Na:nah nika:n timo..., timonohno:tsatih ika seki ne:, seki xiwit mono:tsa o:mekilit. A:, ke:mah. Nikneki nik..., nmitstatsi:ntoki:s, *este**, ke:ní:w tikita, *este**, yo:n o:mekilit os para toni kwaltia. *Pues** nochi kwaltia para pahti yo:n xiwtsí:n, mm. Sem..., semi pahti. A:, para pahti, mm. ¿Wa:n, wa:n toni yo:n kipahtia? Pos yo:n ata ke:man yo:n se:, se: pilnemiti a yehwa yo:n tasentiliah wa:n ika te:al..., te:..., we:noh mah se: ma:lti. Te:kwi:li:tih mah, mah mani wa:n ika se: ma:ltia *hasta** pilkone:meh no: ika kina:ltiah. Ke:mah yo:n kihtowa ke, ke tein ne: moikni:tia ya n' pili, para a:mo teh kipasa:ro:s, te:te:mis yo:n pili, no: ika ka:ltiah yo:n xiwtsi:n. Yehwa yo:n neh nikmattok pahti wa:n no: kwali ke:meh yo:n ata seki ata semi se: tahyalkwi. Wa:n yo:n xiwtsi:n se: kikwi iselo wa:n se: kitsonkwahkwa, se: kitolowa yo:n iselotsi:n. Ke:mah, a:mo n'mati neh ke:ní:w tikwi para pahti. Pos neh se:sepatiká: yeha yo:ni, ke:meh yo:n tikihtowa, ne:, de ke:man se: mopanowilia ya, neh nikmattok, ne:, ke:man yo:n timotamipanowilia ika se: pilitsí:n. Ke:mah. Ne: tikwiti a ne:n o:mekilit wa:n, *este**, wa:n de *lugar de** ka..., tikta:li:skia se: tasa:l oso teisá:, se:, se: *lazo**, e:h mahyá: *o estropajo** tein tikwih, tein ika timo..., timoxapohwiah, a:mo xikwi ok yeha yo:n, xkwiti a n' o:mekilit wa:n yeh 'xapohwi wa:n ika ximoxakwalo ya. Iwki xohxowik. Ika ximopa:ka. Iwki xohxowik. A:mo wa:n ne: tehwa:n tamanal. Mm, iwki xohxowik para, *este**, yeha ya ke:meskia ika *moestropajo** tikpia para, *este**, para nochipa yo:n timopahpa:kas wa:n mopilwa:n no: ika tikina:lti:s, no: iwki tikinchi:was para mah pilimeh, mah a:mo tahyalkwika:n. Ke:mah, pos ne: tehwa:n ompa ne: nochi tamanal. Mah a:mo tah.... A:, nochi tamanal. Mm. Ika ma:lti:skeh pilimeh, kina:lti:skeh tamanal. Ke:mah. Wa:n no: kikwih neli, ne:n, xoxowik ika kininxapohwiah para mah ki:sa ta:l ika, para mah a:mo kiwawa:naskeh ika inisti, yehwa ya xiwtsí:n ika kininxakwalowah wa:n ki:sa n' ta:ltsi:n. Ke:mah *porque** ke..., kihtowah kit ke, *este**, ke:man yankwik tinemih tipilimeh kihtowah kit semi tixo:kihya:keh. Neli. Wa:n entó:s de mah te:..., poliwi a toxi..., toxi..., toxi:kihya:k, antó:s, *este**, yeha ya yo:n xiwit te:chxakwalowah. Ke:mah, ta: semi telkwali yo:n xiwtsi:n. Neh nochi yeha ne: nik..., nikwik ke:meh i:n, *este**, i:n pilimeh tikin..., tikimpa:kayah *cuando** ke..., yekin yankwixtok nimo..., nikimpiaya *porque este** yehwa yo:n ne:chta..., ne:chilihkeh mah nikimpa:ka ika wa:n, wa:n pané: neli *porque este** neh ka:n sik..., ka:n teh kokolispe:wak nopili. Yehwa sah. Yehwa sah ika tikimpahtia:ya. Nochi a sah yo:n o:mekilit i:pa n' *parejo** nikimpahpa:kaya ika yeha, yeha:n wa:n neha, nimopahpa:kaya ika. Wa:n, *este**, ka:n ke:man ne: kokolispe:wkeh nopiliwa:n. A:mo, ta: semi kwali yo:n xiwtsí:n. ¿Wa:n ka:nachi taman tiki:xmattok, ne:n, ...? Pos neh niki:xmattok o:me taman sah. O:me taman sah, mm. Ke:mah, yehwa yo:n chi:chi:ltik wa:n yehwa ya tein ista:ktsi:n wa:n ixo:chiotsi:n mochi:wa nehjó:n mahyá: yo:n *velitas** mokehketsa. A:. Pero a:mo niki:xmati iteyo ke:niwki. Mm. Ke:mah, a:mo nikta:lia *cuidado** ke:ní:w iwki yo:n i..., [i]teyotsi:n Mm. Mm. Ke:mah. Antó:s no: o:me taman sah tiki:xmattok. A:. O:me taman sah. ¿Wa:n, wa:n ka:n teisá: *más** pahti ok para yeha yo:ni ne:n, yo:n o:mekilit, para toni, i:pa yeha sah para ika se: kimpa:ka pilimeh? Pos se:, se:, pané: se: te:kakilia ne:, ne:kwí:n a:it ka:ni, ox para ahkokopa kayo:t, kikwih no: tapalo:l, iselotsi:n. A:. Ke:mah. Pero, *este**, yo:n kikwih para, para teyo:yoh, *o** para tamanl. *Eso**, yehwa yo:ni kit neli kikwih para, para nehjó:n takwalis wa:n no: kita:liliah tapalo:l. Aha:, ika kipi:kih, pero ahwia:k ki:sa. Teisá: tapalo:l no: kipanta:liliah kit iselotsi:n. Ke:mah, tehwa:n a:mo ya ke:man tikwih pero nehjó:n a:mo nikmati ka:ni yo:n ne:chwa:ntikah ke yehwa yo:n kwikeh, kita:lilihkeh yo:n nehjó:n o:mekiltsí:n. A:, no: kita:liliah, iselotsi:n. Mm. Aha:. Pos neh yeha yo:n, yeha yo:ni, *este**, niki:xmati n' o:mekilit pos neh nikmattok no: kwaltia *hasta** para ke:meh yo:n siwa:meh, *este**, ne:, kinekih pilimeh, a:mo wel kim..., a:mo weli ne: kimpiah. Ke:mah. Entó:s mah no: tai:ka:n wa:n mah ika mo..., moka..., mah ika moa:toto:wi:ka:n. A:, no: kwali semi para, ne:n, tai:skeh koma:mo wel se: kipia pilitsi:n. No:, no: weli, no: weli, mm. Aha, koma:mo teh kipia pilixmeh . Xtai wa:n, wa:n ta:mo ika ximo..., ximo..., ximota:lili se:, se: ika a:toto:n xmokechili de n' ke:man tikochiti a wa:n .... Mm. Tami..., ti..., timotamia:toto:wia, entó:s timopi:ki a wa:n tikochiti a. A:. Yehwa ika. Pero yeha yo:n o:mekilit. Aha. Pos no: nikmattok neh seki:n ne: ompa ne: xola:lpan kikwih yo:n inalwayotsi:n. Mm. Se: kimana, mah se: kitsokomana wa:n mah tai:ka:n tein yo:n kipiah, *este**, ¿nehjó:n ke:ní:w kiliah?, ke:meh yo:n piotet se: kikwa wa:n se: te:chi:wilih mahya. Mm, mm. No: telk..., no: tel..., no: telkwali yeha yo:n o:mekilit ke:man yo:n se:mi tahyalkwih pi:pil. Ke:mah. Entó:s mah se: kintai:lti ne: xohxowik, ke:meskia pero mah se: kinimaka mah ki..., mah kitsonkwahkwa:ka:n wa:n koma:mo ne: mah se: kima:xakwalo xiwit wa:n mah se: kintailti a:t. Yehwa yo:n. Pos tehwa:n ompa ne: nikmattok yehwa sah yo:n se: kinimaka mah kitsonkwahkwa:ka:n wa:n mah kitolo:ka:n, ke:mah wa:n ika yo:n pos a:mo tahyalkwih ok pilimeh. ¿Wa:n yo:n no: onkak nika:wí:n oso kanah ika onkak *más**? Onkak ma:ski ohti, ohtipan onkak xiwitsí:n, ne: nokaltsi:ntan neh onkak. Onkak. Ma:ski ohti. ¿Wa:n tein ista:k no: onkak? ¿Wa:n tein ista:k ne: kachi *más** wehwekampantia oso ka..., katí:n yeha *más** tein wehkapan, tein chi:chi:ltik *o** tein ista:k? Pos pané: nikita pané: nochi n' o:me taman nochi yowi *hasta** ahko wa:n no: kwaltia para kowtati:l. Wa:ki ikowyotsi:n tohtoma:wak no: mochi:wa. Wa:n wa:ki wa:n se: motehtekilia ya para kowtati:l. Mm, mm. Ke:mah, nochi teisá: kowtsí:n nochi kwaltia. Ka:n semi moskaltia. Pos neh niki:xmattok, *este**, komohkó:n .... Tak xa: no: se: *porque** neh niki:xmattok ne: tein chi:chi:ltik a:mo semi moskaltia. Uhuh. Ki:sa nehjó:n mahyá: tsa:tsapalo:tikeh sah kowmeh. Wa:n tein ista:k kachi *más** moskaltia, mm. Ke:mah, moye:kiskaltia. Pos a:mo nikmati ox yehwa tein, yehwa n' ista:k i:n nimitsilwihtok kit wehwei mochi:wa *hasta** koma:mo ai:k a:kah kite:xi:n wehka yowi, wehkapan. Pero pané: yeha n' ista:k. Yehwa tak. Mm, tein chi:chi:ltik pané: se: monana.... A:ha:. Wa:n yehwa ne: nimitsilia kwaltia para kowtati:l, wa:ki wa:n no: kwaltsi:n xo:ta, mahyá: to:tomoch. Pero tein yo:n nimitsilia chi:chi:l..., chi:chi:lo:mekilit *más, más** mone:neki. A:mo moskaltia semi. Mone:neki yeh. Ke:mah tak neli, ke:mah, yehwa moskaltia tein ista:k. A:, neli os, pos kwali yetok nika:n de ke timonohno:tskeh ika i:n o:mekilit komohkó:n tiki:xmati, *este**, pos neh ni..., niwa:le:wa ne: nocha:yohpan ne: Tepango, Zacatipan. Ke:mah neh nikmattok ke kwaltia. Ta:ka:n sentahman, ne: ke:masá: tik..., tikneki, tikih..., tikye:kma:tsi:ntokas, i:n ke:ní:w, para toni pahti, pos ompa nietok. Ke:mah. Ne: ompa ne:ch..., tatsi:ntoka *por** no..., noto:ka:y, nimono:tsa niFrancisca Rivera Pérez. Ke:mah. Pos neh no: yehwa i:n, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa Nicelina González Nazario. A:. Ke:mah. A: we:noh, entó:s miak tasohka:matik. Timotaskeh sepa ya na:no, mah niow. A:mo teisá:.