Eski na:nah nikneki nimits..., nimitstahtani:s ox no: tikmattok teh, ne:n, kwali se: kichihchi:wa iwa:n takwal ne:n, neh nikilwia ne:n tekilit nakasbu:rroh. A:, yo:n tehwa:n tiki:xmatih te:kwa:nenepi:l. A:it... A:, te:kwa:nenepi:l. A:ah. Te:kwa:nenepi:l tiki:xmatih yo:n xiwtsi:n, ye:kwe:weyak. We:weyak wa:n pa:patakaxtik, wa:n no: ahwia:k ke:meh tekilit. Ke:mah, ke:mah nihjó:n. Ke:mah, *más telfuerte** ok yeh n' i..., iahwia:kka. A:mo iwki tekilit, tekilit no: taman ahwia:k wa:n yeh no: taman. Ke:mah wa:n tel..., telmochi:wa ke:meh yo:n teke:span. Yeh no: taman ahwia:k, mm. Aha. Teke:span mochi:wa wa:n no: xo:chiowa. ¿No: xo:chiowa? A:h, wa:n no .... Mahyá: *velitas**, mm. Ompa xi:ni ka:mpa, ka:mpa, ne:n, moke ke:man chika:waya ya ne: wa:ki ne:n iyo:lo, entó:s ompa xi:ni a ne:n *semilla**. Mm. Wa:n para toni yo:n tik..., para toni yo:n tikwi n' emo:l. No: xo:chiowa. No:, no: mahyá: *velitas**, ne:n, i.... Ke:mah wa:n iteyo pos no: pisi:ltik wa:n sepa ompa xi:ni. Sepa ixwati. Ke:mah, sepa xi:ni wa:n sepa ompa, ne:n, yo:n xiwtsí:n, semi ahwia:k. Pos tehwa:n tikwih n' emo:l nehjó:n yehwa ya yo: xiwtsí:n, se: kiketsa yo:n etsí:n, komo exo:yema:n oso yo:n takwa:waket tikilwiah, no: tiki:xmattok. Aha: Yehwa yo:n tikmanah wa:n oksi a, pos tikmachiliah ke oksik a. Tikwe:choliah ya i:n chi:lwa:ktsi:n wa:n yehwa yo:n xiwtsí:n wi..., seki, seki kikwe:choliah no: yo:n xiwtsí:n te:kwa:nenepi:l. A:, kikwe:choliah. Wa:n seki kikokotochiliah ke:meh yo:n tekilit. Mm. Neh nehjó:n, ne:n, kalihtik tikchi:chi:wayah, we:noh nikchi:wa i:ksá: ke:man nikele:wia, nikwe:chowa nochi. A:, tikwe:chowa. Yehwa n' te:kwa:nenepi:l iwa:n, ne:n, chi:lwa:k wa:n ika tsiktsi:n tixti. Aha:. Tetsa:waya, tetsa:waya. Yo:n para nehjó:n ololtia kit ne:n emo:ltsi:n se: kichihchi:wa. Semi we:lik se: takwa ika. Ke:mah, a:mo n'mati teh ke:ní:w tikwa. Neh no: iwki nikwa, no: chi:lwa:kyoh wa:n, *este**, neh yeha yo:n nakasbu:rroh nikilia nik..., nikwiti, sikie:ra se: o:me *hoja** wa:n neh niktehtekilia, *pisili:tos** n'tehtekilia. Tiktehtekilia. Ke:mah, tehwa:n ne: tik..., tikwe:choliah yo:n xiwtsí:n. Aha:. Ke:mah wa:n ke:meh i:n kowtah se: yowi, se: tatekiti wa:n onkak yo:n xiwtsí:n ompa wa:n koma:mo se: kwi:ka ne:n .... Mah tapihpi:k se: itaxkal oso ma:ski tapihpi:k ika chi:l, pero yo:n xiwtsí:n se: kikwiti wa:n yo:n iselo se: kikalakia tatsa:la:n wa:n iwki se: kikwa xohxowik. Ke:mah sayoh semi se:, semi se: kihpo:tsa. *Tel..., tel..., telfuerte n' isabor**. Ika se: takwa, mm. Aha. *Fuerte, telfuerte** n' iahwia:kka:yo. Ke:mah, n' iahwia:kyo tel..., telawia:k. Entó:s, *este**, pos neh nimolwih ne: xa: sayoh neha niki:xmati yo:n xiwtsi:n. A:mo, ta: no: tiki:xmattokeh ompa ne:kwi:ni. Wa:n yo:n tikihtowa no: monamaka itech tia:nkis. Nehjó:n pos ne: ke:man ne: no:ma:ntsi:n, ke:man kwali ya:ya ok, kikwiti ne: kowtah ika chikiwit, kihilpia sehse: *rollito**, kika:waya nehjó:n *a cinco pesos** ne: *rollito**. A:, *cinco pesos**. Se: chikiwit kwi:kaya. Semi no: kitahtania:yah, kinekih yehwa nimitsilia neh, ompa kito:ka:itia:yah *lengua de burro**. A:, *lengua de burro**. ¿Pero no: telwe:lik ika pitsonakat? Mm, yehwa yo:n iwki ki:xmatih. No: we:lik. No: telwe:lik ika pitsonakat mah se: kikwa. ¿Wa:n yo:n ke:ní:w se: kichi:wa? No: iwki, mah no: se: kita:lili ika tixti wa:n se: kimanaya pitsonakat wa:n se: kita:lilia yeha yo:n telahwia:k ki:sa. Mm. No: ke:meh yo:n se: kichi:lwia [ika] chi:lwa:k wa:n tixti wa:n tein tikta:lili:skia kola:ntoh, 'ta:lilia ya yeha ne:n nakasbu:rroh. No: ika chi:l..., chi:lwa:k. Yo:n a:mo nikmattok. A:mo tikmati. Pero no: telkwaltsi:n ahwia:k n' emo:l ki:sa. A:mo, a:mo nikmattok lo..., ne:pa. No: telahwia:k, ke:mah ika n' e:mo:l telahwia:k kwaltsi:n pero ika nakat neh a:mo ke:mah nikwa:ni. Mm. Neh nikwahka..., nikwa:kwa:ni *por eso** nikihtowa. ¿Wa:n no: tikto:ktok mokalihtik? ¿A:mo? No: yetok se: o:me *matita**. A:. Wa:n yo:n, yo:n tikilia teh ne:, ke:ní:w 'to:ka:itia kit *lengua de bu..., de burro**. Ke:mah, mochi:wa, xi:ni ne:n i..., n' iteyotsi:n wa:n sepa ompa nehjó:n ixwa. *Lengua de burro** pero ne: na:wat tikiliah nehjó:n te:kwa:nenepi:l. Te:kwa:nenepi:l. Mm, *porque** telwe:weyak. Mm, mm. Ke:mah, iwki tehwa:n tikto:ka:itiah. Pero neh, ne:n, i:pa ma:se:walkopa i:pa nikilia nakasbu:rroh. Nakasbu:rroh. Aha:. Wa:n neh de tein, ne:n, tik..., ka:mpa tik..., tiki:xmat tikwa:yah a:kon mitsne:xtilih. Pos yehwa ya ne: tak totaktsoyowa:n pero neh niki:itilia:ya no:ma:ntsi:n 'kwe:chowa:ya. A:. Ke:mah, ika tixti. Kinelowa wa:n ke:mah kichihchi:waya n' emo:l, no: semi se: motamakaya [i]ka n' tapalo:l. Aha:. ¿Wa:n *hasta** a:man iwtok monamaka? Ke:mah. Ke:meh a:mo yowi ok, nimo..., pero nimolia tak monamakas yo:n xiwtsí:n, ta: kikowah. Kikowah no: tiankes. Kikowah tein ki:xmattokeh, tein a:mo ki:xmatih ok a:mo no: kikowah, *hasta** yo:n wa:xin a:mo no: ... Ka:n eliwis ok. A:mo eliwis ok kikwah. Tak tein a:mo kinekih. Pos x'mati ke:ní:w pero a:mo, a:mo semi kikwah ok. Aha. Ke:mah, yehwa yo:n xiwtsí:n kiwi:kaya ika chikiwit wa:n neli ta: nikelna:miktok a, ne:ch..., ne:chwi:ka kowtah wa:n tikwa:lkwih ya yo:n xiwtsí:n wa:n ke:mah ... Mm. Miércoles kipanki:xtia ya, kinamakati, ika tapatati, mah ko:ntsi:n .... Ah. A:, neli os, komoke no: ika tai:xpatah. A:. Entó:s yeh ika *más** tiki:xmatik. Mah yo:n chi:lse:rah ika kwa:lkwi, kipatati nochi. Ika tai:xpataya, koma:mo tei tomi:ntsi:n pos yehwa ya ika tapataya ika *platitos, cazuelitas**. Ke:mah, yehwa semi niki:xmati yo:n wa:n semi we:lik. Mm, teha:n ompa ne: ka:mpa tikto:ktoyah telsenka onkaya. Ke itech ne:, se:, itech se: pesmakowit kito:ktoya no..., nowe:ina:n. Mm. Se: kowit wa:n iwa:n ne:n ta:li:xko ya, pero telsenkaya itech yo:n pesmakowit mowila:naya. Ke:mah, ta: semi kiwelita ne: mowila:nas ke:meh yo:n teke:span. [K]e:mah. Kwaltsi:n mowi:wila:na wa:n mokehketsa kwaltsi:n neli mahyá: nehjó:n, mahyá: yo:n tekxo:chima:it yahtiw. Pero komo se: ki..., aha. *O** yo:n se: kipia kwali, kwali se: kipi:pisi:lowa, mah se: kichi:wa tamal, mah se: kichi:wa emo:l. We:lik ika pitsonakat, we:lik ika exo..., exo:yema:n. ¿A:, nochi we:lik? Ke:mah ika, ne:n, exo:yema:n wa:n yehwa ya n' ti:ltiket we:lia kwaltsi:n pero a:mo nikmati komohkó:n we:lik no: iwa:n pitsonakat. Te:tsa:w nochi, nochi we:lik wa:n se:, wa:n tamal no: telkwaltsi:n ahwia:k sayoh mah se: .... ¿Iwa:n? *O a lo mejor** t'neki tikwa:s para tamal, yehwa yo:n nakasbu:rroh xik..., xikwiti wa:n x'tehteki wa:n xikwe:choli chi:lwa:k ne:n tixti wa:n x'ma:nelo wa:n 'pihpi:ki wa:n yeha ya, yeha ya ne:n tikta:liliah ne: et. Yehwa ya no: kwaltia. Wa:n telkwaltsi:n we:lik on ne:n ki:sa ne:n tamal. Pos a:mo nikmattok yo:n. Mm. Nikmattok ke nehjó:n neli we:lik pero yehwa sah ne:n emo:ltsí:n. Mm. Ke:mah, emo:l ika nehjó:n exo:yema:n. *Ay dios** na:no! pos telnochi miak sah ne:n timo..., timone:xtiliah titakwah. Ke:mah. *Este**, ta:ká:n, *este**, neh nika:n nimitska:wte:wati, ta:ká:n tikahsika:matisneki ke:ní:w nimono:tsa, neh niwi:tsa de ne: Tepango Zacatipan. Ke:mah. Nimono:tsa Francisca Rivera Pérez. Pos neh no: niwa:le:w ompa ne: San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa Celina González Nazario. *Ay dios** a, telkwaltsi:n moto:ka:itsi:n wa:n telmiak tasohka:matik pero xa: nia:ti a *porque** achi tio:takiti a. Wa:n miak tasohka:matik. Ke:mah. Antó:s timotaskeh sepa ya na:no, mah niow a. We:noh, we:noh, we:noh.