We:noh pos a:man *este** xite:chili nochi i:n ta:taman komekat tein nika:wi:n *este** ka:mpa ika tinemih onkak. Tikmattokeh we:noh o:me taman ne:n onkak ne:n komekat. Seki tein pihpitsa:wak pos kwali ika se: tahtalpia, se: tama:wi:pa:na wa:n tein tohtoma:wak kwali se: kikwi wahkalkowit. Mm, wahkalkowit. Ekinika tipe:watih ika i:n ta:taman komekat tein kwaltia ne: wahkalkowit. Aha. kwali tite:chili:s de i:n kopo:posokani. kowposokani seki kiliah, seki kiliah poposikani, ke:niwki, ka:nachi taman onkak. Ka:ni mochi:wa, ke:ní:w se: ki:xmati, ke:niwki ixiwyo, ixo:chio, nochi ne:n tein tikmattos. Aha, mm. Pos poposokani ne: onkak nikahkwi:n tehwa:n, nika:n, nika:n kowtahpa, Tahchiktekopa, Ta:lchi:chi:l. Kokoposokani yo:n chi:chi:ltik poposokani, yo:n se:, se: kehke:wa wa:n chi:chi:ltik moka:wa ipanko. Chi:chi:ltik. Wa:n yo:n onkak ne:n ista:k poposokani. No: onkak ne: tehwa:n tokowtah, onkak po..., poposokani ista:k, *cuando** motelchi:wa nochi yehwa nika:n i:n, nika:n ke:ní:w, nika:n Texa:lah, Tatampa, tanikwa:kopa de ne:, de Ayotzinapan, ompa semi motelchi:wa. Ke:mah, nochi yehwa mopacha:nia yo:n. Wa:n yo:n se: ki:xmati iwki *porque** i..., ista:k kwomekat, se: kehke:wa lia, ne:n se: kehke:wa n' ipane:wayo. Moka:wa ista:k ipanko wa:n ahwia:k ke:meh yo:n ta:kokoxo:chit inalwayo. Ahwixtik yo:n, ahwia:k wa:n i:n chi:..., chi:chi:ltik a:mo ahwia:k yeh. A:mo ahwia:k. Wa:n ixo:chio ne:n, ixo:chio ne:n ista:kpoposokani yeh kostik. Kostik ixo:chio mochi:wa, ke:mah wa:n, wa:n i:n seki ne:n i..., ixo:chio pané: achi ista:k, tein chi:chil..., chi:chi:lpoposokani, ista:k ixo:chio. Wa:n ixowyo kehke:..., kehkeniwki i:n o:me taman. Ixiwyo nehjó:n no: mo..., mota:lilia ke:meh, momahma:itia, momahma:itia tepitsi:n ke:meh, ka:n nikelna:miki ke:niw[ki] ixo:chio pero motekpa:na n' ke:ra ka:n chikwase:n mota:lia n' ima:tako:yo, ompa t'tahta:liliah ima:tako:yo ihkwi:n, i:n de ima:xiwyotsi:n, ke:ra ka:n chikwase:n. Wa:n pané: tikihtowah mahyá: *corazón** ne: mochi:wa n' i..., per..., *mas** yekapitsaktik i..., ixiwyo, yehwa yo:n wa:n tehtekochitik ii:xko ne:n ixiwyo, tehtekochtik tepitsi:n, yehwa yo:n poposokani tein ista:k wa:n chi:chi:ltik, yehwa yo:n. Ixiwyo nochi iwkitik sah, sayoh entó:s nika:n mopata sayoh ixo:chio wa:n ne: n' i..., Ixo:chio wa:n ne: i..., i..., ikowyo. Ikowyo wa:n de, de ahwia:k, ne:n ista:k ahwia:k ke:meh yo:n ta:lokoxo:chit inalwayo. Ahwia:k semi, pané: yo:n, pané: mentolato, ihkó:n ahwia:k, mm. I:n oksé: tata:wikmekat ¿Ke:niwki? Ta:tawikmekat yeh yo:n s..., yo:n, yo:n tata:wikmekat chi:chi:ltik *cuando** selik, tein kone:meh mokopi:nah, moskaltihtok komekakone:t, yo:n, yo:n nehjó:n chi:chi:ltik komekat wa:n pané: kohkokoyoh, kipia kokotsitsi:n, ika se: ki:xmati ke tata:wikmekat wa:n yo:n, yo:n semi takwa:wak para ika se: tawi:pa:nas, kwaltia ika se: tawi:pa:na, *cuando** pitsa:wak kwaltsi:n ika se: tawi:pa:na wa:n tein toma:wak kwaltia wahkalkowit. Yo:n semi kwaltsi:n *porque** kwaltsi:n se: kichihkolowa wa:n, wa:n ki:sa pochiktsi:n yo:n komekat. Pochiktsi:n, kwaltsi:n kwelita ne: a:kin tachihchi:wa, tein ki:xmatilia tachihchi:was kwaltsi:n kineki kichi:was ne: iwahkalwa:n kite:mowa tata:wikmekat, poposokani a:mo kachi kikwih *porque** porin ne: a:chi:chika i:x kipia wa:n a:mo wel se: ki..., kichihkolowa ok wa:n i:n tata:wikmekat kwaltsi:n mochihkolowa ke:meh se: kinekis. Telkwaltsi:n ki:sa wa:n wa..., wahkalkowit ye:kkwaltsi:n ki:sa. Takwa:wak semi. Yeh ika yo:n kachi kwaltsi:n de.... Yehwa kachi kwaltia, de o:me taman, *porque** se: tawi:pa:na wa:n para ika se: kichi:wa seki wahkalkowit, yehwa yo:n. Ke:niwki ixiwyo wa:n ixo:chio ne:n tata:wikmekat. Tata:wikmekat a:mo n'mati ke:niwki ixo:chio pero ixiwyo no:, ma:we:weyak sah no:, ma:we:weyak sah wa:n nehjó:n mo..., mota:lia no: miak ima:xiwyo ma:..., ma:we:weyak sah, tahtamatisneki chi:ltekpin, iwki a n', ke:meh chi:ltekpin. Pero yeh pisi:ltik chi:ltekpin, i:n tepitsi:n wehwweitsitsi:n ke chi:ltekpin, ne:n ixiwyo ne:n tata:wikmekat, ke:mah. I:n kwesalmekat ¿Ke:niwki? I:n kwesalmekat yeh, yeh ima:y, e..., e:yi, e:yi mota:lia ima:y, ne:n ima:xiwyo kwesalmekat wa:n tikiliah kwesalmekat *porque** ti..., *cuando** ikechtayo ne:n komekat *o** ma:ski a:mo ikechtayo, ma:ski ipanko ya mochi:wa kwesalmekat tein chika:wak a *mas**, nehjó:n tehtekochtik ke:meh yo:n kwesalkowit. Tein kone:t ok ata ikechtayo se: kita tehtekochtik, ka:mpa moma:itia, ima:i e:wa wa:n ahko de ima:tsi:n ne: tekochtik, tekochtik, ihkó:n mahyá: kana:rtsitsi:n kipia ne:n, ne:n kiyewalohtok kowit, no: iwki kwesalmekat, no: iwki, ika ti..., tikiliah kwesalmekat. Wa:n takwa:wak, kipia, ki:sa ite:ntson ye..., ye:k, ye:ktakwa:wak mota:lia yo:n kwomekat ika .... A:mo para se: i..., kwali se: kelpachowa yo:n pero semi takwa:wak. No: kwaltia ika se: tawi:pana, ye:ktaxi:kowa yo:n pané: *alambrón**, ye:k..., ye:ktakwa:wak yo:n komekat. Ke:mah wa:n komo tepitsi:n pipi:nik a:mo kiteki ok *machete** ke..., kehkelpachowa sah *machete**, takwa:wak semi yo:n. Ke:mah wa:n para wahkalkowit no: kwaltia soh ke takwa:wak para se: kelpacho:s, ke:mah. I:n ke:niwki ixo:chio. Ixo:chio a:mo n'mati ke:ní:w mochi:wa ixo:chio pero ne: niki:xmatok n' i..., ima:xiwyo ke:mah, kahkana:wak wa:n achi ma:we:weyak, mm. I:n witsmekat, ¿Ke:niwki? Witsekat yeh mochi:wa ne:n ih..., ihw..., iwki a imekayo ke:meh tata:wikmekat sioh ke i:n witsmekat ne:n komekat xoxoktik. Xoxoktik wa:n achi:chika momahmaxalowa ihkó:n, mahyá:, mahyá: *palma** tikihto:ka:n ka:mpa pe:wa se: ima:y i..., imaxal ompa e:wa se: inakas..., i:ka:n o:me ya imaxal ihkó:n mochi:wa, momahmaxalowa ihkó:n. Wa:n achi:chika mo..., pero momalakachohtiw, a:mo, a:mo, se: nika:n ihkó:n, se: mosentekpa:na ke:meh, ke:meh pa:lmahma:it, a:mo, ki:sa nika:n se:, ke:meh kahbe:n *mero**. Ke:meh kahbe:nkowit, kahbe:n, kahbe:n, kahbe:nkowit moskaltia, ki:sa ima:tako:yo ne:wí:n wa:n se: ne: ki:sa wa:n se: ne:wí:n ya, mahyá: mok..., mokrusa:rohtiw ne:n ima:tako:yo, iwki kichi:wa yo:n wits.... Wa:n, wa:n tikiliah witsmekat *porque** ne: de ki..., kipia iwitsyo wa:n ye:kkohko:ltik, yo:n te:tsaya:na no:. Wa:n no: kwaltia para wahkalkowit yo:n, no: kwaltia para wahkalkowit. I:n a:mo tikmati ke:niwki ixo:chio. Ixo:chio ista:k, ista:k ixo:chio. Ke:mah wa:n ima:i no:, no:, no: ma:pisi:ltik ke:meh, no: mahyá: *corazoncitos** no: i..., ima:y wa:n, wa:n nehjó:n motekpa:na no: ke:meh kahbe:n, ki:sa ima:ta..., tako:t de ima:xiwyo se: wa:n ompa motekpa:na mahyá: kahbe:nxiwit ihkó:n, pero achi pisi:ltik. Yehwa yo:n wa:n ista:k ixo:chio. Yehwa i:n se..., semi kwali no: para wahkalkowit, ye:ktakwa:wak no:, ke:mah. I:n oksé: komekat kipia ito:kay koyo:kopa i:n tikilia *tres corazones** ke:niwki ne: i:n. A: yo:n e:yi, e:yi yo..., e:yi yo:lomeh, yo:n komekat mochi:wa ne .... A:mo okachi onkak nikahkwi:n, a:mo, a:mo a:kin kitasohta *porque** pahti kikwih no: wa:n yo:n mochi:wa ne: o..., ne: ista:k a:kopa, ompa mochi:wa, ompa nimattok, ohka:n ompa yetok yo:n komekat. Ka:n, ka:n a:kin mati *mas** komohkó:n a:ksá: a:mo kimati. Neh nimattok *porque** titachihchi:wayah achto, *cuando** tipe:wkeh tehwa:n, *cuando** pe:wak i:n *cuando** pe:wa:k tik.... pe:wa..., *cuando** pe:wte:wa timomachtihkeh, ka:n nikelna:miki katí:n, katí:n xiwit. Tietoyah de *cuando** t'pe:wa:ltihkeh tehwa:n *cooperativa porque cooperativa** tehwa:n t'pe:waktihkeh, ekintsi:n a:mo kimatih ox tehwa:n t'pa:waltihkeh i:n *cooperativa cuando** pe:wak, pe:wak. Ekintsi:n komoke kipatakeh ito:kay, mo..., mopatak a, kihtohke 'Tosepan' pero yo:n pe:wak, cooperativa tipe:wkeh. Tehwa:n katka tieskwele:ros, neh katka nimo..., ni..., nietoya *escuela abierta secundaria**, después** nipa..., nikkpiaya *primaria** pos nipano:k *secundaria** wa:n pe:wak timomachtiah. Nehwa wa:n ne:n Filomeno Cayetano, nochi tein, tein tipano:keh ya, a:mo, a:mo tikwaltiah ok ekintsi:n komoke mahyá: a:mo tivale:rowah ok te:chitah pero ompa, ompa, mahyá: topa tahtaksatokeh tehwa:n i:n nemachti:l wa:n de i:n chi:walis. Soh ke tehwa:n titekitikeh, t'ta:lihkeh *totiempo** sah, ti..., tiksenta:lia:ya **tofaena** sah, timosempale:wia:yah ika tomi:n *cuando** tikchi:wkeh *cooperativa** ekinikatsi:n. Wa:n yo:n te:chmachtia:ya se: to..., totamachtihka:w de .... I:n pe:wak de 'PRADE' te:chne:xtili:ko i:n. de n' 'PRADE', ne: a:mo n'mati katí:n xiwit wa:n se.... Tipe:wkeh tim..., tikaxto:lmeh sah tipe:wkeh, a:mo semi timiakeh ti..., tita:kapi:pil ne:n tisanmigueleños. Wa:n ne: tehwa:n tipe:wkeh wa:n nika:n Xiloxochico. Pero Cuetzalan a:mo onkaya yo:n. A:mo onkaya, ekintsi:n we:itik a, a:mo tivale:rowah ok tehwa:n pero totech e:wak nehjó:n, nehjó:n, nehjó:n chi:walis Pos tehwa:n titatsi:ntokekeh semi, tikahseikeh se: a:mai:x wa:n ki..., ompa, ompa kite:ne:wa de *cooperativa** wa:n tehwa:n tiknekiah t'matiskeh toni kihto:sneki *cooperativa** totamachtihka:w, monotsa Gabriel Salón Totamachtihka:w wa:n 'tahtaniah ke toni kihto:sneki yo:n *cooperativa**. Ika yo:n pe:wak te:chtomilia ke:ní:w, pos nankimatiskeh mah t'chi:waka:n. "*Cooperativa** kihtowa mah timosentili:ka:n" kihtowa "sent..., senolo:chtekitinih" kihtowa "yo:n" wa:n senolo:chtekititi wa:n t'ta:li:ka:n de o:me, eyi *centavito** para tik.... para tikchi:watih i:n tekit wa:n tik..., titakowatih, *a ver** ton tikchi:watih tanamak, tikta:li:tih wa:n ihkó:n tiwe:itiskeh komo tehwa:n tik..., tik..., tiknehmachpiah to..., to..., totomi:n tiwe:ititih pero nochi tikta:li:tih sah, a:mo, a:mo, a:mo tata:nitih. Wa:n yehwa tipe:wtkeh tehwa:n, nehwa, nehwa ni..., tipe:wkeh, timomachtia:yah nehwa wa:n Filomeno Cayetano wa:n Román, Román Félix Leyva wa:n ne:n, ne:n María Guzmán wa:n Tacho Aguilar. Nochi tein, tein ka:n tivale:rowah ok yehwa ompa tipe:wkeh. Tehwa:n nochi tiki:skeh a:mo, a:mo te:ch..., we:noh tein i:n tekitih tose:pan pero a:mo te:ch..., a:mo te:chpo:wka:itah. Pero t'mattokeh ehe, mah kitahso..., [ta]soka:matika:n, tehwa:n titatsi:ntokanih, timomachtia:yah ika yo:n e:wak yo:n, yo:n chi:walis, ekintsi:n pané: a:mo, a:mo te:chchi:wah kwe:ntah pero tehwa:n ompa pe:wak. Ke:mah, i:pa nik..., i:pa niki:ihtowa wa:n, wa:n nehjó:n yo:n tipe:wkeh tehwa:n nimitsilia, de tikaxto:lmeh wa:n pe:wak timosenkwih ya iwa:n ne:n, ne:n Xiloxochico. Wa:n pe:wak ne: ompa ne: Xiloxochico yehwa:n mokalakihkeh, pe:wak kisen..., kisenechikowah ne: xokot wa:n kite:mohkeh ya ka:n kinamakati:wih, *hasta** ne: we:ixola:lpan kinamakayah, kite:mowah se: tepostama:mahkeh, kisenixta:wayah ne: para kika:wati:wih tama:mal wa:n kinamakayah ompa ne: we:ixola:l *central de abasto**. Ompa kite:ma:ktia:yah para kisentilia:yah tomi:n, yo:n kita:niah tepitsi:n. No pe:wak we:iti ompa ne:, de ne: *lado** wa:n nika:n tehwa:n ne: tikchi:wkeh, pe:wak tikowah *azúcar**, tikowah ne: tao:l. Timosempale:wihkeh wa:n tia:yah ne: tikonkwiah tao:l nika:n *colegio** ka:mpa ekintsi:n talwiah *colegio** ka:mpa yo:n tio:pan yetok, nankimattokeh wa:n tia:yah ne: nechiko:l Zacapoaxtla iwa:n se: *ingeniero** wa:n timo..., tiksentilia:yah to..., totomi:ntsi:n tikta:liah nochi. Ke:meh ekintsi:n kihtowah tose:pantomi:n kita:liah nochi t'ta:lihkeh tehwa:n pero t'ta..., para tikchi:wkeh yo:n nepale:wi:l para tiko:wkeh *azúcar** ome, e:yi *bultito**. Ne: ke:meh tikonkwikah, ekinikatsi:n tikwitoh o:me, o:me, o:me kosta:ltsi:n sah tikwitoh wa:n pe:wak titanamakah ya ompa ne:, ka:n t'piayah kali. *Palacio** kaltampa ne:n pe:wak titanamakah. Ompa titanamakah, ka:mpa ekintsi:n ne:, ekintsi:n ne: ka:mpa ne:n *biblioteca** ya, ka:mpa tekiti yo:n Horacio. Ompa totanamakalo:ya:n katka de n' *cooperativa** t'chi:wkeh, ompa ke:mah pe:wak we:iti, pe:wak we:iti *hasta**, pe:wak we:iti *hasta** ehkok Cuesala:n. De Cuesala:n kipatakeh to:ka:imeh wa:n tehwa:n tiki:skeh, a:mo tikwaltiakeh ok, pero t'pe:waltihkeh tehwa:n yo:n. Ke:mah ekintsi:n onkak miak nemachti:l onkak ekintsi:n, miak, miak taman, *más** we:itik a, de tsi:nki:saskia *mas** we:itik a, miak kalakkeh tokni:wa:n wa:n ekintsi:n *mas** kimatiliah taman wa:n wi:tseh miak koyo:meh wa:n we:itik a i:n chi:walis pero yo:n pe:wak de *cooperativa**. Yehwa yo:n, ekintsi:n mopatak a to:ka:it, ne: kito:ka:itihkeh Tosepan o almacén, toni kito:ka:itihkeh seki yo:n pero tikpe:waltihkeh *cooperativa**, ompa e:wak yo:n. Yehwa i:n *cuando** tikchihchi:wayah wahkalmeh nimitsilia ne: ika tipe:wkeh, pe:wak tikchi:wah wahkalmeh, neh ne:chta:lihkah *comité** de, de i:n wahkalmeh wa:n iwa:n nitekitik Rufina Edith Villa, de San..., de San Abdrés Tzicuilan, yehwa iwa:n nitekitik, yeh katka de Cuesalan wa:n neh katka *local** kikihtowah de ne: San Miguel katka ni..., no: *nicomité:** de yo:n, de yo:n ta..., ma:tachihchi:wanih. Wa:n neh nikintanamakilia:ya tokni:wa:n ihwa:k pe:wa nimati we:ixola:l, a:mo nimatia. Ompa pe:wak nimati we:ixola:l nitanamakati wa:n niahki *hasta** nika:n ka:mpa mona:miki n' ta:l iwa:n ne: Es..., Estados Unidos, nika:n Sonora, Najuajua wa:n pe:wak nitanamaka wa:n ne: xola:lpan ni..., nikpiaya se: ka:mpa nitanamakaya ni.... N'tahtanihka ne:n kwalta:kayo:t se: .... Koyo:meh de ompa, ne:chmakakeh ompa titanamakayah. wa:n ompa ke:mah niahki para n ntatemiltia ompa ne: *calle** tei:n iwa:n nicomite:ntika ne: Roman Félix wa:n wa:n nika:n Teofila Zamora no: *comité** wa:n yeh ika t chihchiwayah wahkalmeh in tikne:nta:lihkeh yo:n, *de** kwesalkwa:akkat t chihchi:wayah n tahkit ika xo:no:t wa:n yehwa yo:n Pe:wak tikwih, tikwih in kwomekat n' wa:n tik..., kwali tikchihciwayah ke:meh tehwa:n t nekiah yema:nik se: ki:tatapatsa ke:mah se: kitatapatsa mahya: owat wa:n se: kichi:wa kanachi se: kinekis wa:n se: kimimilowa, seki se: kimimilowa kihtowah, se: kimimilxi:ma wa:n t chihchikolowa:yah ke:meh, Wa:n yo:n kwomekat chi:chi:ltik tepitsi:n yema:nik ke:meh, ke:meh i:pa kwetax se: kitila:na tsaya:ni ihko:n wa:n a:mo moneki t tapanas ika machete kwali t tsaya:na sah wa:n tila:na wa:n ixtapa:ni ihko:n yehwa t chihchi:wayah yo:n para wahkal, wahkalmeh wa:n t chihchi:wayah yo:n kita:liah ne: miak taman ta:kilo:t n' pane: tekolkaxmeh mehmetseh kwaltsi:n wa:n tahkopitsaktik wa:n ika t chihchi:wayah kwaltsi:n t chiwilia:yah iwhki n' tehwa:n t tachihchi:wayah ika ne: n' a:wilmeh te: tima:tachihchi:wayah ekintsi:n niki:sak nochi *de** yo:n ka:n, ka:n pe:wak ka:n nitekiti ok ne: iwki tika:wkeh, ekintsi:n a:mo, ke:meh nehwa wa:n Roman semi t tekitiah *de** yo:n tehwa:n t ne:nta:lihkeh mah kichi:waka:n yo:n wahkalmeh *de** tikchihchi:wakan *de** mah kipia mahya: kwesalkwa:akkat tehwa:n tikne:nta:lihkeh iwa:n Roman wa:n tikchihchi:wkeh miak taman t chihchi:wayah seki pa:pa:lo:meh *de**, *de** xo:no:t ke:mah yehwa yo:n ika nikmattok wa:n kwaltia in kwomekat wa:n no: kwaltia para, para pahti kikwih n'kwomekat ne: kite:tehtekih, kitehtekih ke:meh se: kinekis wa:n kimanah para, kilwiah para *riñones** yehwa n' pahti no:, ke:mah. ¿In ke:niwki n' ixiwyo wa:n ixo:chio? Ixo:chio a:mo n' mati ke:niwki porque wehkapan mochi:wa, wehkapan ke:meh teposkal *de** ahko mochi:wa wa:n ixiwyo eheyi n' ima:xiwyo wehwei pa:pata:wak tepitsi:n ke:meh se:, se: jemeh komo a:mo más wehwei pata:wak, pata:wak ke:meh acha: ke:meh se: se: *cuarta** pano:wa tepitsi:n wa:n tehte:npitseh ke:meh toyo..., ke:meh mahya: *corazoncitos** n' i..., ixiwyo ihkó:n yetokeh mahya: *corazones** wa:n e:yi mota:lia, se: nika:n mota:lia tatahkoya:n wa:n o:me n' inahnakastan yehwa mochi:wa yo:n wa:n metswe:weyak tepitsi:n ke:meh sehse: *cuarta** wa:n tahko n' ime..., ima:kowyo yehwa yo:n kwomekat mochi:wa. ¿Ke:meh eskia ekimit ixiwyo? Ke:meh ekimit ixiwyo, iwki ke:meh ekimit ixiwyo, iwkia: no: ke:mah semi iw..., iwki achichi, pero ne: nejó:n..., wa:n mo..., mayeh *cuando, cuando** nohne:l ok n' kwomekat *cuando yowi ahko ya *hasta** ahko a:mo se: kita ok n' ixiwyo pero n' ta:lpan tei:n itsmoli:ntok se: kita n' ixiwyo ke:mah iwki yo:n, ke:mah. ¿Wa:n pahti tikwi yehwa n' ixiwyo oso: ikowyo? Aa n' ikowyo kwomekat Yehwa se: kikwi para pahti kemasa: nechtahtaniah ihkó:n nikino:nkwi:lia ne: n' kwomekat mah mopahtika:n ika, kimanah, mm. Aman ne: tipanotih ika in kwomekat tei:n kwali ika se: tahtalpia *bueno** ye:wa t techilwih ika ne: n' tata:wikmekat ihwak selik no: kwaltia Ke:mah. In okse: *este** t toka:ytia chi:lmekat ¿in keniwki? Chi:lmekat no: nejó:n no:, ti:ltik n' ikowyo achi *medio** ti:ltik yo:n tahtamati ke:meh no: n' tata:wikmekat tei:n *cuando** selik yo:n no: yo:n kwaltia se: tawi:pa:na ika wa:n no: kwaltia para ika se: ki:n..., pahwia a:michimeh se: kiteki ne: n' kwomekat semi motelchi:wa nika:n Ahpa:sa:t yo:n tetah semi motelchi:wa se: kiteki wa:n se: koholo:chihilpia wa:n se: ki:koxta:lketsa wa:n se: kwi:ka a:tawh se: kitsontewia ika a:tet wa:n mm miakeh se: mokwi para ne: se:, se kohotilia se: ki:pahwia n' a:t komo a:mo te:ta:ni yo:wi tepitsi:n sah n' pahti wa:n a:mo kimachiliah wa:n miak, miakeh se: motekpa:na se: kitsohtsontewia wa:n yehwa yo:n se: kipahwia ika ne:, ne: n' michimeh kwali pahti yo:n wa:n kwa..., kwali ika se: tawi:pana no: wa:n kwali, kwali se: kikwi para a:chikiwit yo:n ehke:wi n' i..., ie:wayo se: kehke:wa kwaltsi:n, mahya: xo:no:kowit wa:n se: kiwi:pa:na yo:n se: kineki a:chikiwit se kichi:wa yo:n yo:n semi kwaltsi:n wa:n a:mo posteki yo:n ye:ma:nik, yehwa kwaltia para a:chikiwit ¿Keniwki ne: n' ixiwyo wa:n ixo:chio? Ixiwyo ma:we:weyak no: ke:meh, ke:meh ki..., iwki n' tamati ne: n' tata:wikmekat, yeh iwkia: ke:mah sayoh *que** ne: nejó:n mososo:wa ta:lpan, tehtekwa:ko moso:sowa yo:n kwomekat yo:n a:mo semi we:weyak mochi:wa, pero n' tata:wikmekat weyak, wehka mowila:na yo:n, ke:mah. ¿Ixo:chio a:mo tiki:xmati? Ka:n niki:xnati ixo:chio. Ke:mah. I:n oksé: *este** komekat, i:n kweto:lmekat kwali t'te:chili:s ke:niwki i:n kweto:lmekat yeh nehjó:n..., yeh mo..., ikomekayo xoxoxktik. Xoxoktik komekat wa:n sempitsa:wak. Sempitsa:wak, a:mo, a:mo se..., a:mo motoma:wa semi yo:n. Toma:wak tein we:i, we:ite:na:n n' ikowyo, tein kiliah ichika:wka pero a:mo semi, a:mo semi mochi:wa *más, más** we:i itsmol, komo yeh mowila:na, mowila:na komo e:wa itsmoli:ni mowila:na wehka sakie:ra ka:n se: mahtak *o** kaxto:l *o** sempowalme:troh mowila:na sen..., senta:lpa komo se: 'kololo:ti n komekat, se: kitekiti, se: kimetsteki wa:n se: kitila:na, wi:tsa, wi:tsa, wi:tsa wa:n a:mo semi ma:xiwyowa, we:wehka sah mota:lilia ima:xiwyotsitsi:n wa:n nejó:n kwaltsi:n ika se: tawi:pa:na ye:ktakwa:wak yo:n wa:n yema:nik. Wa:n yo:n xama:ntiw, komo se: ki..., se: tawi:pa:na xama:ntiw. Xama:ntiw, mopatachowa, mahy[a:]..., yo:n yema:nik, mahyá: ihtikoyoktik. Mahyá: ihtikoyoktik yo:n, ke:meh yo:n tamati ne:n a:..., yo:n a:li:listo:n, ihko:ni yo:n komekat. Semi kwaltsi:n yehwa ika se: tawi:pa:na wa:n taxi:kowa. Kuali ika se: kichi:wa tahpe:wal no:, se: kiwi:pa:na ika *o** se:, ka:sa: se: takola:ltia, ika se: tawi:pa:na, yo:n semi takwa:wak komekat, mm. I:n a:mo tikmati ox xo:chowa? Ka:n ke:man nikita ixo:chio. Ka:t..., ka:n t'ta:liah *cuidado** ox xo:chiowa. I:n okseki mono:tsa te:sakamekat, kwali tite:chili:s ke:niwki Te:sakamet ke:mah, yo:n ..., i:n te:sakamekat mochi:wa ne: we:weyak seki m..., seki mochi:wa sakie:ra se: kaxto:l *metro**, seki sempowal, mochi:wa we:weyak tein wehkapan yetok ne:n ..., yo:n tekxo:chima:it i..., inalwayo yehwa tekxo:chima:it inalwayo yo:n. Moskaltia ye:kw..., wehka yowi ne:n, wehkapan yowi n' tekxo:chima:it, moskaltia *hasta** ahko, *hasta** ahko. Komo weh..., wehka yetok ne:n te... n' tekxo:chima:it tein ikowyo pos we:weyak mochi:wa nalwat wa:n komo ma..., komo ta:lpantsi:n pos a:mo semi wehwei. Yo:n se: kitila:na, se: kimetsteki achto ka:mpa taksatok ne:n komekat, ne:n, ne:n tekxo:chima:it, yo:n nalwat. Nalwat tekxo:chima:it pero iwki Dios kita:lih tak para ika tim..., [ti]tawi:pa:naskeh yo:n. Se: kimetsteki wa:n se: kitila:na *o** se: kitila:na yo:li:k, yo:li:k *has[ta].... Yo:n motila:na mahyá: kwetax Motila:na wa:n *hasta** ka:mpa koto:niti wa:n ke:mah ne: se: kitetekwinohtiw wa:n se: kimahma:nohta:lia, se: kilpia wa:n se: kwa:lkwi para se: tawi:pa:nas yo:n tekxo:chima:it, yo:n inalwayo. Ke:mah. Ke:niwki i:n ixo:chio, tikiita? Ixo:chio ke:meh, ke:meh se: olo:t sah mopi:ki wa:n kostik ne:n ipane:wayo mo..., mopampi:ki ne:n mahyá: se: kakawtsi:n, mahyá: to:tomo:ch pero tila:wak wa:n kwa:pitstik wa:n iyo:lo mota:lia se: tayo:lo:t ihkwi:n, pané: se: olo:tsi:n. Yehwa yo:n ixo:chio wa:n ahwia:k. Ke:mah. ¿Ke:meh toni ahwia:k? Ahwia:k ... Pané: tsope:kahwia:k. [Pané:] tsope:kahwia:k. I:n, i:n oksé: komekat, i:n kiliah kwitaxkolmekat, ke:niwki i:n? Kwitaxkolmekat yo:n no: ista:k komekat wa:n tein, tein nohne:l ok ne:, xoxoktik nohne:l ok pero i:pa yo:li niman ne: pata:wak, niman yo:li, pata:wak niman. wa:n mo... ima:[y], ima:y no: mahyá: *medio**, achi ma:yehyewaltik tepitsi:n. Tepitsi:n ma:yehyewaltik wa:n kahkana:wak semi ima:y wa:n xoxoktik moskaltia ikomekayo, yo:n mochi:wa .... Komo weh..., wehka:wak a n' komekat komoke chika:wak a, mochi:wa pata:wak, kie:ra se:, kie:ra se: *cuarta** de pata:wak wa:n yo:n takwa:wak semi wa:n yo:n no: kwaltia para se: tawi:pana ika para ke:meh i:n se: itsi:ntsakwal se: kilpia oso.... achto n' ta:tahmeh ika ki..., ika kilpia:yah ne: kalkowit. ke:meh i:n ta:nka:yo:t kwa:ilpiah itech kalikxit *o** taihti:yo:meh. Ihwa:k nochi kwi:pa:nayah komekat n' ta:tahmeh, ne:n ta:nka:yo..., ta:nka:yo:meh wa:n kale:walmeh wa:n yehwa ne:n taihti:yo:meh kikwa:ilpia:yah nochi ika komekat, nochi yehwa, semi taxi:kowaya i:n kwitaxkolmekat *porque** takwa:wak wa:n kipia seki pané: iyo:lotsitsi:n mihmililtik. Taih..., komokeh te:tekpa:ntok iyo:la:n, mimiltik, tehwa kichika:wa yo:n komekat. Yo:n kwali i:xtapa:nis, kwali se: kichi:wa se: e:yi oso o:me, o:me, o:me komekat se: kichi:wa tein pata:wak wa:n se: ki:xtapa:na. Mm. Pi:pitsa:wka:tsaya:ni wehka yo:ni wa:n, wa:n kwaltsi:n para se: tawi:pa:nas ika, taxi:kowa. Ke:mah. ¿Ixo:chio wa:n ixiwyo tiki:xmattok? I..., xo:chio pané: ista:k mochi:wa. Ista:k ixo:chio. Ke:mah wa:n ixiwyo nimitsilia mo..., no: mote:tekpa:nilia ke:meh, ke:meh mahyá:, ke:meh ay..., ekimixiwit ne:n ixo:chio te..., tepitsi:n pisi:ltik pero, ekimit telma:pata:wak. I:n pisi:ltik ne:n ixo..., ixiwyo, ke:mah. ¿Wa:n i:n okseki komekat, i:n seki:n kiliah kowke:smekat, no: tiki:xmattok? Yeh ke:mah, yehwa yo:n, yo:n se:, komo se: kitila:na koto:ni no:, pero yo:n pihpixki, moka:wa n' ie:waya mahyá: wa:n mo..., s..., yo:n ikomeka[yo], tein moka:wa taih..., mahyá: komekat a xoxoktik moka:wa, yo:n semi tsohya:k. Yehwa yo:n kowke:smekat kiliah ne: no kwali se: kiwi:pa:na, no: takwa:wka yo:n. Wa..., achi toma:wak wa:n yo:n seki te:sakamekat yeh pitsa:wak, Te:sakamekat ka:n semi tsohya:k wa:n i:n kowke:smekat ye:k tsohya:k, pané: te:yekakokoh, ika a:mo se: kie:kneki se: kitekis yo:n, pero no: kwaltsi:n [ika] se: tawi:pa:na, taxi:kowa no, takwa:wak. Ke:mah. ¿Ixiwyo ke:niwki wa:n ixo:chio? Ixiwyo ma:we:weyak ne:n ixiwyo, ke:meh yehwa yo:n ... Ke:meh kowe:lo:t ima:xiwyo, yehwa yo:n kowke:smekat kiliah pero ..., wa:n no: ta:ki yo:n kowe:lo:t, no:, no: we:lik ne:n ita:kka. Seki kichi:wah ato:l, ki:sa ita:kka pané: et, *cuando** oksi a ke..., *cuando** oksi a, pihpixki yo:n kowe:lo:t wa:n wa:n komo se: kikwa, se: kitekiti pos, komo okachi mah se: kiteki..., xohxowik mah se: kiteki wa:n se: kiokxitia kalihtik wa:n kima:pa:kah ipacho wa:n kimanah ke:meh et wa:n kichi:wah kowe:lo:ato:l. Yo:n ye:kwe:lik ato:l no:. Yehwa yo:n kowke:skemat. Ke:mah. Wa:n i:n oksé: komekat, ne: i:n no:, no: kwali ika se: talpia, tikihtowa i:n kwesalmekat. Kwesalmekat no: kwaltia. ¿I:n tein pili ok *o** ma:ski we:yi a? Te..., tein, tein we:i no: kwaltia para ke:meh yo:n seki kichi:wah tehwa:n ti..., ke:meh i:n ka:mpa nowe:ipopa:n kamohto:kaya, ne: kamohto:kaya wa:n tiktekia kowit we:weyak, ne:n mahyá: kale:waltsitsi:n. Kito:kaya ne:n kowketsalmeh ne: we:wehka, mahyá: poste ekintsi:n kiliah koyo:meh wa:n no: para a:mo takwa:s tapial, a:mo kalakis te:kwa:kow oso te:kaba:yoh kalakis *porque** kamohmekat semi kikwa:yah ne:n tapialmeh pos kitohto:kayah yo:n kowit wa:n kite:mowa:yah yo:n kwesalmekat wa:n ika kilpia:yah para a:mo net..., a:mo, a:mo taneki:sa wa:n a:mo ma:koto:ni eliwis, ma:ski kitope:wah sentapal, a:mo koto:ni *porque** takwa:wak yo:n kwesalmekat. Yeh ika tawi:panaya nowe:ipopá:n nikitak, kwa:i..., kitekpa:naya ne: kie:ra e:yi kita:lia ne:n i:xtapal mahyá: tatsoko:ni wa:n kwali kitili:ntiaya wa:n yo:n ke:mah kite:tetsi:lowa para y..., para yema:nia, [ki]te:tetsi:lowa para mahyá: posteki ka:mpa ne: i..., itahtakoya:n para kwa:ilpiah komekat no: iwa:n Ke:mah yo:n a:mo wel se: kikehkelpachowa ke:meh se: kinekis, yo:n se ki..., yeh kitetsi..., moketsa itech komekat wa:n kitetsi:lowa ihkó:n, katka ma:chihchikaktik, ompa kitetsi:lowa wa:n ke:mah yema:nia kwikomaya kowit wa:n ke:mah kitel..., kilpilia:ya wa:n ompa kipe:waltia kiwi:panah kowit. Eheyi sah kita:lilia:ya, mahyá: *alambre** ya para a:mo kalakia nen tapial, kwa:ti komeka..., ne:n kamohmekat. Kie:kkwa, kwa:kwemeh kie:kkwa kamohxiwit. Tehwa:n semi timoskaltihkeh ika yo:n kamohxiwit, ika kamoh, ika kamoh ne:n timotekipanohkeh, tikto:kayah keni..., kamoh..., wa:n neh niki:xmati mo..., ke:ní:w se: kichi:wa kamoh, ke:ní:w se: ki..., ke:waltia, ke:ní:w se: kichkwati, ke:ní:w para se: kimanas. Yehwa yo:n kat..., ompa ika ta..., tawi:pana sah yo:n kwamekat, kiliah kw..., kwesalmekat, ye:ktakwa:wak semi wa:n koma:mo kwesalmekat yehwa ne:n kwitalkolmekat wa:n yehwa yo:n tata:wikmekat, ika tawi:panayah nochi. Ke:mah. I:n ye:kta:taman komekat tein *este** ekintsi:n nochi tite:chihilwih, se..., seki cho:kiloh? Kwali tite:chili:s kati:ni ne:n chohcho:kiloh. Pos semi cho:kiloh yehwa i:n, i:n .... Poposokani ye:kcho:kiloh no:, ye:kte:pa wa:n ti:ltik icho:kilo. Komo se: mocho:kilwih a:mo ki:sa ok wa:n yehwa ne:n ista:kpoposokani no: ye:kcho:kiloh wa:n i:n, i:n tata:wikmekat no: ye:kcho:kiloh. No: tiltik icho:kilo. Wa:n i:n, wa:n i:n te:sakame..., te:sakamekat no: cho:kiloh wa:n yehwa yo:n kowke:smekat no: ye:kcho:kiloh. Nochi chohcho:kiloh. A:mo cho:kiloh ne:n yo:n kwitaxkolmekat a:mo cho:kiloh. A:mo cho:kiloh yo:n. Ma:s[ki] cho:kiloh, a:yoh no:, pero a:mo te:pa n' icho:kilo, a:mo te:pa. Ke:mah wa:n yehwa yo:n kwetolmekat, yo:n a:mo no: [no:] cho:kiloh yo:n, ke:mah. ¿Pané: nochi de n', de n' komekat *o** tikmattok teisá: ok? Ah. Nochi a. Nochi a. Te:chili ne:n moto:kai. NiErnesto Vázquez, ke:mah.