:n mo..., mota:lia:ya inalwayo. Ompa mokehketsaya wa:n, pos neh nikitak, ne:n, a:mo, a:mo semi telwehkatan. Ke:mah, paniá:n ne:n, ompa itsmoli:ni ata. Paniá:n sah wa:n yo:n nik..., neh n'mattok ke ox kwaltia no: para kowtati:l, xa: i:pa sayoh ihkó:n se: kitehteki. Teh xa: tikmattos xa: kwaltia para kowtati:l. Yo:n a:mo, a:mo kwaltia, a:mo, a:mo kwaltia para kowtati:l, i:pa tako:t sah wa:n atox kwali tata yo:n. Pos a:mo se: kimati de wa:ki, xa: tatas, pero de *más** kikwiah yehwa ya para yo:n pahti sah. Ke:mah, ke:mah. Pahti de yo:n te:te:mi:lis, de yehwa yo:n nikmattok, se: te:metspi:kiah ihko:ni wa:n *pos demás** a:mo nikmati neh nehjó:n yo:n kox, kox se: tai. Mm. Ke:mah, a:mo, a:mo se:, a:mo taih yo:ni para ika momets..., para mometspi:kiah ika ke:meh yo:n metste:te:mih, yehwa sah yo:ni. Pos no:, no: tikmattok yo:n para metste:te:mi:lis. Ke:mah, ke:mah. Pos, pos no: kwali a de ke nika:n ti..., timahsih itech i:n tikitstokeh nika:wí:n i:n tinentinemih pos nochi ne: timoliah katí:n, ne:n, kwali tein ke:meh i:n ke:masá: te:kwi cha:wis. Ke:mah. Nijó:n cha:wis pos yehwa ya nijó:n te:..., te:kwi:ltia ompa ne: yowi a de yo:n te:te:mi:lis te:kwi. Ke:mah. Yo:n tak yehwa yo:n ekintsi:n pos no:, no: tikmati wa:n tikmattia:tih ihkó:n ke:masá: nijó:n, kwali se: kihto:s koma:mo se: weli ihkó:n kwali xne:chkwi:li:tih i:n xiwtsí:n nik..., se: ki:xmattok yo:n tsotsolpahxiwit. Yo:n a:mo, a:mo nikihto:s, yo:n ata achi, achi pihpitsa:wak. Ke:mah, pitsa:wak, mm. Achi we:weyak ihkó:n pero achi, ne:n, pero yo:n kwali semi. Ke:mah. Pos yehwa yo:n neh nikmattok a:mo, neh nikmati pané: a:mo, a:mo se: kimana, ta: yo:n se: kikwi sah ihko:ni. Ke:mah. Para oksé: ne: ihkó:n teisá: te:ahsi pos a:mo nikmati neh ox no: te:na:miki para oksé:, oksé: kokolis ke:ní:w, ke:mah. Ke:mah pos neh nikmattok i:pa sah para mopi:kih para yo:n te:te:mih, yehwa sah yo:n n'mattok. Wa:n para oksé: kokolis a:mo, a:mo, a:mo kikwih. A:mo kanah 'te:k..., 'te:kakiliah ihkó:n kichi:wah iwki, achto ya ne:, ika mopahtia:yah tein yo:n te:te:mih. Ke:mah. Pos wehka:w ya ihkó:n onkaya de ke yo:n, yo:n kokolis, ta: yo:n no: kokolis. Ke:mah. Yo:n kokolis yehwa yo:n pero ekintsi:n pos pané: a:mo kanah se: kita nijó:n ko..., yo:n no: kokolis. Ke:mah. Yo:n se: metste:te:mia ihkó:n oso te:te:mi:lis ihkó:n kihtowah de se: mets..., kihtowah se: momets..., ke:meh yo:n se: mometsaha:wia, ahwach ne: ke:man pos semi ki..., te:chi:wilia ne: *mal**, te:chi:wilia:ya *mal** ne:n ahwach. Mm. Yehwa yo:n de koma:mo se: yo:lchika:wak pos yehwa yo:n te:..., te:kwi te:te:mi:lis. Ke:mah. Wa:n sepa komo se: momowtia pos yehwa yo:n o:me taman. Pero ika yo:n xiwtsí:n pos kaxa:ni, kaxa:ni nijó:n ne:n kokolis, ta: yo:n no: kokolis, ne:n, *antes** ne: pos yehwa yo:n kikwiah, Mm, ke:mah, kaxa:ni. Yo:n no: kokolis wa:n, pos kihtowah ke no: te:kokoh. Ke:mah. No: te:kokoh, eti:yah se: imetswa:n ihkó:n oso tsahtsaya:nih no:. Pero ika yo:n xiwtsí:n pos ne:n, pos *hasta** mi:to:nia yo:n xiwtsí:n wa:n tak yo:n ki:sa no: n' icho:kilo *porque** icho:kilo a:mo no:, pos neh a:mo nikita kachi icho:kilo. Ke:mah. Xa: ne:n xiwtsí:n xa: cho:kiloh. Ke:mah, cho:kiloh eski *porque** nehjó:n, porin ista:k ixo:chio, a:mo te:pa yo:n. A:mo te:pa. A:mo. Ista:k ixo:chiots..., icho:kilo. Wa:n yehwa yo:n kipias ne:n xiwtsí:n icho:kilo wa:n yehwa ya yo:n de, yehwa kichi:wa pahti de ke mopepechowa ne: pos yehwa ne: ki..., ki..., kichi:wa, ne:n, te:..., te:na:miki a. Yehwa kichi:wa pahti. Ke:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n neh nik..., nikmattok de yo:n xiwtsí:n, tsotsolpahxiwit no:, no: kwali para ihkó:n *antes** ihkó:n ne:n tik..., mopahtia:yah. Ne:n ihkó:n na:nameh, ta:tahmeh pos yo:n no:, no: te:chilia:yah ke nijó:n kwali, nijó:n tsotsolpahxiwit. Ke:mah. Ke:mah, neh, neh yehwa sah yo:n nikmati, ne:n, neh nik..., nikitak ne:, ne: ke:man. Ke:mah pos no: yehwa nikita neh, tite:kakilia:yah wa:n yehwa ne: ika mopahtia:yah tokni:wa:n, yehwa sah yo:ni no:. Ke:mah. Pos, pos ekintsi:n komo yehwa sah kwali tine:ch..., tine:chili:s moto:ka:y, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:n, ka:n tiwa:le:w. Ke:mah, pos neh nimono:tsa Ernsto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w no: San Miguel Tzinacapan. Mm.