Neli pos, nika:n, a:kin nika:n sepa timona:mikih, ne:n, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah tsotsokapahxiwit, ¿ke:niwki ox moskaltia wehkapan oso ta:lpantsi:n? Yehwa yo:n n'neki nimitstahtani:s. Ke:mah, tsotso..., tsotsokapahxiwit. A:, tsotsolpahikxiwit, t'neki tikmatis, nika:n ti..., timona:mikkeh. Ke:mah. Pos kwaltsi:n nochi se: kimatis nijó:n tsotsolpahxiwit, nijó:n semi kwali no:. Pos ke:masá: tikwiah ihkó:n niki..., [ki]ma:xakwalowa:yah, kwali para, ne:n, tsotsokameh. Yo:n kiliah yo:n xiwit no: [pos] porin ma:tsohtsotsoltik ni..., xa: tiki:xmati *por eso serbi:...,** kilia tsotsolpahxiwit Nijó:n ne:wí:n a:mo no: semi wehkapantiah, ta: mosowa sah, wa:n yo:n semi kwali. Mm, mosowa sah. Ke:mah. Wa:n y..., yehwa nijó:n kwali, neh niki:xmattok o:me taman, seki yo:n kiliah tsotsokakowit, yo:n no:, no: *igual, mismo** yehwa, pero i:n seki xiwtsí:n. Xiwit sah, mm. I:n xiwtsí:n, ma:ahalaxtik wa:n pos no: ista:k n' ixo:chio wa:n no: kwali para yo:n, yo:n kokomeh, yo:n tsotsokameh. Ke:mah. Wa:n i:n oksé: tsotsolkowit no:, no: *igual**, no: *mismo** yehwa. Pero no: oksé: taman, yeh kowit, ne:n, ta:ki. Kowit, mm. Yo:n ita:kka, ne:n, xa: tikmati no: nijó:n *cuando** tsikitsitsi:n selik nijó:n achi xohxoxoktik wa:n *después** ihkó:n chika:waxtiw, moka:wtiw kostik. *Después** chi:chi:le:wi. Yo:n no:, no: se: kikwa wa:n tsope:k. Tsope:k, mm. Tsope:k yo:n, n' tsope:k, ne:n, i..., n' iteyo wa:n yo:n neh, yewaltik ke:meh yo:n kowach n' iteyo, E:yi iteyo mokwitok. E:yi. E:yi. Yo:n kiliah e:yi n' iteyo. Kiliah n' e:yi iteyo *porque** e:yi mosehsenkwitok, ihkó:n monahna:miktok, ihkó:n monahna:miktok. E:yi. Ke:mah. A:xka:n de se: ki..., se: kikwa, se: kitekia pos moska:wa nijó:n sehse: se: 'ki:xtilia ya yo:n iteyo, Mm, ke:mah Ke:meh yo:n kwali ne:wí:n a:na:lpa nochi yehwa, ne:wí:n yo:n i..., ikowyo pos a:mo no:, a:mo no: kwaltia para teisá:, teisá: para kali. Yo:n kwaltia para kowtati:l sah. Mm, mm. Para kowtati:l. Para kowtati:l wa:n pos ne: n' i..., n' imahma:yo, ne:n, ikowyo achi nextik. Nextik wa:n no: *igual**, ne:n, ixo:chio no: achi ista:k, Ke:mah. Ista:k wa:n nehnextik. Mm, mm. Wa:n nochi kwaltia para n' ima:tako:yo, nochi kwaltia para kowtati:l. Para kowtati:l. Wa:n yo:n kwaltia para, ne:n, para pahti, yo:n ki..., se: kikwa no: wa:n seki se: koxtilia ka:mpa ne: seki tepitsi:n se: ki..., ki:xtsoya:na para mah eski:sa wa:n se: kohxilia no:. Ke:mah, mm. Mm, ke:mah. Yo: no: se: kipa:ta. Mm, ke:mah. Wa:n no: *igual** ne:n xiwit no: *mismo** yehwa, sayoh ke ne: xiwtsí:n ne:n tsotsolpahxiwit. Se: xiw..., xiwit seki. Xiwit, yo:n kiliah tsotsolpahxiwit *porque** ma:tsohtsotsoltik no: wa:n pos no: kwali. Xiwit, mm. Ke:mah. No: kwali pero a:mo no: semi wehkapania. Mm. Wa:n teh xa:, xa: kachi tiki:xmattos nijó:n, nijó:n tsotsolpahxiwit wa:n oksé: n' kowit, ke:meh i:n se: nentinemi pos se:, se: kitstinemi, Pos neh niki:xmattok k..., ke:mah. Pos neh no: niki:xmattok yo:n tsotsolpahxiwit kiliah, pero kiliah tsotso..., tsotsolpahxiwit wa:n nejó:n porin i:xtsohtsotsoltik ne:n wa:n ikowyo pitsaktsi:n wa:n m..., mohmoloxtik ikowyo wa:n ima:xiwyo nochi moloxtik n' i:xko wa:n ima:tampa moloxtsi:n. Wa:n ixo:chio nejó:n ihista:k, wa:n moahkokehketsa ihkwí:n imahma:tsa:la:n, xo:chitsí:n moahkoketsa tsikitsitsi:n sah ata. Yehwa niki:xmattok yo:n pero a:mo n'mati ox y..., ka:n wehkapan mosowa sah. A:mo semi wehkapania. Wa:n oksé: kowit no:, ¿No: tiki:xmattok? Oksé: kowit, ne:, ne: tehwa:n nika:n tiki:xmatih, kiliah to:to:tsapot. To:to:tsapot. To:to:tsapot. A:mo tikiliah ne: tsotsokakowit, tehwa:n tikiliah tso..., tiki:xmatih nika:n San Miguel, to:to:tsapot. Niki:xmattok kwali ke:ní:w mochi:wa, ineketsalis niki:xmattok, ne: ma..., ma:wewe..., ma:pa:pata:wak, ma:wehwei wa:n ima:i:ka:n, ma:i:ka:nehnextik. Wa:n mo..., yo:n moketsa mahyá: mehmelaktik sah niman moketsa ne: kow..., i..., itsmol wa:n ka:mpa, *cuando** xo:chiowa ya, mochi:wa n' *racimito** ompa mop..., mopampilowa se:..., se:sah ihkó:n mo..., sehse:, ..., we:weyak mochi:wa n' *racimito** wa:n ompa kihki:sa kostik, i:..., i:n ixo:chio, kostik. Kostik ixo:chio, wa:n nejó:n mosahsa:lo:wa ne:n, ne:n iteyotsitsi:n, ompa de x..., de poso:ni a ompa wetsi a xo:chit, moka:wa iteyotsi:n pero ehe:yi *esquinado**, [ko]moke e:yi iteyo. E:yi n' iteyo. [Ih]ko:n we..., we:weyah mosa:sa:lowa ihkó:n wa:n .... *Mero** ta:ki ke:meh xi:kalkowtet, iw..., iwki a ne: ... wa:n iwki a n' iteyo ke:meh xi:kalkowtet, soh ke ne: *más** wehwei. Pos ne: sayoh pané: ehe:yi. Ehe:yi n' iteyo. E..., e..., eh..., ehe:yi iteyo wa:n xi:kalkowtet no: ehe:i mona:miki ata. Wa:n ne:, yo:n xi:kalkowtet yeh tapa:ni *cuando** chika:waya wa:n ne: a:mo tapa:ni, ne: oksi. Ne: yoksi ihwa:k se: kitapa:na wa:n ki:sa sehse: iteyo Ne: oksi. Ke:mah, ki:sa no: ya, pero se: 'kwa inakayo sah, yo:n oksi. Inakayo. Wa:n, pero a:mo n'mati ox para, para weli para tsotsokapah, para tsotsokameh, yo:n nik..., yo:n ni:xmati ne: kiliah to:to:tsapot. Pos yehwa 'kwiah ne: a:na:lpa, ka:nsika, Ke:mah, *cuan..., cuando** selik, *cuando** selik ne: xoxoktik wa:n *cuando** chika:wayati a, kostia. Wa:n *cuando** oksi a chi:chi:ltik a, ika se: kimati ke oksi *porque** chi:chi:ltik kowtet. Chichi..., Chi:chi:le:wi kwaltsi:n, sa..., ka:nsika chi:chi:le:wtok Chi:chi:le:wi, eh, ke:mah, chi:chi:le:wi wa:n se: kiteki kwaltsi:n *hasta** pané: yo:n *hasta** tihti:le:wi de yoksi. Mohmoxoltik wa:n ke:mah se: ki..., se: kiekowa, se: kikwaya tsope:k. Mm, wa:n mohmoloxtik tepitsi:n ata wa:n tsope:k, ke:mah. Ke:mah, tsope:k. Yo:n a:mo, a:mo nikihto:s te:pahwih. Ke:n:mo, ta: we:lik. We:lik. Ta: yo:n we:lik. Ke:mah. Pos ompa ne: kitekiah wa:n ki..., [ki]kwa:yah wa:n seki kohxilia:yah Mm. Mm. Ke:mah no:. wa:n yehwa yo:n xiwtsí:n ika kohxilia:yah wa:n pa:tia, ne:n, kokotsitsí:n, *porque** yo:n kokotsitsí:n nochi te:ne:nemi, Ke:mah. Koma:mo se: kitsakwilih yo:n pos mochi:wah, mochi:wah nijó:n, momiakiliah ya, momiakiliah wa:n a:mo ki:sah Ke:mah. Momikiliah. Mm. para tikichkwaskeh ihkó:n te..., te:koko:skeh tak. Ke:mah. Telonkayah neli, telonkayah, ke:mah. Miak ne: ke:man, tak kokolis katka no:, no: semi telonkayah, n' onkaya nijó:n kokomeh. Pero *después** ihkó:n kimattkeh wa:n mo..., mohxilia:yah, pos pahtikeh, ekintsi:n nikita pané: a:mo a:kin *más** kipia nijó:n kokomeh. Pero ne: ke:man *hasta** kone:meh, ne:n tak ika e:wi. A:mo kachi ok. Ke:mah onkaya, onkaya semi. E:wi nojó:n kokomeh. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n kitekiah ne:wí:n wa:n yehwa n' xiwtsí:n ihkó:n kikwiah wa:n kinta:lilia:yah pos kinina:mikia Kina:mikia. Wa:n yehwa i:n ko..., kowtet kikwiah sikie:ra ihkwí:n se: tama:tsol wa:n kinmakayah n' kone:meh. Yo:n tsope:k, yo:n a:mo nikihto:s chichi:k. Mm. Tso..., ke:mah. A:mo, tsope:k. Tsope:k ne:n iteyo, tsope:k de n', de n' kwaltsi:n yoksi. Wa:n yehwa ka:m..., *cuando** selik, *por eso** ke:meh tikihtowa, ne:n, selik, xoxoktik. Xoxoktik. Ke:meh xi:kalkowtet. Mm. Wa:n ihkó:n chika:waxtiw, ihkó:n chika:waya, kostia. Kostia. Chi:ch..., chi:chi:le:wi a, ke:mah. De kostia tepitsi:n, de ompa ke:mah mopatatiw, chi:chi:le:wi a. Yo:n ka:nsika mopampihpilowa, *hasta** .... Ka..., yo:n, yo:n e:yi taman, e:yi taman tapal mota:lilia wa:n ta:ki. E:yi taman. E:yi taman, mm. wa:n seki *hasta** n' ike:span no: mopilowa nijó:n kowtet. Ke:meh kowxi:lo:t. Yo:n kowke:span mopilowa, ata ka:mpa itoma:wakkowyo ompa mopampilowa ke:meh kowxi:lo:t pero yo:n *po..., por sartita** mochi:wa, *por sartitas** ihkó:n. I..., ke:meh xi:ka.... Ta:taman. Pero se:..., se:sah, se:sah yo:n, ke:mah wa:n niki..., niki:xmattok yo:n [kowit] niki:xmattok pero a:mo n'mati para toni yo:n *servi:rowa**, n'mattok para kowtati:l sah, wa:n yehwa sah. Pos ta:taman tikto:ka:itia pero no..., nochi yehwa, se:sah wa:n yo:n nochi ta:taman tikihtowah, kowtati:l wa:n pos nehnextik yo:n kowit, ma..., achi ma:..., ma:we:weyak wa:n *hasta** ima:yo no: nehnextik wa:n se: ... ke:mah, ke:mah, wa:n ixo:chio ista:k. nehnextik. *Este**, nika:n tehwa:n mochi:wa kostik, Kostik achi, no: *igual** ... ne:wí:n seki kostik, ihkó:n moma:nelowa tak ne:n xo:chit, tak de s..., we:noh a:mo se:, se: kita xa: de chi..., chika:waxtiw a. nika:n kostik ixo:chio, ne: ke:mah. Pos ka:n se: kimati ke:ní:w yo:n pero nikita neh kostik ixo:chio wa:n neli we:weyak *iracimito**, mochi:wa ke:meh xi:kalkowit ne:n mopampilowa ne:n *iracimito** wa:n ompa mota:lia xo:chitsí:n wa:n ke:mah pawetsi a, moka:wa kowtetsí:n, ne: xoxoktik mochi:wa n' tsikitsitsi:n, mo:skaltia, moskaltia, ke:mah kostia *después** chi:chi:le:wi *cuando** oksi a. Pa..., panwetsi a no: wa:n seki, yo:n ka:sá: ika se: kita ixwa, Ke:mah, ke:mah wa:n mo..., komohkó:n n' oksik wa:n a:mo a:kin kitek ompa ma:wilowa ya. ma:wilowa ya wa:n yo:n no: tak kikwah chiktehmeh Ke:mah. Tak ka:n se: kimati ox kikwah, tak ka:n se: kimati pero, pero kwaltsi:n oksi, chi:chi:le:wi nik..., kini:xmattok neh, Pos ta:taman tikto:ka:itiah, pero *mismo** yehwa, tiki..., tehwa:n tikiliah tsotsokakowit, tsotsokakowit nijó:n. Ke:mah. Ta:taman. Pero *mismo** yehwa, ta:taman, ke:mah, *mismo** yehwa. Tsotsokakowit *porque** ompa mopihpilowa, ne: mote:tekpa:na ne:n iteyo. No: kwali a, komo no: tiki:xmattok nijó:n kowtet, neyó:n semi kwali no: wa:n pos yo:n a:mo nikihto:s chichi:k, Ke:mah. Mm. Mm, tsope:k, tsope:k. Tsope:k kwaltsi:n. Kwaltsi:n de yoksi, kwaltsi:n tsope:k, Ke:mah, ihko:ni Se: tepitsi:n, ne:n, de selik. Ke:mah. Pos kwaltsi:n no: ekintsi:n de ke ti..., timolihtokeh wa:n no: ke:masá: komohkó:n e:wi de yo:n ka:sika se: te:iliah ton kwali para nijó:n kokomeh. Pos kwali se:, se: kili:s ne:n tokni:w oso se: yehwa, kihto:s ka:n ..., toni kwali Mm, ke:mah. Ke:mah. para se: 'kwiti:w yehwa yo:n xiwit, tsotsolpahxiwit wa:n yehwa yo:n tsotsokakowit. Ke:mah. Yo:n ke:mah a:mo nikmati katí:n, yeh, n..., a:mo ke:mah nik[ta:lia] *cuidado** ke:maniá:n, ne:n, xo:chiowa wa:n ke:maniá:n ta:ki, soh nikita ne:n yoksi. Ta:ktok ya Ka:n, ka:n se: kichi:wa kwe:ntah, se: kita *cuando** ne: ta:ktok a, se: kita pero a:mo se: kimati ke:maniá:n chika:waya, nió:n s..., nió:n se: momaka kwe:ntah. wa:n i:n xiwit pos nowiyá:n se: kitas, ne:n, se:, se: kahsis niman pero okseki ekintsi:n a:mo tikmatih kox, kox onkas a tsikitsitsi:n. Ke:mah. Ka:n se: kimati ke:meh a:mo tikta:liah *cuidado** ke:ní:w yo:n kowtet. Pero ke:meh ekintsi:n nika:n timonohno:tstokeh pos kwali ke timomati:ltiah, kwali se: kit..., se: kitas wa:n se: moli:s, ne:n, ke chika:wayati a yo:n. Ke:mah, mah se:, mah se: kita wa:n se: motapowi ke:maniá:n xo:chiowa, ke:maniá:n teyowa, Ke:mah, ke:maniá:n teyowa wa:n pos no:, ox no: kikwah ne:n chiktehmeh, no: kwali se: ki.... Neh niki:xehekowa xa: no: kikwah n' chechelo:meh, ta: tsope:k. Kitahtapa:nah yo:n, de e:yi kihki:xtiah n' iteyo, ta: n' iteyo ihkwi:kwí:n pero sayoh ke tepitsi:n wehwei ihkó:n *porque** de e:yi. Ke:mah. Cha: kikwah, yo:n kikwah eski, yo:n nochi kikwah sah yehwa:n. Ke:mah, kikwah sah. Ke:mah. Ke:mah, de e:yi wa:n .... Ke:mah wa:n, wa:n tila:wak ipanakayo, De e:yi ma..., pos ti..., tiki:xmattok ke:meh yo:n kowach, tila:wak n' ipanakayo. Ke:mah, tila:wak. Pos yehwa yo:n nochi tik..., pos kwaltsi:n de ke nika:n tietokeh wa:n nika:n timahsih n' itech nika:n i:n, timona:mikkeh pos nochi se: molia katí:n kwali pahti, nijó:n, wa:n seki a:mo nochi tikmatih. Mm. Ke:mah, ihko:ni, ke:mah. Pos yehwa sah yo:n nimitstahtania para no: n'matis wa:n soh 'ne:chilwi moto:ka:y wa:n ka:mpa tiwa:le:wak. Pos neh ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián wa:n niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A:, we:noh, tasohka:matik.