Pos nika:n ti..., timonohno:tsatih tein tikmatih teisá: ihkó:n, teisá: xiwtsitsi:n *o** teisá: ke:meh i:n wiwilakani pos tikitaskeh de ke tikmattokeh ke no: pahti. Entó:s nehwa nika:n ni..., nimonohno:tsati nehjó:n, ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, nehwa ninemik nika:n Tozán, mono:tsa Tozán, Jonotla, pero ninemi nika:n xopanako, San Miguel Tzinacapan tikihtowah. Nehwa nikpia nehjó:n e:yi powal xiwit ika e:yi, ika e:yi xiwit, entó:s yehwa nehjó:n neh nimitsilia. Mm, wa:n a:koni mitsne:xtilih yo:n wiwilakani. Wa:n, wa:n, wa:n teh, wa:n teh ke:ní:w ti..., ti..., timono:tsa? Neh Juan de los Santos. Juan de los Santos. Wa:n żKa:n, ka:n tinemik? A:, neh San Miguel. San Miguel, ompa, ompa tinemik no:. Entó:s i:n wiwilakani pos ne: ke:maniá:n tota:tahwa:n tik..., te:chmanilia:yah para nehjó:n tik..., tkwiah para yo:n tikiliah estsompi:l, yo:n estsompi:l, yo:n estsompi:l onkak de e:yi taman. Onkak de n' ista:k wa:n onkak yo:n achi tikiliah ne: kwi:kwiltik wa:n kostik. Entó:s se: *vez** ne:chilia no:pá:n, kihtowa "i:n". Kilia no:má:n "ki..., ki..., ", kihtowa "kikokowa ihtik i:n, i:n kone:t", katka ninohne:l ok. Entó:s kilia "pero xikwiti nehjó:n, yo:n e:watsi:n de, nochi tein okmaxiwit no: n' i..., iyo:lselo wa:n xikwiti wa:n x'ma:nelo iwa:n i:n wiwilakani wa:n yo:n, yo:n oksé: wit..., e:wat kiliah tsina:kae:wat". Nehjó:n tehwa:n tiki..., tikiliah ne:n ya..., pero a:mo, pero tehwa:n tikiliah tsina:kae:wat tiki:xtia:yah ihkó:n, ki:xtia:ya no:pá:n. Kehke:waya wa:n kisemanaya ihkó:n, entó:s kisemanaya, entó:s ompa kita:lia:ya ne:n wi..., wiwilakani, entó:s *porque** yo:n kokolis, yo:n de e:yi taman. Yo:n chi:chi:ltik wa:n yeh yo:n achi kwi:kwiltik wa:n kostik. Yo:n kokolis yo:n semi te:kokoh se: ipoxko. Mm. Entó:s yehwa yo:n ne:n tehwa:n te:chmanilia:yah wa:n ompa ne: monohno:tsyah. Entó:s yehwa yo:n tik..., tikitayah wa:n pos nehjó:n, nehjó:n, enhjó:n wiwilakani nehwa niki:xmattok de o:me taman, taman de n' ista:k, mota:lihtiw nochi nika:n ne:n ke:meskia yo:n se: ko..., [kokotsitsi:n] ihkó:n pero wa:n *después** nochi mowi:wila:na ihkó:n mochi:wa, momahmaxalowa ompa mota:lia nehjó:n kostik ixo:chio. Yo:n onkak *hasta** ne: a:nalpa, ne:wi:n ka:mpa kowtahpa, yo:n mowi:wila:na ihkó:n, ihkó:n yowi, ihkó:n yowi wa:n ompa mota:lia yo:n kostik. Wa:n oksé: taman wiwilakani itech n' ohti, ka:mpa se: nehnemi ihkó:n pos onkak ke:masá: mota:liah semi, yowi itech n' ohti ihkó:n *hasta** ipaniá:n se: taksa. Mochi:wa ihkwi:n yowaltik n' i..., itsi:ntan. Itsi:ntan wa:n paniá:n sah monalwayo:tia wa:n entó:s de yo:n wiwilakani nehjó:n yeh nimitsilihtoya ke yo:n kwali para to..., topah, tota:tahwa:n ne: te:chchihchi:wilia:yah, te:chmanilia:yah para nehjó:n te:ch..., estsompi:l nehjó:n te:ch..., te:chkwia. Teisá: tikwa:yah, tikmahse:wayah, ne: pahpatatsi:n *o** teisá: ihkó:n, xokotsi:n *o, o** li..., limi:tah, entó:s nochi te:chchi:wilia:ya ihkó:n *mal** te:ch..., te:chpe:waltia:ya itech se: ipox, te:ch..., te:chkokowa:ya. Entó:s ika yo:n ne: te:chkwi a nehjó:n, pos yo:n, kiliah ne: estsompi:l. Yo:n estsompi:l, se: *vez** ne:chilia ne:n no:má:n wa:n no:pá:n kilia "ekintsi:n mokokowa ne: kone:t, a:it ton t'ta:lili:skeh". Kilia "pos tikwitih ne: estsompi:l wa:n estsompi:l, yo:n a..., wiwilakani wa:n nehjó:n tikmanili:tih iselo wa:n yo:n xa:lxoko..., Xa:lxokot ie:wayo, yo:n chi:chi:ltik, yo:n no: kwali wa:n yo:n okmaselo:t. Entó:s tikwi:litih wa:n tik..., tikmanili:tih wa:n achi miaktsi:n a:tsi:n tikta:lili:tih wa:n nehjó:n tikmattokeh tsikitsi:n mo..., motokotso:s wa:n tikmakaskeh mah tai". *Porque** nehjó:n estsompi:l nehjó:n de, de e:yi taman *hasta** de na:wi taman, yehwa de n' ista:k wa:n tein yo:n achi kwi:kwiltik wa:n kostik wa:n seki achi ma:nel, ma:nel no: te:kwi. Entó:s de n na:wi taman nehwa nikmattok nehjó:n kokolis ne: tik..., tikpiah pero ke:meh tikmattokeh ne:n tota:tahwa:n no: tonika mopahtia:yah entó:s pos tehwa:n no: ihkó:n te:ch..., te:chne:xtilihkeh ihkó:n ti..., timopahtiah pos tikitatih ne:n wiwilakani ne:wi:n, *porque** yo:n wiwilakani tein ista:k neh niki:xmattok wa:n panki:sa ahko wa:n wehkapan ihko:ni wa:n mowi:wila:na wa:n mota:lia ix..., ixo:chio ne:n achi kostik. Wa:n n' oksé: wiwilakani yo:n no:, no:, no: *igual** pero yo:n, yo:n wiwilakani yo:n mo..., mopi:ki, [mo]pi:ki ihkó:n, yo:n a:mo, a:mo mopata:wa. Yo:n wehwetsi sah *cuando** yo:n xokoyati a de itsi:ntan, wehwetsi a. Entó:s yehwa nehjó:n tik..., tikitah wehwetsi a pos a:mo, a:mo kwaltia, Entó:s pos yehwa i:n ekintsi:n tiknemiliah nika:n timotapowiah ke:meh ... Tehwa:tsi:n no: xa:, xa: tikmattos no: de ke ... Teh xa: kachi tikmattos de ke ki:ní:w ika timo..., timopahtiah wiwilakani. Wa:n neh, wa:n neh nimolwia ... *Cuando** kinemilia:yah te:ch..., te:chpahmani:skeh ika yo:n xiwtsitsi:n wiwilakani, koma:mo mitsna:nik se:, kat..., ke:ní:w kichi:waskiah. Pos ta:, ta: yehwa yo:n ke:meh ekintsi:n nimitsilihtok ne: de e:yi taman ne: kita:liayah. Yo:n e:wat, de yo:n tikiliah tsina:ka, se ... Wa:n ... *Porque** neh nimolwia ke ika se: taman koma:mo mitsna:mik, a:mo ika takowtamatiskeh wa:n iwki mitska:waskeh ya, *asi es que** sepa kite:mo:skeh oksé:. Pos tehwa:n yehwa yo:n tik..., tikitayah wa:n *después** pos *siempre** te:chna:mikia ihkó:n de ke nehjó:n e:watsi:n wa:n tak semi, semi kwali ta: te:chna:mikia tepitsi:n. Me:noh pero neh nimolia ke yo:n ista:kwiwilakani ke komohkó:n a:mo mitsna:mikik se: tein, tein onkak, tein kitekiti:wih yekinika, *pues** kipia de kite:mo:skeh sepa n' oksé:, tein yo:n witsyoh *porque** neh niki:xmati se: ista:kwiwilakani kilwiah yehwa tein yo:n ixo:chio, a:mo mopata:wa ok. Iwki tsi:nxokxoya wa:n wetsi a ne:n xo:chitsi:n. Ke:mah. *Casi** pi:ktok ihkó:n, mopi:ktok ke:meskia na:wi, na:wi taman ihkó:n pi:ktok. Mm wa:n *entonces** yehwa yo:ni kite:mowah. Koma:mo mitsna:miki n' oksé: *porque** ihkó:n ke:meh onkakeh o:me, e:yi taman wa:n kokal..., kokolis ke:meh tikihtowa ke no: onkak o:me, e:yi taman. A:mo t'matih ka:ti:ni mitsna:mikis *porque** a:mo t'matih itech kat..., tonika timope:waltih, xa: teisá: ta:kilo:t tikwah. Tikwah se: pahpata wa:n timaya:naya wa:n mitschi:wili:s *mal**. Pos ke:mah, yehwa yo:ni nimitsilwia ke ke:meh i:n wiwilakani, tiki:xmatih o:me, e:yi taman, se: a:mo mitsna:mikis wa:n se: mitsna:mikis *porque** i:n kokolis onkak no: miak taman. Ke:mah. Mitskwis yo:n estsompi:l, iksá: tisekwis, iksá: *porque** tima:lti:h wa:n tikawa:ntoya. A:mo poliwi ton ika mitskwis, *porque** n' kokolis de estsompi:l ihsiwka te:chkwi. Ke:mah. Wa:n seki ika yehwa yo:n pahtsitsi:n, de xiwit, kitekitih wa:n te:chmaniliah neh nimol..., we:noh nikitaya. Wa:n ke:mah para te:chmakah ya tota:tahwa:n mah titai:ka:n wa:n *siempre** komo mitsna:mikik no: niman momakah kwe:ntah *porque** no: niman mo..., mo..., niman mone:xtili:s, *o sea** niman kitaskeh. A:mo tia:s ok n' kalan. Wa:n koma:mo mitsna:mikik, *como siempre** ihkó:n *seguido** tia:s wa:n yehwa sah ika ti..., ti..., titahmattos. Pos yehwa sah ika se:... *Cada ratito** tikinehe:was ta:ka:n yowak. Pos ke:mah, pos ta: yehwa yo:n ... Wa:n para mitsna:mikis yo:n ista:kwiwilakani oso mitsna:mikis yo:n ti:ltikwiwilakani kipia de kimanah se: *litro de** a:t wa:n yo:n se: *litro de** a:t kiwa..., kitsokowa:tsaskeh. Mah molo:ni, molo:ni, wehka:was, wehka:was, kichi:was se:, se: kwali *rato**. Mah molo:nto. Mah molo:nto, *una vez** moka:waki:w *o sea** un..., ke:meh moka:waki:w se: *taza** ya sah. Se:, se: *este** tepitsi:n ya sah n' a:[t], kitaskeh ke a:mo semi miak ok, mm, *entonces** para mitsmakaskeh xitai a. Tsikitsi:n, se: tachala:n. Wa:n ompa ke:mah kichiaskeh komo kitah a:mo tiow ok n', a:mo tiow ok kalan, entó:s mitsna:miki a. Niman kihto:skeh a:mo kina:miki, mm. A:mo wehka:wa sepa kikwiti:wih seki wa:n sepa seki kimanaskeh wa:n mits..., se..., mitstohtokaltili:skeh de xita:tai a. Ke:mah. Sayoh ke a:mo titai:s kahbe:ntsi:n *porque** mitsilwi:skeh ke kahbe:ntsi:n mitschi:wili:s sepa yo:n kokolis. Wa:n komohkó:n tipahtisneki pos no: timoxi..., no: timoihyowi:lti:s. Se: ka..., a:mo se: tai:s wa:n yehwa yo:n de ke pos ne:n wiwilakani pos yo:n mes..., ke:meh tikihtowa nikmati de ke no: kima:nelowah iwa:n yo:n ma:talin. ke:masá: kima:nelowah ihko:ni wa:n yehwa yo:n kisempanketsah ika se: ko:ntsi:n. Ihwa:k a:mo ke:meh ... Se: *bote** kiketsayah, ekintsi:n ika se:, se: ko:mit, de kontsi:n de ke kipanketsah. We:noh, pero komo ... Wa:n yehwa yo:n ne:n te:chmakah *porque** ne:n [nanki]matih ne:n kokolis, ne: te:kwi ne: se: mokokowa, se: ... Te:kokoh se: ihtik pos, pos *seguido, seguido** se: yowi kalan. Se:, se: mota:li:ki wa:n sepa se: yowi, se: mota:li:ki wa:n pos tsikitsi:n semi. Seki, seki sayoh posok se: ki:xtia wa:n pos yehwa yo:n te:makah yo:n pahti, komo kitah ke yo:n kwali a nochi, ihkó:n mo..., mochipa:wtiw, mochipa:wtiw a *porque** seki ma:nel, seki ista:k wa:n kostik wa:n seki pané: esti. Entó:s esti ma:nel, yo:n estsompi:l. Entó:s yo:n ... Pero neh nikihtowa ke komohkó:n tiknelowa wiwilakani iwa:n oksé: xiwit tei no:, no: kit..., no: kihtowah no: tapahti:s. No: kiko..., koto:na yo:n kokolis, pos a:mo tikmatiti ok kati:ni mitsna:mikik, kox wiwilakani oso yo:n oksé: xiwit tein kiwa:lkwitoh. Wa:n para titakowtamatiskeh ke kati:ni ne:n pahti Pos monekis yehwa sah yo:n o:me:n tikimpataskeh *de mismo** to:ka:it kipia. De *mismo** yehwa ne:n ... *De mismo** wiwilakanimeh ti:ltik, ista:k *o** chi:chi:ltik. *Porque** nikmattok yo:n name:chilihtoya ne:n itech ohti ne:n [oh]te:noh, ohte:noh moskaltia yo:n wiwilakani, yo:n a:mo, a:mo kwaltia, yo:n soh ihkó:n moso:sowa, moso:sowa. Nika:n yetok ohte:noh wa:n nika:n yowi, ke:masá: *hasta** itech n' ohti, paniá:n se: taksa. Yo:n ima:tsitsi:n ihkwi:ntsitsi:n, a:mo wehwei. Pero yo:n a:mo, a:mo nikmati ox, ox kwaltia para topah, yo:n sayoh nehjó:n ihkó:n tikiliah wiwilakani. Pos yo:n sayoh ne:nemi ihkó:n *porque** kipia ihkó:n, tikiliah wiwilakani *porque** nika:n i:n, nika:n yowi sepa se: n' i..., ima:i wa:n nika:n se: yo:wi wa:n ihko:ni, *por eso** tikiliah wiwilakani pero yo:n pos neh a:mo nikmatia ox ne:n topah. Ka:n yehwa, ka:n yehwa ki:xmatih ta:la:mat. A:mo yehwa ta:la:mat, ke:mah, a:mo yehwa. *Porque** ta:la:mat no: se:. A:, ta:la:mat yo:n, yo:n se: kwiwita wa:n nika:n itsi:ntan kipia ke se: ihkó:n yewaltik pané: yo:n ikamohyo. Mm. Ikamohyo, *casi** se: kwiwita wa:n panpilkatiw ihkó:n. A:mo, ta: no: nalwayowa. No: nalwayowa pero ... Wa:n yo:n ta:la:mat no: pahti. Pero neh nikihtowa ke ta:la:mat a:mo wel tikwiskeh iwa:n ya wiwilakani. Tein ista:k wiwilokani *primero** se: kimanaskia wa:n *después** a n' tein yo:n, tein witsioh, de yo:n ma:pa:pata:wak. Wa:n *después** a oksé: tein yo:n tikihtowa tehko kowtikpak, para ihkó:n timokas..., timo..., tik..., tiki:xmatis kati:ni mitsna:miki. Mm. *Porque** komohkó:n tiknelowa iwa:n okseki, pos a:mo t'matiti kati:ni mitsna:mik wa:n kokolis es..., estsompi:l ta:taman. Mitskwis chi:chi:ltik *o** mitskwis yo:n achi, komoke wihwila:ni sah. Mm. Wa:n mitskwis se: tein, [be], *este** sayoh ala:wak pero semi mitskokowa, semi te:kokoh. Te:kokoh nochi se: i..., yo:n kokolis ... Semi te:kokoh, nochi senkopi:ni se: itahtahkoya:n. Mitskoko:s *hasta** motsontekon *porque** ke:yeh yehwa yo:n, yehwa yo:n *este** tein tikmachilihtok. Ti..., ke:meskia yo:n mits..., mitski:tskihtok, se: titotomoka wa:n a:mo tikmati ok ke:ní:w eski wa:n *hasta** mitskokolaki:s. Pos yehwa yo:n ne:n ... nió:n *ganas**, nio:nó: tikpias chika:walis para tinehnemis. A:mo tikpia chika:walis para sikie:ra tiwetstos, nochi tiktatsiwilia timoketste:was. Yehwa yo:n mits..., mits..., mits..., mitspechia ya. Wa:n ne:, wa:n ne: ... Nehwa nikteltoka *porque** se:, se: *vez** ne:chkwika wa:n pos ne:chkokowa:ya *hasta** nika:n nokwite:nxa:yak, *parejito** wa:n yehwa yo:n no..., noihtik nochi ke:meh eskia yo:n motetsi:lowa:ya, ihkó:n mote:tsi:lowa:ya wa:n nika:n se: ikwite:nxa:yak, ke:meskia yo:n mahka:wi. Wa:n yehwa yo:n a:mo n'matik ox kati:n ne:n, ke:meh yehwa:n kisema:nelohkeh yo:n pahti, de se: ita:tahwa:n pos yehwa:n kinekiskiah mah ka:n te:na:miki a. Ke:mah. Pero a:mo, wa:n es ke:meh tikihtowa, n'neltoka de ke a:mo tikmatih kati:n te:chna:miki pero yehwa:n no: momohmowtia:yah *porque** yo:n, yo:n kokolis yo:n te:chahsia ... Pos yo:n semi miki:lis, yo:n tahtyowi:lis. Pos ke:mah. Yo:n a:mo wel timose:wis de yowak, yo:n ti..., ti..., titokotsiwtos *porque** tepisti:n tiwi:tsa wa:n sepa tiow para ne:. Sepa tiwi:tsa ke:meskia yo:n tine:nentok sah pero yo:n timoki:tskihtinemi *porque** mitskokowa moihtik. Entó:s ihkó:n *hasta** timota:li:ti, *hasta** nio:nó:, nio:nó: titakwa ok, tein ke:mah a:tsi:n ya ne:n ti..., se: tai, a:tsi:n ya, a:tsi:n ya se: tai. A:mo se: maya:na ta: nehjó:n te:..., te:kokoh se: ihtik wa:n nochi *hasta** se: itsontekon, nochi, nochi ka:mpa se: ahaktok *porque** se: mochihchika:wa. Mm. Wa:n yehwa yo:n a:mo nikmati kati:n ne:n *mero** te:chna:miki pero yehwa:n no: *tanto** momohmowtiah, t'matis se: ita:tahwa:n ikó:n. *Por[que] ... Momohmowtiah, niman kihto:s niow nikwiti wiwilakani wa:n nikta..., ne:n iselo wa:n okmaselo:t. Wa:n yo:n kiliah tsina:kae:wat, nikwiti wa:n ma:talin. Tikma:nelo:tih nochi wa:n tikmanatih, tikmanatih pero a:mo tikmati..., a:mo tikmati..., a:mo ti..., we:noh, a:mo tikmatih kati:n *mero** te:chna:m..., ta..., te:chna:miki, niman tikihtowah pos ekintsi:n pané: ne:chna:mikik a, ta: niahka kalan se: *viaje** sah, pané: mo..., mochipa:wtiw a, mochipa:wtiw a, mo..., mo..., *casi** moye:kta:lihtiw a ne:n ... A:mo niow ok. Entó:s se: i..., se: ita:tahwa:n no: mowelitahya, kihto:s "pos ne: pantiti a ne: nokone:w, *porque** pos nehjó:n pané: a:mo kachi yowi ok". Pero yo:n a:mo, a:mo tikmatih kati:n te:chna:miki, yo:n de na:wi taman ne:n wiwilakani wa:n yehwa ya de n' tsina:kae:wat, de n' xa:lxokot wa:n okmaselo:t wa:n yehwa ya ne:n ma:talin. Kos..., te:chna:miki ne:n wiwilakani *o** te:chna:miki ne:n xa:lxokoe:wat *o** yehwa i:n selo:t de ne:n okmakowit oso ne: ma:talin, a:mo tikmatih. Pero yo:n ke:meskia timis..., timi..., tikchi:wah se: *lucha** para mah tipahtika:n, a:mo tikmatih kox ti..., ox kati:n te:chna:miki yo:n. Ke:mah *porque** ti..., tia:skeh ne: tapahti..., ne: xola:l, de ne: tapahti:lo:ya:n, pos nehjó:n a:mo ... Ompa te:chmakaskeh pahti pero pos a:mo tikmatih ox te:chna:mikis, ke:masá: a:mo te:chna:miki pos yehwa ya yo:n, yo:n xiwtsitsi:n nochi te:ch..., te:chmakayah. *Eso**. Mm. Ne: wehka:w neli, a:mo kachi onkaya koyo:meh tein te:chmakaskiah pahti. Mm, mm. *Siempre** mokwehmolowa:yah sayoh tote:iskaltihka:wa:n. Neh nikitak ihkó:n se: *tiempo** niwetsik itech yehwa yo:n kokolis. Mm. Nikchi:wak ke:manih se: sempowal to:nal *más**, *cerca** se: me:tsti, nitamikokolaka ya. Wa:n nochi, nochi ke:meh tikihtowa wiwilakani, wa:n nochi yo:n tein ista:k, tein ti:ltik wa:n yo:n ma:talin, sentane..., senta:tanemilihkeh pero sehse: kimanayah. A:, sehse:. Wiwilakani oso wiwilakani sehse:, a:mo se: ne:chna:mik, ta:la:mat, a:mo se: ne:chna:mik, ihkó:n tein weli, ihkó:n pahtsitsi:n kin..., kinyo:lmahxitia:yah para mah ne:chpahti:skiah. Wa:n ninohne:l katka ok, *entonces** a:mo ke:man n' kahxilihkeh toni ne:chna:mikis wa:n n' niow, niow kalan *cada ratito**. *Cada ratito**. Yo:n [*seguido**] ... Wa:n se: *tiempo**, se: *seńor**, se: ta:tahtsi:n, wa:lah wa:n kochiko nokalihtik. A: kochik ne:n pos ton ... Nopopá:n kiwa:li:kak, ke:meh nopopá:n semi ta:wa:naya. A: k..., Entó:s kiwa:li:kak yo:n ita:wa:nka:ikni:w mah ompa kochiki *porque** yo:n ta:tahtsi:n katka de Tepetzintan. A: kikne:lih wa:n ompa moka:wak a. Mo..., mo..., mo..., mo..., mono:tsaya Agustín Amado Tepetzintan. A:, de ne:wi:n. *Entonces** yo:n ta:tahtsi:n kimakakeh ya tapech wa:n mote:kak ihkó:n me:sahi:xte:nte:noh wa:n neh ke:meh ne: nikochi. Ompa, ompa cerca tietok. Wa:n nomomá:n ompa ne:chkwida:rohtok. Wa:n *entonces** kilia "pos ki..., toni kilia mo..., kimaka mopili", kilia "pos ta: i:n estsompi:lti". "A:, estsompi:l". "Estsompi:l" wa:n kilwia "pero semi kwali" kilia "na:nah wiwilakani". Mm. "Yo:n tein ti:ltik oso yo:n witsyoh oso i:n seki, i:n ista:k. ˇManili!". "Ka:n teh kina:miki ta:tah" kilia *porque** kit..., tiktamima:makakeh ya nochi *hasta** ta:la:mat, xa:lxokoe:wat, pero a:mo teh kina:miki. Wa:n xikita" kilia "tel *seguido** yowi, yowi kalan". "A: pos" kilia "xikchi:wa se:, oksé: taman, xiko:ya" kilia se: sinti. Tsi:kat, yo:n sintsi:n, yo:n chihchi:chi:ltik, yo:n wehwei chi:chi:ltik. Se:, mm, se: sinti" kilia "xiko:ya tein tsi:kat". "Wa:n xiktewa:tsa itech koma:l, tatewa:ts wa:n xika:lpi:chi ika, ika, ika refi:noh". Mm. "Wa:n yo:n refi:noh" kilia "ika xika:lpi:chi". Wa:n ihkó:n ke:meh tohtoto:nik" kilia, "ke:meh taxi:ko:s ika ihkó:n xikmahmaga" kilia "nika:n ikwitte:ntikpak *porque** sektok. Ah..., ihkó:n aha..., Aha..., ahahsitok ne:n tao:ltsi:n *o, o, o** ki..., *o** kikwe:chohkah. Tao:ltsi:n tatewa:ts, ta..., Mm, a:mo. A:mo, a:mo ta: tatewa:ts. kwe:chohka itech metat, a:mo. A:, tatewa:ts sah. Entó:s ka:lpi:chichi" kilia "ika refi:noh wa:n ompa ihkó:n" kilia ika x'mahmaga". A:. "Nika:n" *Porque** mopili" kilwia "sektok". Ikwit..., ikwite:n..., "*Cuando** kochi, *cuando kochi mo..., mopehpeta:wa". Nika:n ikwit..., A: wa:n k..., "Wa:n *por eso** sekwik" *Casi ne:wi:n kita:lia ne:. "Wa:n *entonces** ekintsi:n ..." "I:n mopili" kilia "a..., de a:mo teh kina:miki a nochi a i:n pahti tein xiwtsitsi:n tiki..., timits..., tikmatih no:, pos *ojalá**" kilia "dios kitio:chi:waskia mah kina:mikiskia ya". Wa:n tikita ya *cuando** tipilimeh a:mo teh tiktasohka:matih. Mm. Entonces** nikilia no:má:n "*Mamá**. Es..., "Wa:n ke:yeh tikna..., tikilwihtok ne: ta:wa:nkeh ke toni ne:chmaka, pos ox ne: ne:chmakati pahti" A: ke:meskia yo:n ... "Monka:n tikita tapahtihkeh ta: wintitok". Ke:meskia tiktawe:lmat, tik..., tiktawe:litak ne: ke:n mitsilih. Niktawe:lmat. *Entonces**, de ... Pero nomomá:n a:mo kichi:wak kwe:ntah. Tein ke:mah yeh kichi:wak yo:n, kitewa:ts n' tao:l wa:n ne:chta:lilih. Yeh kineltokak ke:meh, ke:meh kihtoh ne:n ta:tahtsi:n. Yeh kineltokak ke:ní:w ne: *porque** kia:bur..., ki..., kio:meyo:lo:tihtoya ya. Kio:meyo:lo:tihtoya ya, a:mo kimati a ok toni ne:chna:mikis, *entonces** de ke ki..., ne:chta:lilih yo:n tao:ltsi:n ika ne:chtahtatih, neli nika:n se: ikwitte:ntikpak. Ompa se: ikwinte:nxa:yak, se, nika:n se: iekapan. Wa:n ke:mah. Niahki se: *viaje** wa:n ika ompa nia:skia, niahki *hasta cerca** tane:ska:na:wak. Tane:si a, tane:si a, [ih]kó:n, ihkó:n, ihkó:n ti..., ke:meskia, ne: .... Tane:si a. Mo:stika a:mo niow ok. Pos nomoma:n ompa kisegui:rowilih yehwa yo:n pahti no: wa:n tikneltokakeh *desde** yo:n to:nal ke a:mo sayoh se: pahti onkak de wiwilakani. Mm. nió:n no: de ta:la:mat, sanoke miak taman pahtsitsi:n onkak para tehwa:n i:n ti..., ti..., tein tinemih, miak kokolis te:chkwi wa:n miak pahti onkak para se: pahtis. Pos yehwa yo:n de que, pos kwaltsi:n ti..., timoliah nika:n, para mah tikmatika:n katí:n te:chna:miki. *Porque** neh no: nikmattok de que yo:n, koma:mo mitsna:niki yo:n wiwilakani pos yehwa yo:n, kwitih yo:n tikownex tepitsi:n poto:ni ne:n tit, timo:yo:t wa:n kikwih wa:n kwitih se: pahpataiswat wa:n kikwih se: *bolita** ihkó:n wa:n kwaltsi:n kipi:kih. Kipi:kih nehjó:n tikownex wa:n te:ta:liliah nika:n, nika:n ka:mpa i:n se: ixi:k, nika:n te:ta:liliah wa:n nika:n wa:n te:tahkoilpiah ika se: tilmah. Pero kihtowah *a veces** ke:meh yo:n se: tai a:tsi:n *o** se: ma:lti:ti *cuando** tasese:ya. Wa:n te:pitsa n' ehekat oso se: tai a:sese:ka:t *cuando** yo:n .... Tipoxsekwi. Se: siowtiwi:ts ka:sa: ika se: yowi wa:n se: tai se: a:t sese:k pos yehwa yo:n te:kokoh se: ihtik. Entó:s yo:n para mah, mah kawa:ni se: i..., nika:n de se: ikwi..., nika:n ka:mpa se: ixa:yak, de nika:n se: ikwitte:ntikpak pos nehjó:n no: ihkó:n, ihkó:n te:pahpahchowah, ihkó:n te:pahpachowah nika:n se:, nika:n wa:n nika:n se: ipox *hasta** se: tena, te:kokoh nika:n wa:n te:iliah "xi:ko, xi:ko" kihtowa "nika:n i:n" kihtowa "ximo..., taxi:ko" kihtowa "*porque a ver** xa: tipahtiskia" Pos yo:n tohtotoktik nika:n te:ta:liliah, ne: yo:n, neh no: nikmattok. Wa:n mitsna:mik. Ne:chna:mikik no:, pero yehwa yo:n se: kihtowa ke:meh se: tama:manelowa a:mo tikmatih kox, kati:n, xa: te:ch..., niman tikihtowah, "Xa: kina:mikik tepitsi:n no: ne:n, ne:n tikownex, xa: kina:mik ne:n wiwilakani" *O** xa: okmakowit, yo:n a..., a:mo tikmatih, mm. Ke:mah nimitsilia neh ke miak taman onkak de kokolis no:. Miak taman kokolis onkak. Onkak tein ista:k wa:n onkak tein chi:chi:ltik. Tein chi:chi:ltik ma...., mm. Tein chi:chi:ltik *más** te:tamih *porque puro** esti tiktamotati:w. Tika:wati:w nochi esti, *puro** chi:chi:ltik *porque parejito** chi:chi:ltik *porque** esti. Esti wa:n, wa:n yo:n a:it ka:ni wa:le:wa yo:n esti, pos ta: tsikilitsi:n wa:n .... Pos mati ka:ni pero tia:s wa:n a:mo tiktamo:tati:w sakie:ra se: *vaso**. Sanoke *solamente** o:me, e:yi tachala:n. Mm. Wa:n to..., wa:n mitskokowa, ke:mah, *más** titotomoka ke tein tikta:li:ti:w. Pos yehwa yo:n nehjó:n tik..., ne: nika:n ti..., molihtokeh pos nehjó:n. Pos nika:n tikihtowah ke yehwa yo:n timoyo:lmahxitiah. A:mo tikmatih. Ika yo:n pahtsitsi:n tein, tein te:chne:xtilihte:wkeh towehka:wkayo:ta:tahwa:n. Yehwa:n yo:n te:ch[ne:xtilih ... A:kin kineltokak pos tikneltokakeh. Wa:n tikchi:wah *fuerza** tikte:mo:skeh yo:n pahti tein nika:wí: mochi:wa. *O sea** tein nika:wí: te:chne:xtilihkeh wa:n a:kin a:mo kineltokak pos yehwa ya yo:ni komo kitilia tepisti:n teisá: kikokowa ipili. De nika:wí: ko..., kowtah, de n' .... Karre:rah kitalo:xtilia tapahtihkeh ne:, ne: kaltapahti:lo:ya:n wa:n ompa onkak de nochi, *o bien** mitspahtiliah *o bien de una vez** mitsmiktiliah. Yehwa yo:n nochi de n' [tein], sayoh se: kichi:wa *lucha**. Niman se: kihtowa pos nikwi:kati, niknemi:lti:ti i:n nokone:w *porque** pané: a:mo teh kina:mikisneki. Yehwa yo:ni. Pero pos ekintsi:n pos yehwa yo:n neh nikmattok yehwa yo:n *siempre** kwali nehjó:n xiwtsi:n, nehjó:n pahti wiwilakani wa:n ... Pos wiwilakani nochi pahti, de nochi yo:n e:yi taman. Wa:n ta:la:mat no:. Mm, ta:la:mat, yehwa yo:n nimitsilia neh. Tak xa: no: taman, oksé: taman niki:xmattok ta:la:mat *porque** se: kwiwita Wa:n, wa:n *este** ne: .... Ma:talin tikilwia, no:. Ma:talin, *porque** ma:talin onkak de e:yi taman. Ista:k, ma:i:ka:nraya:doh. Mm, chi:chi:ltik wa:n yo:n ma..., yo:n ma:ihista:k, *ra..., rayado**, ihkó:n i:ixtapal kipia. Wa:n oksé: yo:n achi tsikitsitsi:n wa:n onkak de ista:k ma:talin. Mm. Tein kilwiah kaballeroh ma:talin, i:n nika:n onkak ata. Onkak nika:n I:n kipiah nika:n. Kilwiah ka..., kaballeroh ma:talin. *Porque** kabaye:rohma:talin Wa:n ista:k ma:talin yeh. Yo:n .... Ma:ihista:k nochi i:xko wa:n ima:i:ka:n. A:ndale. Mm. Nika:n, nika:n pero nika:n pané: ahalaxtik *más**. Ahalaxtik. Mm, nika:n *rayadi[to]**, ke:meh nochi nika:n i:n, ihkó:n *venitas** nochi *parejo** nochi, nochi *ra:raya:doh**. Wa:n oksé: ma:talin yeh tamparaya:doh, mm. Yo:n kwaltsi:n *hasta** n' iyo:lselo no: kwaltsi:n. Mm, ihko:ni. Ke:mah, kwaltsi:n wa:n yo:n ixo:chio ne: no: ista:k. Ista:k seki wa:n seki pané: *moradito**. Pos nika:n tikpiah miak pahti, iwa:n tinentokeh. Mm. Sayoh ke a:mo tikmatih ka:ti:ni pahti para *cada** teisá: ihkó:n tein te:ch..., te:chkokowa. Pero de kokolis ke:meh i..., miak iwa:n tinentokeh kokolis, ihkó:n miak pahti nika:n ipan tiihkatinemih. Pos nochi tikmatih nika:n tehwa:n ke:meh ekintsi:n nochi timolihtokeh ne: xiwtsitsi:n sayoh a:mo nochi tiki:xmatih pero seki tiki:xmatih, ne: tikitah, "A" kihto:s "ne: niktekiti wa:n nikwiti wa:n se:, ne: ne:chna:miki. Ke:mah. Entó:s tikitah nochi *mismo** tehwa:n ekintsi:n timone:xtilihtokeh. Ke:meh yo:n, yo:n ye..., ye:wa kihtohtoya ke onkak yo:n wi:tsikite:mpi:l. Mm, mm. Pos yo:n wi:tsikite:mpi:l pahti de nochi, komo tiopoche..., tiopochehkati kita:liliah tsiktsi:n refi:noh, ika mitspahpacho:skeh wa:n mitsna:mikis. Ke:mah. Wa:n komohkó:n, komohkó:n *este** a:mo mitsna:miki, kimanaskeh wa:n mitstai:lti:skeh tsiktsi:n. Tsikilitsi:n. A:xka:n komohkó:n tikokoti kima:xakwalowah sah wa:n icho:kilo tein kipia, tein ki:sas ixiwyo, de n' icho:kilo ya. Yehwa kichala:nili:skeh ya mokoko, mm wa:n i:xtewa:kis. Ki..., kima:pa:tskah, kipa:tskah nika:n wa:n kichala:niah, pero .... A:mo moneki tapahtihkeh koyo:t. A: wenoh, entó:s yehwa ya, entó:s ne:n ti.... kwiti. Timolihkeh nika:n i:n, *A ver** ke:ní:w timono:tsa? A: de *que** Pos nika:n i:n, yehwa i:n timo:yo:lmahxitiah Mm. Ika i:n teisá: wa:n kipia de tikintapowi:skeh *hasta** topiliwa:n. Ke:mah *Porque** topi:piltsitsi:n ti..., *más** ne:paka, *más** tapati:yowa wa:n panki:sa de ipati:w teisá:, koyo:meh kite:tehkoltiah ipati:w *porque** yehwa:n pos ompa ya no: motekipano:skeh. Pos ompa ya no: mo..., mose..., mopale:wiah ya no: wa:n ... Wa:n topiliwa:n koma:mo kipiakeh tomi:n para mopahti:ti:wih ompa. Pos kipia de kite:mo:skeh yehwa:n yo:n xiwtsitsi:n wa:n para no: mopano:lti:ske. No: mokwida:ro:skeh ika, mm. Para nehjó:n pos mo..., no:, no: kitaskeh ke:ní:w, kati:n, kati:n te:chna:miki nehjó:n. Ihkó:n *mero**. Xiwtsitsi:n para .... Entós:, yehwa sah. Entó:s nehjo:n ti..., nehwa ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Nehwa ninemik nika:n Tozán, Jonotla tikihtowah. Pero nehwa nehjó:n nietok nika:n Xopanako, San Miguel Tzinacapan tikihtowah. Nehwa nikpia e:yi, e:yi powal xiwit ika e:yi, entó:s nehjó:n ompa, ompa ninemi ompa. A:xka:n tehwa:tsi:n ke:ní:w timono:tsa. E:yi powal, e:yi powal xiwit. Ika e:yi, ika e:yi xiwit *más**. ika e:yi xiwit *más*. We:noh. Mm, Neh a:mo. Neh nimono:tsa Juan de los Santos. Mm. Nikpia e:yi powal wa:n mahtaktio:mo:me xiwit. Aha, aha. Pos más, más**. Wehka panki:s.... Mm. Wehka:w ya nikinitilia:ya, nikinitilihtiwa:la:ya taskaltia:nih ke:ní:w moservi:rowah wa:n ke:ní:w mo..., ke:ní:w mpahtia:yah Wa:n ihkó:n ke:meh se: kitaya pos ihkó:n tikchi:wtiwi:tseh, seki te:chki:sa wa:n seki a:mo pero de nochi, nochi pos kipia de tikpa:pataskeh, se: taman a:mo kina:miki, se: taman te:chna:mikis wa:n ihkó:n *hasta** kipia de moka:was kwali se: kokoxkeh tein moka:wa itech tapech *porque** de se: wetstotinemis de miak to:nalmeh, te:yo:lahsis. Te:yo:lahsis wa:n .... Wa:n te:kokolakih. Wa:n ki.... Pero ke:namih kichi:waskeh *este** se: *fuerza** tote:iskaltihka:w de te:chpahti:skeh. Pos kite:mowah miak pahtsitsi:ni, xiwtsitsi:n. Wa:n kipia de te:chahokwiskeh, mm. Te:chna:miki, te:chna:miki. Ke:mah, pos miak tasohka:matik tine:chilih, timonohno:tskeh, ekintsi:n tima:tankeh.