*Bueno** pos ya:ke sepan nika:n timona:mikih ne:, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n, yo:n kiliah to:tots... To:to:tsapo... To:to:tsapotkowit *o** to:to:tsapot. Eh, ka:ni mochi:wa yo:n, n'te:kakilih ke mochhi:wa nikahkwí:n tatampakopa Pero xa: tiki:xmattos ke n' kowit no:, ke:ní:w mono:tsa wa:n ke:niwki wa:n ke:niwki n' iteyo. Pos no: kwalia ke nika:n timona:mikkeh itech nijí:n n' ohti tine:chtahtania kox niki:xmati yo:n to:to:tsapot. Kiliah ke to:to:tsapot wa:n to:to:tsapokowit. Yo:n niki:xmati pero a:mo, yo:n a:..., neh nikita a:mo semi telmotoma:wa wa:n i... A:mo semi wehkapania xa: ke:meh ma:kwi:l *metro** sah de wehka:pa:n wa:n a:mo ke:man nikita neh tel..., telwe:i mah mochi:wa nochipa pitsa:wak ihkó:n de pitsa:wak wa:n pos ki..., kipia n' i..., n' iteyo e:yi. E:yi n' iteyo wa:n kostik. Pero yo:n iteyo a:mo nikihtos telwehwei. Kwaltsi:n pahpatachtik sah ihkó:n iteyo yo:n ke:meh yo:n kowach n' iteyo. Ihkó:n iteyo wa:n pos neh nik..., nikita kihtowah ke seki:n ne:n kihtowah ke we:lik ne:n ipane:wayo. Neh sayoh nikita ke:meh ne: wetstok oso ne: pilkatok a:mo ke:man nikteki. Ne: ka:mpa nitato:ka no:, no: onkak nijó:n to:to:tsapot. Pero a:mo ne:, a:mo nikteki Pos *ya que** nika:n tine:chilia ke no:, a:cha: no: we:lik pos nijó:n kwals..., kwali se: k'tekis Ke:mah. I:n a:mo nikmati pero pos no: kwali tine:..., tine:chili:s neh no: nikitstinemi no: niki:xmattok. Mm. os neh no: niki:xma Pos neh no: niki:xmattok yo:n, yo:n kwowit mochi:wa ne:. Neli ka:n semi wehweia mochi:wa ka:mpa i:n se: tato:ka i:n tatampakopa mochi:wa semi wa:n nejó:n ka:n wehkapania semi telwehkapan. Telwehkapan yowi ke:meh ma:kwi:l *metro** semi wehkapan. Wa:n a:mo motelmahma:ytia *sino que** ka:n no:, ka:n no: kika:wah ke:meh kima:xi:mah pero ka:mpa kima:xi:mah yo:n a:mo wa:ki yo:n, yo:n nejó:n de kima:xi:mah a:mo ika wa:ki *sino que** ihitsmoli:ni sepa *cada** xiwit kima:xi:mah itsmoli:ni *como siempre**. Seki kowit kima:xi:mah wa:ki yo:n a:mo wa:ki yo:n a:mo mone:neki tak. *Porque** kima:xi:mah itsmoli:ni. Wa:n de itsmoli:nia pos nejó:n *por eso** a:mo weh..., weh..., wehweia semi *porque** achi:chika kima:xi:mah wa:n i:pa ihkwi sah n' kowit a:mo wehwei mochi:wa. I:pa ka:n wehwei mochhi:wa *porque** .... Wa:n mochi:wa ompa sah ne: tatampakopa *más** a:mo mochi:wa ne: kowtah a:mo se: kitas. Ne: kowtah a:mo mochi:wa. Mochi:wa i:nika:n sah tatampakopa ka:mpa tato:kah. Wa:n nejó:n iteyo neli, ne:, m..., *cuando** x..., *cuando** de selik n' iteyo xoxoktik. Xoxoktik wa:n me..., mes..., *casi** ehe:yi ne:n mokwitok yo:n kowtet. Wa:n *cuando** chi:chhi:le:wia ye:kkohkostik, n..., chika:wayatia, ye:kkohkostik wa:n *cuando más** oksi a chi:chi:ltik a ne:n moka:wa yo:n kowtet. Yo:n oksik a n' chi:chi:le:wi a. Tahtamati ke:meh yo:n chechelo:texokot ma:pa:pata:wak n' iteyo ihkó:n e:he:yi nene:tstik moke ihkwi yo:n kowtet tamati wa:n no: ipannakayo we:lik komo se: kikwi neh ke:masá: ompa ne: n'tekiti ne: mi:lah nik..., nikteki yo:n tein oksik a nimopehpenia oksi pawetsi wa:n nik..., nikwa tsope:k yo:n kow..., kowtet n' ie:wayo. A:, tsope:k N' tsope:k, mahyá: yo:n, mahyá: *manzana**. Ihkwi ika se: kitetexowa tsope:k. Pero a:mo wehwei, tsikitsitsi:n iteyotsi:n, tsikitsitsi:n sah. Pos neh a:mo ke:man nikita ne:wi:n kowtah ne:wí:n ni..., nitekititinemi kowtah. Ka:n mochi:wa kowtah. A:mo ke:man nikita mah onka ompa ne: yo:n tsapot yo:n. *Más** nikita ka:mpa se: tato:ka ihkó:n ka:nsika ne: yetok nijó:n kowit wa:n *por eso** no: nikitani ki... Ompa mochi:wa. Kima:xi:mah, wa:n ompa itsmoli:ni a. Nijó:n itsmol *después** moskaltia wa:n ompa ya sepa mochi:wa. Ompa sepa ta:ki ne:n, ne:n, i..., Yehwa ya sepa ta:kia n' iteyo. i:n ita:kka wa:n nimitsilia ne:n neh a:mo no: nikmati kwalia ke tine:chilih ke..., ke we:lik ne:n ipane:wayo.xxx Ke:mah. neh sayoh nikita ya ihkó:n pi:ktok pero a:mo, a:mo nikmati, ne:n, pero ekintsi:n semi kwaltsi:n ke:meh i:n timona:moikih se: motapowia wa:n se: molia Ke:mah. Kox no:, no: se: ki:xmati Nijó:n tsapot. Ke:mah. Wa:n ekintsi:n nika:wí:n mah se: kite:mo ne:wí:n a:mo se: k'ahsis ta:..., Nika:wí:n a:mo onka yo:n, yetok sah n' ka:mpa mochi:wa no:. Nikahkwí:n a:mo onkak. A:mo onkak. A:m... a:mo onkak wa:n pos neh nikitani, ne:n, pos n' ixo:chio pané: ista:k, pané: mo..., mo..., Mota:lia ihkó:n. ista:k n' ixo:chio. Ista:k. Ista:k n' ixo:chio wa:n i.... Ne:n, nikitani, ne:n, kohkostik ne:n i..., n' ipa:ne:wayo seki. Eheh. Ke:mah. Wa:n yo:n *cuando..., cuando** ta:ki ata mote:tekpa:nilia, ne:n, itech n' i..., itech n' *irracimo** ya de n' ita:kilo. Kohkostik wa:n .... Tamati ke:meh yo:n witsikite:mpi:l iteyo mochi:wa ihkwi mopehpechowa ike:span de mote:tekpa:nilia ne:n kowtet. Motekpa:ntiw ihko:ni. [Ke:]mah ike:span wa:n ompa chika:waya. Eheh, motekpa:ntiw ike:span, itech n' *irramitas** ompa mochi:wa, ne:n. Mm. Ompa chika:waya wa:n tein, tein oksik a chi:chi:ltik wa:n tein chika:wati a kostik. ompa chika:waya ne:n... Wa:n tein selik xoxoktik ihkwi yo:n, ne:n, kowtet. O:me, o:me taman, e:yi taman s..., de .... Pero yo:n tsikitsitsi:n. Ke:mah de .... E:yi taman komoke *cuando, cuando** selik ok xoxktik. Ke:mah wa:n uando** chika:wayati oksitia kostik wa:n *cuando** oksik a chi:chi:ltik. Chi:chi:le:wi a wa:n, Ihkwi yo:n se: kimati a oksi a chi:chi:ltik. Ke:mah yehwa yo:n .... Ke:mah kwaltsi:n. Pos yo:n a:mo teh pahti i:pa sayoh tikitah sah ke, ike onkak sah ne: ka:mpa se: tato:ka wa:n wa:n yo:n a:mo tikmati kox no: kwaltia para teisá: se: mopahtia *o** sayoh se: kikwi. *hasta** ompa sah no: kowta..., kowtati:l se: kwalki pero a:mo we:i, a:mo we:i miak kowit kite:maka *sino que** tsikitsi:n yo:n *ramitas**. Pihpitsaktik, kowtako:t sah. Wa:n teh xa: tikmati ke:maniá:n xo:chiowa oso ke:maniá:n ...? Pos a:mo n'mati a:mo, ka:n 'chi:wa *cuenta** no: pero neli, eh, xo:chiowa wa:n teyowa pero a:mo t'chi:wah *cuenta** ke:maniá:n pero neli *más** se: kita niman n' ita:kka, n..., ne:n, iteyo. Ke:mah. Pos no: *igual** neh ke:masá: nikita sayoh n' iteyo. Ke:mah, se: kita. Ke:mah. Ke:mah. Kanah ka:n, ka:n se: kimati katí:n me:tsti, ne:n, xo:chiowa a:mo t'mati katí:n me:tsti xo:chiowa. A:mo ke:man nikita katí:n to:nal ne:n, katí:n to:nal, me:tsti chika:waya, katí:n to:nal ne: xo:chiowa. Neh sayoh nikita ne:n *cuando, cuando** onkak ya. Ke:mah, no: ihkwi neh. *Cuando** onkak ya wa:n, pos yo:n no: kwaltsi:n ke:masá: no: mela:wak mochi:wa n' ikowyo. No: ihkwi neh ka:n t'matih ke:maniá:n xo:chiowa ke:maniá:n, ne:n, kati:n .... Ke:mah. A:mo moskaltia we:i i:pa tsikitsi:n sah. Pero a:mo ke:man nikitas neh telwe:i kowit teh xa: tikitani xa: toma:wak n' ikowyo. I:pa iwki itekiw sah. Ke:mah. Neh nikitaya *lo más** ihkó:n wa:n pos no: [mo]mahma:yo:tia pero neh a:mo ke:man nikita kox no: kikwih para kowtati:l. Pos se:, se: kwa:lki de ompa se: kite:xi:ma mi:lah se: kwalki pero nehwa nikwa:lki ompa ne: n'tato:kaya nikwa:lwi:kaya ne:n para kowtati:l. Pero ka:n miak ki:sa tepitsi:n sah ke:meh ka:n miak *ramas** kipia. Wa:n yo:n no:, no:, no: kwaltsi:n tata, żtak a:mo? Tata kwaltsi:n pos ta: takwa:wak n' kowit yo:n. Pos neh nikita ompa ne: kite:nxi:mah pero a:mo, a:mo nikwa:lkwi. Nimolia ta:ká:n a:mo tata. Ke:mah. Ke:mah neh nikwa:lkwi neh ke ompa t'tato:kayah pos nikwa:lwi:kaya wa:n ta: neli,tata no: kwaltsi:n. Pero ka:n miak kite:maka yo:n n' i..., ima:kowyo a:mo miak kite:maka ta: tsikitsi:n kowtsitsí:n. Tepilitsi:n porin pihpitsa:wak semi. Pihpitsa:wak. Pihpitsaktik. Pihpitsaktik. Ke:mah. Ompa ne: Osto:ka:pan ka:mpa ika ne:n tato:ka Bonifacio ompa semi onkak n' kowte:meh pero kima:xi:mah ompa kito:kiliah et. *Por eso** ne: 'ka:wtokeh ne:n kowte:meh. Para n' et ompa kita:liah. Para et ompa, ompa kito:kah n' itsi:ntan para mochi:wa a:mo wehwetsi *porque***, ke:meh i:n owasi:n pos wehwetsi wa:n kowte:n a:mo wetsi, ompa itech mopacha:nia. Wa:n ompa ki..., ta:ki a n' etsí:n. Pos kwaltsi:n no:. Ompa, ompa ne: ka:mpa tato:ka Bonifacios i:n ta:lpan semi telnochi yehwa yo:n tetah ne:, Yo:n to:to:tsapot nochi yehwa. Nochi yehwa. Nochi yehwa ompa ne:. Ompa no: tikitakeh i:n ke:maniá:n 'takelpacho:toh wa:n ompa miak onkak no:. Ke:mah. Miak onkak. Pos yehwa sah yo:n ika nimitstahtania ke no: iwkia tiki:xmattok ke:meh niki:xmati wa:n 'ne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos semi kwaltsi:n no: tine:chtahtanih i:n to:to:tsapot kox no: niki:xmati wa:n neh nimitsilih ke no: niki:xmattok. Ke:mah. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Ke:mah. Pos neh no: *igual** nimono:tsa niErnesto Vásquez wa:n no: niwa:le:w ompa San Miguel Tzinacapan.