*Bueno compadrito** kwali tine:chili:s yo:n kiliah *eski:nahxokoyo:lin**, ki:niwki wa:n ki:ní:n se: kichi:wa para se: ki..., para yo:n, se: kichi:wa tapalo:l, ke:meh ne: se: ki..., se: kikwi *porque** n' ixo:chio, oso a:mo. Yehwa yo:n kwali tine:ch..., tine:chili:s *compadrito**. A:, yo:n eskina:doh xokoyo:lin, ke:mah, nejó:n niki:xmattok yo:n, *porque** tehwa:n ke:meh i:n *tipobres**, ti..., a:mo onkak tomat ke:masá: *o** ne: kowtah tietokeh a:mo 'tsikwi:nih tikwitih xola:lpan n' tomat, pos *cuando** tikwa:snekih se: tapalo:ltsí:n, se: *pollito** oso kwaltia yo:n kwa:kownakat se: kikwa, a:kin kikwa, yehwa kikwe:choliah de, de eskia tomat, kwali kikwe:choliah yehwa yo:n, *esquina:doh xokoyo:lin** wa:n se: kite:mowa tein yo:n, yo:n chi:chi:ltik n' imetskowyo. Ma:chihchi:chi:ltik n' ima:..., ima:kowyo tein, *bueno** n' ima:xiwyo tein selik ok. Wa:n ikechselo nochi chi:chi:ltik de i:n itsmol tein mochi:wa kone:t ok, chi:chi:ltik kachi ne:n i..., iyo:lselo. Yo:n se: kite:mowa tein yo:n sehseltik ok, tein moahkokheketsa, a:mo teh ima:xiwyo ya, yehwa ne:n se: ki..., se: kite:mowa komo se: 'kwa:sneki chi:lposo:n. Wa:n yo:n mahyá: tomatsí:n ya. Mien..., yehwa yo:n se: ki..., kikoma:li:xka no: oso kimanah, a:kin kinekis kichi:was chi:lposo:n kimanah, wa:n k..., wa:n kikwe:chowah metako iwa:n *chilito** tepitsi:n, 'koko:liah wa:n mochi:wa chi:lposo:n kwali wa:n para toni nikowas tomat ok, *mejor** yehwa ya yo:n, yo:n xokoyo:lin se: kikwi no:. Wa:n nejó:n, komo xi:tomachi:l se: kikwa:sneki, ma:k..., komo a:mo teh i..., komo a:mo teh tomatsí:n no: kwaltia se: kikoma:lixka yo:n isehselotsi:n se: 'pohposteki tsikitsitsi:n, wa:n se: 'koma:lte:ma, wa:n para kwaltsi:n nochi ixkis mah se: kitsompacho ika taxkaltsí:n se: kitsompacho, kwaltsi:n ne:, its..., ixki *parejo**, yema:nia, wa:n ke:mah xki:xtia ne:n, yo:n ika ixiwyo se: ki[...], iselontsi:n ixiwyo kwaltia. Ne:, se: kiki:xtia ya ne: koma:lko yo:n xokoyo:lin, wa:n de yetok a *moplato**, kom..., komo tikixkak a n' *chilito** pos iwa:n tik..., tikmo:lta ya, mahyá: xi:tomachi:l ya wa:n tikwa xi:tomachi:l ya. Wa:n a:mo tiko:wtokeh ok ne: ka:mpa kinamakah yo:n tomat, pati:yoh wa:n de a:mo tei wa:n i:n *tipobres** tiki:xmattokeh tikwah yo:n, yo:n tapalo:ltsí:n. Tikwah miak xi:tomachi:ltsí:n, [...] kiwe:liltia ke:meh xi:tomat eskia. Ke:meh eski yo:n tikwa:skia yo:n kiliah ne:, a:tomat oso mi:ltomat yo:n kikwe:chowah, iwki ki:sa ne:n, ne:n, xi:tomachi:l. Wa:n kwaltsi:n we:lik ki:sa *compadrito** yo:n no:. Yo:n we:lik para tapalo:l ne:n, ne:n, yo:n, *esquina:doh xokoyo:lin** oso we:lik xi:tomachi:l. I:n *tipobres** tiki:xmatih xi:tomachi:l tikwa:skeh yehwa yo:ni. Ke:mah, yehwa yo:n niki:xmati nehwa, we:lik yo:n, yo:n, yo:n komekat we:lik. Mochi:wa ta:pantsi:n, ke:meh se:, se: se: *vara de** wehkapan moskaltia wa:n we:i mochi:wa wa:n itsmoleh komohkó:n kipia ya n' itaktso:n. Moskaltia sake:ra se: *metro** n' ikechselo, tein itsmol ya. Wa:n yehwa se: kiteki, tein yo:n selotsitsi:n. Kachi aha:yoh yo:n, *que** se: kikwi yo:n *porque, porque** ia:yo. Yehwa ya we:lik n' tapalo:l no: n..., para chi:l..., para xi:tomachi:l wa:n we:lik ne:n chi:lposo:n. Yehwa niki:xmati *compadrito** we:lik para se: kikwa yo:n, yo:n xiwtsí:n, yehwa yo:n xokoyo:lin kiliah. *De veras** ihkó:n, nijó:n, ke:mah nikneltoka *compadrito de que**, yo:n xokoyo:lin neh no: nikmattok, no: nimitsili:ti, nijó:n, xokoyo:lin pos kiliah *eski:nahxokoyo:lin**, *porque** nika:n etok n' oksé: xokoyo:lin wa:n etok ne:wí:n seko. Entó:s ne:wí:n seko yetok, no: taman yetok, *por eso** kiliah *eski:nahxokoyo:lin *porque** nika:n yetok wa:n oksé: ne:, ne: ompa yetok. Wa:n yo:n ki..., neh nejó:n *antes** no..., nota:tahwa:n ko:nte..., ko:nkwiah, wa:n 'kwitih wa:n kiki:xtiliah n' ie:wayo. N' ie:wayo chihchi:chi:ltik n' ie:wayo wa:n kipohpostekih wa:n ki..., kimanayah wa:n kixokoltia:yah wa:n ke:mah kikwe:chowa:yah, pos yehwa no: ke:meh tikitayah, de semi tatasohti pos a:mo tei, ne:n, ne:n, para, ne:n, tikowaskeh ya n' tomatsí:n pos yehwa tikwiah. Tikwiah ihkó:n ne:n ke:meh eskia tomatsí:n, ta: yo:n xoko:k. Xoko:k, entó:s kikwe:liltia ya ne:n, tomatsí:n ke:meh eskia n' tomatsí:n kikwiah ta: kwe:liltia:ya ne:n chi:ltekpin. Ihwa:k chi:ltekpin 'ta:lilia:yah, kita:liliah s..., nijó:n, kita:lilia:yah nochi nijó:n chi:ltekpin wa:n *casi** kima:nelowa:yah ya. Ke:masá: 'kwe:chowa:yah itech metat, *o** ihko:ni kima:pa:tayah ta: yo:n, de ihkó:n yoksi a yema:nik wa:n yo:n de ihkwi:ntsitsí:n pos, sehselik wa:n kwaltsi:n se: kiposteki wa:n se: kikohkoto:na. Se: 'kohkoto:na yo:n wa:n ike:span ipane:wayo nochi kwaltsi:n, ne:n, chihchi:chi:ltik. Chihchi:chi:ltik wa:n yo:n, wehkapania, seki ihkó:n moka:wa wa:n seki wehkapania, ihkó:n, ihkó:n de mochi:wa wa:n ompa momahmaxalowa ya, ompa momahmaxalowa ya, ke:mah mochi:wa ya ihkó:n iyo:lselo ya. Yo:n iyo:lselo no:, no:, neh nikitaya, seki kitekih n' iyo:lpan wa:n no:, no: 'kwe:chowa:yah. 'Kwe:chowa:yah iwa:n kima:nelowa:yah ya no: pero, pos nijo:n, yo:n semi we:lik no:. *Yo:[n], por eso** kiliah nijó:n, eski:nahaxokoyo:lin *porque**, no:, no: taman. No: taman yo:n xokoyo:lin, sayoh achi tepitsi:n pan..., [pam]pohpototik. Pampohpotototik wa:n chi:chi:ltik n' ie:wayo. Nijó:n chi:chi:ltik n' ie:wayo, komo se: kiposteki n' iwa:n yo:n, [En]tós yowi n' iwa:n n' i..., n' ie:wayo. Yo:n nijó:n kiki:xtilia:yah achto ne:n ie:wayo. Ke:mah para kichi:wayah. No:, no: weliah ihkó:n kipostekiah wa:n kimanayah, para 'kwe:cho..., ke:masá: ihkó:n xoxowik kikwe:chowa:yah, pero kachi kwat..., kachi tahtakwa:wak. Wa:n kachi kwaltsi:n ki:saya de ki..., ka:manayah, de ka:manayah, kikwe:chowa:yah ika metat, ika ne:n metat, [n]e:n, pos a:mo semi takwa:wak ki:saya, ne:nke:n kikwe:chowa:yah ya. Wa:n yehwa yo:n kipante:kilia:yah teihsá: tapalo:ltsí:n, emo:ltsí:n no: ki..., kita:lilia:yah, ke:masá: kita:lilia:yah yo:n a:ko:lin, iwa:n ya, yeh kwe:liltia:ya, ke:meh eskia yo:n xo:xokoyaya. Wa:n teihsá: tapalo:l, ihkó:n teihsá: yo:n, pitsonakatsí:n *o** piotsi:n, kichi:wayah, ne:n, chi:lposo:ntsí:n *o** *o** yehwa ya ne:n teihsá: chiktehtsi:n ihkó:n te:chchi:lposo:wilia:yah *o** teihsá: ihkó:n, pos kwe:liltia:ya semi. Semi kwe:liltia:ya yo:n, yo:n ke:meh eskia, ne:n, ke:meh eskia tomatsí:n. N' *antes** nochi tikwiah yehwa. Kihto:s, "Ne: xte:mo:ti ne:, ne: xokoyo:lin, *eski:ahxokoyo:lin** onkas ne: tepe:tsi:ntan. Yo:n, yo:n onkaya ke:masá: ne: tehtepe:tsi:ntan ihkó:n onkaya wa:n seki, seki ihkó:n e:wia nijó:n. Yo:n, pos ka:nsika se: kitaya, ka:nsika se: kitaya ihkó:n ne:, itsi:ntan se: tet no:, no: se: kitaya. Pero yo:n no: a:mo, a:mo nikihto:s mone:nekia, yo:n ke:masá: e:wia ihkó:n. Wa:n no: ke:masá: seki no: kwelitayah ihkó:n ki..., kito:kayah. Kito:kayah wa:n no:, no: mowe:ita:lia:ya no: ne: ke:man. Wehka:w ya, aya:mo. *Bueno** a:mo n'mati nijó:n o..., ox no: tikmati *compadrito**, no: kwali tine:chili:s teh, xa: kachi tikmattok nijó:n ki:ní:n se: ki..., oso te:chchi:wiliah tapalo:l, te:chchi:wilia:yah, ki:niwki, xa: kikwa, ne:n, n' i..., n' iteyotsi:n ne:n chiktehtsi:n *o** teihsá: ihkó:n kwali tit..., kwali tine:chili:s no:, *compadrito**. A:mo, no: iwki sah neh n'mati neh, no:, iteyo a:mo teh, a:mo teh kikwa chikteh niú:n tei *porque** iteyo mahyá:, ka:kaxtsitsí:n pané: *vasitos** wa:n te:mpantsitsikiltik n' ima:xiwyo, na:wka:n tsihtsitsikiltik ne:n yo:n i..., iteyotsi:n. Wa:n yo:n i..., se: ki:xtapa:na ki:sa pané:, pané: xa:l kipia n' iihtik no: yo:n kowtet, pero a:mo kikwa teh chikteh, niú:n tei, i:pa ompa sah moa:wilowa tak, tak yo:n, tak xina:ch yo:n xokoyo:lin. Pero neli n' tehwa:n tikwa:yah yehwa yo:n tehwa:n tikiliah eski:nahxoh..., eski:nahxokoyo:lin. Pero iwki sah, a:mo, tein selik pos a:mo e:wayoh, a:mo ki:sa n' e:wat *porque** selontsi:n. T'pohpostekiah sah wa:n kwali nikwa:ya chi:ltamo:ltal, nik..., nikoma:lte:maya ihkó:n n' i..., iselo. Wa:n nikmo:ltaya neh wa:n nikta:lia n' *chilito** wa:n nitakwa:ya ika ya, xi..., xi:tomachi:l ya. Wa:n komo chi:lposo:ntsí:n, de yo:n kimanah yo:n n' kwowit, tein selontsi:n wa:n ke:mah kimanah mah molo:ni, kimetai:xte:mah, 'kwe:chowah ya wa:n kwa:kownakachi:lposo:n oso *pollitochi:lposo:n** kichi:wah, ke:meh eskia tomat n' kita:lili:skiah. Iwa:n, iwa:n chi:lwa:ktsi:n kita:liliah para chi:lposo:n. Yehwa n'mattok, yo:n we:lik, yo:n, yo:n kowtsí:n semi, xokoyo:lin. Yehwa sah *compadrito** yo:n niki:xmattok no:, de..., no:, tehwa:n tikwah no:, n' *tipobres** tikwah yo:n xokoyo:ltsí:n. Pos neh no:, pané: yehwa sah no: nikelna:miki. Ke:mah. Ke:mah, pos yehwa sah *compadrito**. Pos yehwa de n' tikitayah sah. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n, tiknekih t'matiskeh no: ox iwki n' tiki:xmati n' teh, no: *igual** a neh niki:xmati. Ke:mah, pos neh, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w xola:lpan, nika:n San Miguel Tzinacapan. Nehwa nik..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, de n' San Miguel Tzinacapan.