*Bueno**, ¿teh tiki:xmatis, yo:n kwowit kiliah tio:kwowit? Kox neli n' tiki:xmattok, wa:n neh nikaki kihtowah *que** onkak o:me taman. Se: tein ista:k wa:n se: tein chi:chi:ltik. Pero kihtowah *que** tein chi:chi:ltik, kachi mahtakwachtik *que** tein ista:k. Wa:n niknekia nitakwowtamatis kox neli. Tehwa:tsi:n weli tine:chyo:lmela:was, tikmattos, komohkó:n tiki:xmatiskia, para timoyo:lmela:waskeh kox neli, o:me taman kwowit, o:me taman onkak de yo:n kwowit tio:kwowit. Pos neh niki:xmati yo:n tio:kowit ne:, se: taman sah. Ne:, se:, nikita chi:chi:ltik, pero neh nimolia tein chi:chi:ltik tein chika:wak kwowit ya. *Cuando** yo:n ista:k, kiliah ista:k pero xa: tein selik nimolia. Pero niki:xmati se: kow..., se: taman sah yo:n, yo:n kwowit. Wa:n se:ki kihtowah semi mahtakwachtik, pero a:t ke:ní:w. Neh no: ke:masá: no: n'te:tekik yo:n kwowit, no: n'tekik wapalmeh, no: nik..., no: n'tekik ke:masá: ika *sierra**, pero yo:n *sierra** tein yo:n tehwa:n, tein ta:tahmeh te:chne:xtilihkeh se: kitila:na ika se: ima:y, a:mo yo:n *motosierra** kiliah. Yo:n kachi tak ihsiwka kitekih n' kwowit, a:mo n'mati ke:ní:w yo:n, ke:meh *de motor**, neh n'mattok nik..., i..., ke:masá: t'te:ntekih n' kowit, yo:n tio:kowit, ne:, *cuando** se: 'te:nteki a:mo n'mati ka:nika mo..., ka:nika n' kowit ne:, mochi:wa, ox to:nalki:saya:mpa, ox tio:takia:mpa moka:wa yo:n kowit, ne:n, ne:n takwa:wak, tein xiiktik komo se: kiteki ika *sierra** wa:n se:ntapal ki:sa xo:no:tik. Yehwa yo:n, koma:mo wel se: wel se: tate:ntia ika n' *sierra**, te:..., te:ta:ni wa:n a:mo kits..., a:mo se: kiteki ok, moka:wa ke:meh *borrego** ipanko ne:, koma:mo wel se: tate:ntia. Wa:n komo teh kwaltsi:n ttate:ntia *mosierra**, ne:, a:mo kitsakwili:s yo:n kitekis pero soh tepitsi:n mah kwali te:neh yo:n *sierra** para kwali se: kiteki yo:n. Ni..., nikitak n' kwowit, se: kiteki yo:n tio:kowit, y..., o:m..., o:me taman *como que** s..., sentapan ne: xiiktik wa:n sentapal ne: achi xo:no:tik. Pero a:mo, a:mo nikmati de: ox, ox o:me taman, ne:n, de yo:n, yo:n, yo:n, tio:kwowit. Neh nimolia *que** xa: chika:wak, de, *bueno de** chika:waya yehwa n' chi:chi:ltik wa:n tein ista:k ok xa: tein selik ok nimolia neh. Yehwa nimolia neh, pero niki:xmati soh se:, se: taman sah yo:n kwowit *compadrito**. *Como que** teh tiki:xmati, de se: kwowit, ka:mpa ika kimaga *más** n' to:nal, ompaka n' chi:chi:le:wi. Wa:n ka:mpa ye:kawilowa, a:mo kimaga to:nal, yehwa yo:ni, ne:n, n..., yema:nik. Ke:mah. Yehwa nimolia neh *que** Wa:n neh nikta:lia *cuidado que**, o:me taman *porque** ke:mih se:, ke:mih moskaltia, *mismo** yehwa yo:n kwowit wa:n a:mo wel kitekisneki ok, ne:n, kwowtekkeh, nikakilia neh, *que mismo trozo** a:mo wel kitekilia ok *porque**, moka:wa semi mahtakwachtik, wa:n a:mo wel kolto..., a:mo wel kohtokaltia ok n' itepos. Wa:n *por eso** tikihtowah xa: o:me taman, *porque** pos ke:yeh seki kwali kitekih ihsiwka wa:n seki a:mo wel kitekisnekih. Yo:ni ne:chka:ya:wa neh, pero niki:xmati n' tio:kwowit, *pues** o:me taman. Wa:n nikaki ihkó:n kihtowah *que siempre** o:me taman eski. Yehwa sah yo:ni nikmati neh. Ke:mah, pos neh, neh *que** n'mati neh, pos neh sen..., sentaman sah niki:xmati n' tio:kowit, ke:meh nika:n tehwa:n a:mo kachi onkak, pero tein *más** momakah *cuenta** tein tanikwa:kopa nemih *o** Xa:ltipampa ompa semi imionkaya:n yo:n tio:kwowit. Pero nika:n tehwa:n a:mo okachi we:i tei, yeh ika a:mo timomakah *cuenta que** ox, ox o:me taman yo:n tio:kwowit. Ke:mah, pero neh n'matini *porque**, kení:w de o:..., de se: kwowit de o:me t..., o:me taman kichi:waya *porque**, seko yema:nik, *bueno** wa:n seko ne: xo:no:tik ki:sa *porque** yema:nik. Wa:n seko ne: ki:sa xiiktik, xiiktik, kwaltsi:n nehnemi n' tepos komohkó:n ika *sierra**, a:mo semi te:tani, xiiktik kwaltsi:n. Xiiktik kihto:sneki kitektiw kwaltsi:n, pampi:xowtiw, ne:n, kowtamomox. Wa:n seko nikihtowa xo:no:tik *porque** a:mo ki:sa n' tamomox, mote:nihilpia sah se: *isierra** koma:mo te:neh. Sentapal ki..., i:pa iwki, iwki yo:n kwowit nimolia eski o:me t..., o:me .... *Como que** sen..., sentapal ne: takwa:wak wa:n sentapal ne: achi, achi poxa:wak. Yehwa nimolia neh yo:n kwowit *compadrito**. *Bueno**, ¿wa:n yo:n i:pa se: taman sah n' kwali *serbi:ro:s**, a:mo *serbi:rowa para** kalkwowit? ¿I:pa r..., pa..., i:pa para kowwapal sah? ¿Oso *serbi:rowa** okseki teihsá: se: kichi:walti:s? Komo t..., Pos yo:n kwowit *serbi:rowa** de miak taman, sayoh mah, mah, mah kita n' a:koni, ne:n, *kiserbi:ro:s** para a:mo kwehwelo:s n' kwowit, komo melaktsí:n pos ki..., ki..., tein melaktsí:n kwowit weyaktsi:n, kita kite:makas n' tamachi:w, de kinekis se: kalkowit, se: taihtiyo:t *o** se: kale:wal, kwali kitekih wa:n yo:n ki..., kikohkoto:nah, kikwih para wapaltsitsí:n. Pero kitah, ne:n, ne:n, a:kin ia:xka, a:mo kwehwelo:s, komohkó:n weyak kitekisneki wa:n chihkoltik pos kwehwelowa ya, sentapal sah ki:sa wehweliwi a, ne:n, i:n *costera** kiliah, wa:n para a:mo wehweliwis miak..., kachi kwali kitekih tohtokotstik ke:meh kite:makas se:, sake:ra o:me, e:yi *vara** ne:n, ne:n kwowit, para a:mo ka:wilo:skeh. Wa:n, wa:n komohkó:n kita melaktsí:n se:, se: se: tein kite:makas kwali, sake:ra se: na:wi *o** ma:kwi:l *vara kitekih para teihsá: kale:waltsitsí:n oso taihtiyo:meh. Koma:mo *g..., gironcitos**, komo tsikitsi:n pos kitekih *gironcitos para, para puertas** kikwih, para teihsá: ihkó:n, *mesameh** kichi:wah. Yo:n kwo:wit nejó:n neli ki..., kite..., kitiliah ke:meh a:mo ka:wilchi:waskeh n' kowtsí:n *porque**, para a:mo kwehwelo:skeh *porque** kachi kwali *que** tohtokotstik, ke:mih kite:makas n' *tabla** sah, ke:mih kinekiskeh, ke:mih kite:makas ne:n kwowtsí:n, o:me *vara**, o:me *vara** wa:n tahko, e:yi *vara**. Yehwa yo:n kitekih n' kwowit, *por eso** kitekih seki, seki wapalmeh, wa:n seki pos tein kitah mehmelaktik pos *serbi:ro:s** a:mo teh moa:wilo:s pos kitekih para kal..., para kalkowit ya *compadrito** yo:n. Kwaltia para kalkowit no: taxi:kowa semi. Pero ok..., kachi ki..., kitekih kachi ne:, para wapalmeh, *porque** kachi, kachi kinki:sa n' toni..., kinamakah *porque** kachi patioh ki:sa yo:n kinmakah *por, por pie** n' kihtowah n' koyo:meh. Yehwa n' kinamakah yo:n kwowit. Pero no: kwaltia para kale:wal, kwaltia para taihtiyo:t kitekih yo:n. Ke:mah. Pos yehwa yo:ni nikneki nikmatis *porque**, para no:, komohkó:n nimokowilia se: kowtsi:ni ka:sá:, nikte:teki:lti:s, pero mah kitekika:n, toni *serbi:ro:s**, kale:wal, taihtiyo:meh oso kwowapal. Para se: itatsakwil de se: icha:ntsi:n pos neh nimolwia no: kwaltias. Ke:mah. ¿Ka:n semi *delicado** eski de iw..., na:la:paliwis? Yo:n ke:mah semi, n' a:t semi, semi ika tepitsi:n pala:ni ke:meh, a:mo semi takwa:wak n' kwowit, wa:n *más** takwa:wak eskia, i:pa n' a:t i:pa kichi:..., kichi:wilia *mal** ne:n, ne:n, wapaltsí:n. Yo:n kwowit moneki mah se: kipia ka:mpa a:mo taa:paliwi, para a:mo kwehwelo:s n' a:tsí:n, n' a:tsí:n semi tawehwelowa wa:n kipala:ntia niman. Niman ista:ka:pala:ni. *Por eso** yo:n kwelitah yo:n para wapalmeh, para kalihtitik mah yeto, ka:mpa taiya:ntok, ka:mpa a:m..., a:mo kimá:s kiowit, para a:mo wehweliwis, *porque** wehweliwi ika tepitsi:n yo:n, yo:n *compadrito**, n' kowit semi, semi yema:nik, niman a:chichi:na wa:n pala:ni a. Wa:n yehwa ya yo:ni n' kinchihchi:wah ihkó:n *kwowcajontsitsi:n**, teihsá: kichihchihchi:wah tein kwaltsitsi:n i:n tokni:wan tein tama:chihchi:wanih, kowxi:manih, kowtehtekinih tein kichihchi:wah teihsá:, tehwa:n tikilah *kwowcajon**, ¿yehwa yo:n *serbi:ro:s**? *Hijuemala**, yehwa, yehwa n' semi kwaltsi:n kina:miki yo:n para kitek..., kitekiti:ltiah yo:n *porque** neli kwaltsi:n yo:n kwowit, ne:, semi kwaltsi:n *porque** alaxtik, kawaktik wa:n ahwia:k. Kox ..., Yeh ka yo:n kweli..., kwelitah ne:n tokni:wa:n, kwaltsi:n kixihxi:mah n' wapalmeh. ¿Kox kiwelitaskiah komohkó:n koyo:meh? Ke:mah, *o**..., yo:n komo semi kwelitah yo:n, *porque** kwaltsi:n kawaktik yo:n kwowit, yo:n kichihchi:wah teihsá: ke:meh yo:n tilmahewalo:nimeh *o** i:n kowxi:lahmeh tikin..., tikiliah. Kichihchi:wiliah kwaltsi:n kalaxowah, kwaltsi:n moka:wa kahkawaktik. Wa:n kita:liliah yo:n, kita:liliah ok *barniz** ne:n i:n, tak kowxihxi:manih, kita:liliah e:yi taman. Se: taman tein ti..., ika ki..., mahyá: ki..., kia:palowah wa:n ika se: taman, ika o:me taman ya kita:liliah ne: para tepitsi:n ki..., kalaxo:skeh wa:n yeh se: taman tein yo:n kawaktik a kita:liliah. *Por eso** te:chtanektiah i:n tachihchi:wanih, eh, ke:ní:w kwali moka:was para no: yehwa:n kinamakaskeh kwali yo:n, yo:n, ke:mih yo:n tilmahe:walo:nimeh, ke:meh yo:n, kowxi:lahmeh oso sayoh ke:meh i:n tatsakwilmeh. Tein kwaltsitsi:n moka:was, Ke:mah. wa:n xa: kachi kixta:waskeh neh nimolwia. Kixta:wah *porque** kwelitah yo:n, kwaltsi:n yo:n kwowit semi, semi, ne:, kawaktik, wa:n kita:liliah ok yo:n *barniz**, yo:n kita:liliah yo:n kowxihxi:manih, kachi kwaltsi:n mo..., moita wa:n kit..., tepitsi:n *medio** chi:chi:ltik n' kita:liliah, ke:meh, ke:meh itapalo ne:n tio:kowit. Ye:kkwaltsi:n moka:wa, ika yo:n kwelitah wa:n kixta:wah semi ika ipati:w. A:, *bueno**. Ke:mah. Entó:s yehwa sah yo:ni neh niknekia nikmatis, *que** yo:n kowtsi:ni para toni *serbi:ro:s**, wa:n niki:xmatia neh *como que** nimokaya:waya o:me taman. Pos, teh tine:chyo:lmela:wa ya *que** i:pa se: taman sah n' eski. Pos tasohka:matik a no: tiki:xmatiskeh ke:ní:w moka:wak. Ke:mah. Ke:mah. De ka:ni n' teh ti..., tik..., tiki:xmati yo:n kwowit, de ka:ni n' teh tiwi:tsa? Neh nik..., niwa:le:w de nika:n San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa niErnesto Vázquez. Neh nimono:tsa Juan de los Santos, pero pos a:mo niki:xmatik s..., semi yo:n, kowtsitsí:n, pero a:man no: nikmatis a. Ke:mah.