Pos nika:n, nika:n timoahsih *compadrito, de que** mah tik..., nikneki nimitstahtani:s kox no: tiki:xmati yo:n ekimit. Katí:n de n' we:lik wa:n katí:n se: kkehketsa *para poste o para** nijo:n para teisá: kwaltia *o para** tama:chihchi:walis. Yeh xa: tan..., ka:nachi, ka:nachi tiki:xmati, kwali tine:chili:s. Ke:mah. Pos yo:n niki:xmattok, n' ekimit n' onkak e:yi taman. Se: taman ekimit tein yo:n ka:sá: ika kito:kah para ka:mpa mota:lna:mikih. U..., pero yo:n selia. Wa:n nejó:n se: taman..., wa:n yo:n, yo:n witsyoh. Wa:n tohtomaktik mochi:wa, komo a:mo wehka:wa n' kito:kah [...]. wehwei mochi:wa wa:n xo:chiowa wa:n teyowa wa:n kikwih para ke:meh yo:n ki..., achto a:mo kina..., a:mo teh kichi:wayah *cuenta**, a:mo kinamakayah yo:n. Ekintsi:n tokni:wa:n nochi weli a, nochi a sah mone:xtiliah pos ki..., kitekih yo:n ita:kka wa:n tein chika:wak a, chi:chi:le:wi wa:n kichi:wah ne: a..., wa:n a:wiltsitsí:n para kinamakatih ne: Kwesala:n ya. Wa:n ikowyo ne:n tein kwowit ya, tohtoma:wak mochi:wa yo:n wa:n semi ema:nik para se: kitehtekis, kwali se: ki..., yo:n ke:meh tehwa:n seki kinchihchi:wah nejó:n mah xa:yakmeh, mah se..., yema:nik kwaltsi:n kwowit se: kitehteki yo:n, yema:nik. Wa:n nejó:n i:n..., neh n'chihchi:waya seki n' kowit tein tohtoma:wak a, ne: para yo:n in kwa:kka ne: *mi:miguelitos**. Neh n'chihchi:wilih..., neh n'chihchi:waya yehwa ne:n ne:n ininkwa:kka, *ininsombrero** tikihto:ka:n, kwa:yekawil. A:, tik..., tikchihchi:waya. para yo:n *mi:miguelitos** no: n'chihchi:waya. *Porque** kwal..., nikwelita *porque** kwaltsi:n yema:nik, po:n..., wa:n nejó:n, ne: kwaltsi:n se: kitehteki ke:meh se: kinekis, se: kichihchi:wa ke:meh se: kinekis. A:mo..., wa:n de wa:ki pos ahoktsí:n, kwa:lkwi[h] mihto:tia:nih a:mo, a:mo eti:k yo:n kowit. Ika yo:n..., wa:n seki pos se: kichi:wa xa:yakmeh komo se: kineki. Ke:mah, kwal..., kwali s..., kwali se: kichi:was tein se: kinekis, komohkó:n se: kitehteki kwowit yemaxts..., yemaxtsí:n wa:n wa:n de wa:ki ahohktsí:n kwali se: moi:xakia kwowi:t a:mo, mah a:mo eti:k a:mo te:xole:wa *porque** se: kowit tein eti:k te:i:xxole:w. Wa:n ika nikchihchi:wa yo:n xa:yakmeh oso nikchihchi:wa ne: *es..., sombrero de, de migueles**. Wa:n kwaltsi:n ki:sa mah se: kalaxo kwaltsi:n i:n ika yo:n kinamakah ne: Kwesala:n kiliah *lija** ye:kkwaltsi:n kalaxowa, komo se: kih..., kichihchi:w wa:n kwaltsi:n se: kalaxoh ika yo:n, ye:kkwaltsi:n moka:wa alaxtsí:n ne:n es..., ne:n *sombrero de migueles**. Yo:n kwaltsi:n semi yo:n. Wa:n, wa:n nijó:n nik..., nimitstahtani:s wa:n ke:n tikchi:waya, kox tik..., tikohkoyo:nia:ya *o, o** ki:ni:h żNe:n, ne:n *sombrero** tein n'chihchi:waya? ika teihsá: tepos oso... *Sombrero**. Pos n'tehtekia ihkó:n ika *serrote** n'tahkokoto:na, n'tamachi:wa sah ka:..., ke:meh ka:nachi sah kikwis ne: *sombrerito** wa:n iwa:n n'tamachi:wa nochi m' para n..., ka:mpa n' *iala**, sayoh inakastan soh n'ta:lia ya. wa:n ii:xkwa:ko ya, ompa *de ala** eskia pos nik..., niktehteki mahyá: tetekwiniwtok wa:n nikoyo:nia ika, ika *navaja para** kwaltsi:n moka:wa mahyá: tetekwiniwtok, kwaltsi:n, kwaltsi:n moka..., mote:maka n' kowit mah se: kitehteki ke:meh se: kinekis. A:, porin yema:nik. On..., ok..., Kwaltsi:n ki:sa yo:n. Wa:n komo se: kineki mo..., xa:yakmeh se: kichi:wa xa:yakmeh. Kwaltsi:n yo:n kowit semi, ahoktsí:n wa:n yehwa nimitsilia n' *colorín** se: taman. Kwaltia de nochi t..., para se: kichihchi:was *artesanías** wa:n para yo:n iteyo no: tapale:wia para kinamakah ke:meh yo:n kichi:wah a:wilmeh no: n' tokni:wa:n. Wa:n nejo:n wa:n se: taman *colorín** nejó:n yeh a:mo witsyoh, wa:n no: wehwei kowit mochi:wa, komo n' tein wehka:wa wehka..., wehwei kowit mochi:wa. No: kito:kah *para linderos** oso para ke:meh i:n ka:sá: ki..., kinehnekih pos kito:kah, para kikwah sake:ra yo:n ixo:chio *porque** yo:n semi we:lik, mo..., ta:ki ma:s ta:lpantsi:n ok, ta:ki n' ta:lpantsi:n ok wa:n pero yo:n ke:mah a:mo ke:man ta:ki, nochipa xo:chit sah kite:maka, a:mo ta:ki ke:man. Wa:n nejo:n ne: kichihchi:wah yo:n i..., ixo:chiotsi:n tein, tein totomol, kikwah a:koloh iwa:n et, oso kikwah tatsoyo:n iwa:n et, oso kikwah iwa:n pio:tet kinelowah ke:meh yo:n kichi:wah yo:n nohpal kinelowah. Kite:tehtekih no:, kinelowah, kitatsowah iwa:n pio:tet, wa:n kitsoyo:niah kwaltsi:n we:lik yo:n, yo:n xo:chit. Wa:n nejo:n yehwa yo:n kiki:s..., para ka..., para, para kikwa:skeh sayoh n' xo:chit. pero a:mo ke:man teyowa wa:n a:mo witsyoh, a:mo witsyoh. Wa:n se: taman yo:n a:..., a:ekimit, yeh mochi:wa itech a:taw sah wa:n yeh witsyoh. Witsyoh wa:n ikech..., ikechyo mahyá: yo:n mokechmekayo:tia, mopahpampilowa n' ima:kowyotako:yo ihkó:n wa:n semi tahtako:tik sah, wa:n xo:chitsí:n mota:lia ye:kwe:wehka sah ne:n ikechtan n' ixo:chio. Wa:n yo:n no: ta:ki no: n' exo:tsitsí:n, pero semi, ke:meh weli sah, a:mo..., yo:n seki tein tikte:ne:wkeh tipe:wkeh yekin kwaltia para xa:yakmeh n' ikowyo, wehwei exo:t mochi:wa, we:weyakaxtik wa:n wehwei n' *colorín** ta:ki, iteyo. Pero i:n seki n' a:ekimit pisi:ltik wa:n o:me, e:yi sah mota:lia n' i..., we:wehka mota:lia n..., n' iteyo. Wa:n xo:chit o:me, e:yi sah mota:lia, a:mo miak mota:lia. Niman se: kimati ka:..., [*que**] a:ekimit. *Casi** we:wehkatsitsi:n sah. We:wehka sah mota:lia wa:n exo:tsitsí:n no: tsikitsitsi:n. Pero yo:n seki n' ekimit tein kwaltia para, para kichi:wah ko:..., ko:ko:skat kinamakah. wa:n kwaltia para se: kichi:wa, para n..., para s..., *ar..., artesanía** tikihtowah kichihchi:waskeh. Yeh wehwei n' ta:ki n' exo:t wa:n tel miak n' ta:ki yeh. Wa:n xo:chit no: telmiak mochi:wa yeh, tel miak. tel miak. Wa:n i:n s..., a:ekimit tepitsi:n sah mochi:wa n' exo:t, a:mo miak, we:wehka sah mota:lia n' ixo:chio. We:wehkatsitsi:n sah sayoh. We:wehka sah, we:wehka sah. Wa:n tepitsi:n *medio** kechkowyohpitsa:wak yo:n. Ke:mah, yehwa yo:n ne:..., ika se: ki:xmati *que** a:ekimit wa:n ta:ki no: wa:n witsyoh. Pos neh niki:xmati tepitsi:n *de que** i:n... Am..., 'tne:chili:s *compadrito**, ke:ní:w..., n' ton teh tiki:xmati, ox no: iwki a niki:xmati neh os no: Pero ne: kowtah tnemia nehkwí:n pos tiki:xmattok miak taman onkak kowtsitsí:n wa:n xa: tiki:xmatis *más** teh wa:n para ton *servi:rowa** seki. Pos yehwa yo:n tein tikihtowa tama:chihchi:walis ki..., kisahsa:lowah nijó:n kowchihchi:chi:ltik wa:n kwaltsi:n ne:n mopihpilowa ihkó:n wa:n motapowa *cuando** chika:waya motapowa Tapa:ni a. tapa:ni a wa:n chi:chi:ltik n' iteyo. Nijó:n iteyo kiko..., kohkoyo:niah wa:n kisa:lowah wa:n ke:mah mo..., *mo que** kwi:kah ya ne: kinamakatih ki..., ke:meh eskia yo:n ko:skat kichi:wah, kwaltsi:n moka:wa. Ke:mah. Pos yehwa i:n tikihtowa de n' a:te:n... Oksé:, de n' a:te:n mochi:wa, yo:n a:mo kwaltia, yo:n *de veras** kwa:pitsa:wak wa:n a:mo semi wehweia ihkó:n. Ka:n semi wehweia. Pero yo:n se: kitamo:ta wa:n itsmoli:ni, a:mo wa:ki. Yo:n a:mo wa:ki yo:n kowit, yo:lchika:wak. Wa:n oksé: pos no: *de que** pos se: ki..., a:mo semi witsyoh wa:n pos kwaltia n' i..., n' ikwa:pan kwaltsi:n olo:chtik, wa:n se: kiteki, Wa:n im..., ke:mah kima..., kimanah wa:n kima:nelowah iwa:n pio:tet. Iwa:n pio:tet wa:n kwaltsi:n, kwaltsi:n we:lik kits..., kitsoyo:niah, We:lik kwaltsi:n. Yo:n no: se: kikwa. Ke:mah. Yo:n ke:masá: tiktekitih ne:wí:n wa:n sayoh se: kiteki yo:li:k *porque** se: kimowilia semi yema:nik ne:n i..., n' ima:kowyo. Ke:mah. Yema:nik. Komo se: kitila:na ihkó:n tsi:ke:wi. Tsi:ke:wi nimantsi:n, niman tsi:ke:wi. Tsi:ke:wi wa:n no: ke:mansá: *de que** tak at, ka:n nikmati katí:n to:nal ma:xi:i:ni. Ma:xi:i:ni. Ma:xi:i:ni moka:wa sayoh n' xo:chitsí:n, nijó:n xo:chitsí:n yehwa se: kitekiti a. Ke:mah. Ke:mah. Se: kikwi a wa:n se: kiteki wa:n kwaltsi:n se: kie:ktia, wa:n yehwa ya ne: kimanah. Pero yo:n a:mo nikmati ke:maniá:n nijó:n *de que** xi:i:ni nochi ne:n ima:xiwyo, moka:wa ihkó:n nochi sayoh ne:n kowtako:t. Wa:n yo:n kowtako:t se: molia xa: wa:kik ya, Pero a:mo wa:ki ta: ompa..., i:pa iwki moma:pata sah. I:pa iwki sah, moma:pata. Moma:pata sah *cuando** chika:waya ya tak no: nochi n' ixiwyo. Ke:mah. Entó:s no: tik.., ompa ne: moka:wa sayoh kwo..., kwopahsol ya. Pero yo:n kwopahsol ke:masá sepa itsmoli:ni. Ke:mah. Itsmoli:ni wa:n ompa ke:mah sepa ompa mochi:wa. Sepa mochi:wa ompa ne: sepa ne: xo:chit ki:sa, wa:n yehwa ne: sepa se: kiteki. Ihkwi:ntsitsi:n ne:n xo:chitsí:n wa:n kwaltsi:n ne:n..., kwaltsi:n we:lik. Ke:mah, wa:n no: kinamakah ata Kwesala:n ki..., se: kita ki..., kite:ntokeh n' tokni:wa:n, kwa:lkwih ne: ahkopak..., ahko mo..., kwa:l..., kwa:lkwih, ompakawí:n kito:ktokeh *por eso** onkak miak, kwa:lkwih, miak n' kitekih. Pos ne: ke:man no: tikitayah ne: Kwesala:n kitamachi:wayah ika se: tamachi:w Ke:mah. Yo:n a:mo n'mati ki:ní:n kika:wayah, pero yo:n no: kwa:lkwih de ne:wí:n ahko. Ke:mah, kinamakakih. Pero nika:n tehwa:n ka:mpa nika:n timahmattokeh, pos tiuweh timotekili:tih sah. Nika:n ke:mah, nika:n po..., a:mo, a:mo... Se: kkwiti sah wa:n E:mah. Pos ompa ne: de a:mo se: kimati pos se: ki..., se: kkowa ya. Se: kkowa. Wa:n i:n oksé: taman pos no: pos kit..., kichihchi:wa nochi nijó:n *cositas** wa:n kiwi:kah ne:wí:n ya wa:n yehwa i:n tikihtowa ne: para xa:yakmeh pos teh ti..., tiweli. Ke:mah. No: tikmattokeh *que** ti..., tima:weli para tikchihchi:wa n' xa:yakmeh wa:n Ke:mah. *máscaras** yehwa yo:n tik..., Xa: no: k..., a:mo no: kwaltia de *kwomachete**, yo:n semi yema:nik. Yema:nik wa:n Yo:n a:mo *porque** yema:nik, yo:n *kwomachete** kikwih meh yo:n kakate oso *pimientakwowit** oso xokot Ke:mah. oso *lima**, yehwa yo:n kikwih, *porque** yo:n a:mo posteki. A:mo posteki wa:n A:mo ke..., *cuando** n' *kwomachete** kikwih m' *pilatomeh** pos yehwa:n ika motewiah pos wa:n ke:meh tepos n' kiso:sowilia ne:n *caballero** pos kiniwehwelowiliah n' *inmachete** wa:n yo:n kwowtsí:n yema:nik, wehweliwi, a:mo kwaltia *para kwomachete**. Wa:n yehwa neh ni..., neh ni..., nijó:n no: n'neki nimitstahtani:s yehwa kikwih para n' iahtapal ne:n *San Miguelito**, Pos n' iahtapal komohkó:n kite:maka n' kwowit ka:mpa onkak *San..., de n' miguelitos**. ne: kwal se: kitehteki, weli no: pero de a:mo pos kachi kwali mah se: kikwi ke:meh yo:n wapaltsí:n, yo:n ala:wakkowit. A:, yeh *porque** kisohsoh. Yeh k..., se: k..., se: kichihchi:wilia, se: kitehteki. Ne:wi:n kichihchi:wah, *hasta** neh, *me..., mejor nikowa yo:n kiliah *triplay** kinamakay, yeh n'tehtekia para nikinchihchi:wilia:yah mihto:tia:nih inahtapal, ke:mah. Yo:n inkwa:ko nochi tikchihchi:wilia:ya, n' inkwa:..., Nochi n'chihchi:wilia:ya ne:n, de n', de i:n mi..., de n' migueles, mi:migue:les. Yehwa n'chihchi:wa nochi nejó:n, kwali tehwa:n tikiseliah ompa ne: kalihtik, Inkwa:a:ka, mi:migue:les. Wa:n kiliah mi..., mi:migue:les, kiliah migueli:tos Ke:mah, mosentiliah. Ompa ne:pa tehwa:n mosentilihka miakpa, miakpa niksentilihka ke:meh ... Noo:kichpil te..., no: taeka:ntoya de migue:les pos ika yo:n ni..., nikta..., nikintanehnekilia:ya pos nikimpale:wia:ya m' pi:piltsitsi:n mihto:tia:yah, tikin..., nikinte:molia:ya ne:n pante..., inchihchi:wka. Wa:n ke:meh tima:weli no: ke:ní:w tikchihchi:waya, Ki..., pos nitatehteki, ke:meh [ni]weli ta..., Titahtatsiwih, nochi tikchihchi:wah sah, ke:mah tikchihchi:wah yo:n, para ton tikowaskeh wa:n para ton tikkowaskeh wa:n *mejor** tikchihchi:wah yo:n Pos tehwaya, tehwaya tikchihchi:..., sayoh tikwiti ne:n n' ekimit wa:n teh tik..., Tiktehteki, ne:si pané: ihkwi:kwí:n kohkoto:nah Ke:mah. wa:n para kitamachi:wah wa:n pos ne: para n' xa:yak tak ihkwi:ntsi:n sah. Tsikitsi:n ke:meh se:, se: ... pero para ne:n ahtapal de ne:n kikwih ne:n mihto:tia:nih kachi *más** we:i. Yeh we:i pero, pero *más** se:, *más, más** se: kikwi tehwa:n de n' para n', para xa:yak sah wa:n para n' ikwa:kka wa:n iahtapal, porin wehweliwi ika tepitsi:n, yo:n yema:nik kowit, momalakachohtiki:sa wa:n kitelowah wa:n wehweliwik a. No:, no: tapa:ni, teiktik. *Mejor** tikwiah yehwa ne:n wapaltsi:n, tikwiah tein achi pipi:nik para a:mo wehweliwi, *porque** kwehwelowah, ompa pi:pilmeh eliwismeh, *cuando** kite:makah *vueltas**, sepa sah momalakachowah, moma:wi:tekih wa:n wehweliw a n' inin..., ininahtapal. *Mejor** se: kikwi se: kowit tein achi takwa:wak, *Cuando** mopanawiah, kipostekih. Ke:mah, yehwa yo:n. Ika mowehwelowiliah inin..., ke:mah, kwaltsi:n kitehtektiowih, Wa:n yehwa yo:n tak no: tikmattos katí:n tepos, yo:n kwaltsi:n kite:tekpa:ntiowih, kitehtektiowih, kitehtektiowih *hasta** ma:tamih. Mm. Wa:n yo:n ton kita:liliah tanakastan ihkwí:n ka:mpa kisa:lowah. Pos ne:h, [sesepa] kita:liliah kowit para, *cuando** moahkolpilowiliah, kowit kisoliah wa:n, wa:n kilpia ika ne:..., we:noh nimolia neh molpiah ika se: tilmahtsi:n nika:n kip..., kinima:mah mahyá: mahyá: *morral**, mahyá: se: *mochila** kima:maltiah wa:n kima:ma ya iahtapal ya, iwki yo:n kichi:wah. N'mattok *porque** nikchihchi:wa o:me, e:yi nikinchihchi:w neh para mihto:tia:nih, ke..., Ke:mah. Ekintsi:n a:mo n'chi:wtok porin pos ne:n ki:sak we:i..., [we:i]okichpil tein tayeka:naya de n' migueles, pos ekintsi:n, i..., a:mo nikinchihchi:wa pero oksé: taman mihto:tia:nih sepa tikinimpiayah, yehwa no: yo:n no: n'chihchi:waya ok, yo:n tikte:mohkeh *espada** pero de tepos ya. Neh n'chihchi:wilih pero de kowit sah, pero yo:n seki mihto:tia:nih tein *aztecas** pero okseki kowit sah nikchi:wak. Pos nikitak ompa tikpilohtok no: se:, no:, no: de k..., A:mo, a:mo de i:n colori:nkowit ok *porque** yo:n, yo:n a:mo kwaltia para se: tatsowi:tekis ika *porque** wehweliwi. Wehweli, yehwa yo:n tikpiah se:, no: de ekimit, tak yo:n tikpilohtok Wehweliwi. Ke:mah de, nochi de ekimit, ke:mah. A: pos neh niki:xmattok yehwa yo:n tein se: kikwa n' ekimit, kwaltsi:n ike:span, no: ihkó:n ke:masá: witsyoh wa:n yo:n a:mo witsioh, we:wehka sah. Se: panki:stiw ihkó:n wa:n kwali se: tehko. Ke:mah. Ke:mah. Pero yo:n a:mo nikihto:s kwaltias para teisá:. Kanah, yo:n a:mo, ka:n se: kite:nteki ok, ke:mah no: pero tak Pos kihtowah de n' toma:wak, ihkó:n ke:masá: kit no: kikwih para kowtati:l, kitapa:nah, kitahtapa:nah, pero a:mo kachi nikita. pos porin kowte:n a:mo kachi se: kikwis, se: kikwis ihkó:n para neli *artesania** se: kichi:wa pero kowtati:l, a:mo *porque** Mm. pos a:mo wa:ki no: yo:n. Pos yo:n tein nikita ne:n kite:ntekih ihko:ni wa:n kitamo:tah, de xokoya, nochi ki:sa ne:n ie:wayo, Ki:sa n' e:wayo. moka:wa sayoh ne:n kowtsi:n Kowit sah, kowit sah moka:wa Moka:wa, paniá:n te:ntok ne:n ...se: *bola** ne:n i..., iwitsio. Ke:mah. Iwitsio, ipachyo. Mm. Ke..., wa:n moyo:kolia nochi ima:yo, nochi kehehke:wi, wa:n komo kite:mah, sayoh seko sah ma..., mote:maya ne:n ie:wayo Ke:mah. wa:n moka:wa mehmelaktik sah yo:n kowit pero a:mo kipia ok n' ie:wayo, alaxtik ke:meh xa:lxokokowit. Alaxtsi:n kowit a moka:wa, ke:meh xa:lxokokowit moka:wa, panalaxtik. Pero ne: wisti kipia itech i..., e:wat sah, itech ikowyo a:mo, itech e:wat sah mochi:wa ata. n Paniá:n sah de n' e:wat. Paniá:n sah kipia. Ke:mah. A:mo, a:mo wa:le:was taihtik yo:n iwitsio *sino que** itech ie:wayo sah mochi:wa. Yo:n a:mo, a:mo moto:ka itech ikowyo. Itech n' ie:wayo sah. Ie:wayo sah Wa:n ipanko pané: kwaltsi:n ne:n a laxtsi:n. Alaxtsi:n. Alaxtsi:n wa:n ima:yo ne:n pané: ihko:kó:n we:weyak, pané: eheskina:doh ihkó:n. Ke:mah. Ne: ihkwi:kwí:n de weyak. Wa:n no: ehe:yi ne: yo:n ko..., kolori:nxiwit, no:, no: ehe:yi ima:i no: wa:n ima:tampa ima:kowyo witsioh Witsioh. No: witsioh. Wa:n yo:n a:mo nikmati ke:maniá:n, katí:n me:tsti ne:n xo:chiowa para se: ki..., se: ... sayoh neh nikita tein tikwitih Pos kolori:n tak ma:xi:ni itech enero *porque** ihwa:k onkak xo:chit febrero, ompakawi:n [ne: xo:chowa] ke se: kitekilia xo:chit itech enero, febrero yo:n onkak, ma:xi:ni, *después** sepa moma:itiaya. Moma:itia ya Moma:itia wa:n sepa, sepa ne:, sepa ma:xi:ni para xo:chiowati a. wa:n de xo:chiowa ya pos yehwa ya se: kiteki a. Ke:mah Ke:mah. Pos ihkó:n nikita, neh nik..., nika:n timo..., no: timolihtokeh pos ihkó:n kwaltsi:n no: timomakah, timotapowiah, timomati:ltiah, Ke:mah. pos semi kwaltsi:n, pero pos nochi i:n, i:n ekimimeh ne:n e:yi pos nochi ... Mah se: motapowi para ton, ton servi:rowa yo:n kowit, ke:ní:w to..., katí:n tein we:lik, koma:mo se: mopahwi:s, se: kitekititi:w xo:chit wa:n se: kwi:ka mah kimanaka:n, se: mopahwi:s. Moneki mah se: motapowi katí:n tein we:lik, kati:ni a:mo we:lik. Pos kihtowah se: *viaje** se: kone:tsi:n mopahwia:ya itech nejó:n, de yo:n xo:chit *porque** a:mo nochi se: kimati. Nejó:n a:mo ... de te:kwi ne:n ihxo:ch, se: takepalis. Ke:mah, okachi kwali mah se: motapowi para, para a:mo nochi se: 'kwiti:w ne:n xo:chit wa:n se: kimanaskia wa:n se: mopahwi:s. Se: mopahwi:s wa:n se:, se: ... Ne:nke:n se: mikis wa:n ... Se: mopahwi:s. Ke:mah. pos ekintsi:n nochi tikmattokeh de n' katí:n ika tama:chihchi:walis wa:n katí:n tein a:mo kwaltia wa:n katí:n tein we:lik Ke:mah.e ekimimeh, n' oksé: pos nochi kwaltia para ekintsi:n pos nochi tikmattokeh para *lindero o** para ne:n *poste**, para *corral o** para tama:chihchi:walis, nochi tikmattokeh ya. Mm, ke:mah. Pos kwaltis:n no: nika:n timona:mikkeh, timotapowihtokeh pos ekintsi:n timomati:ltihkeh ya no:. Pos mah se: motapowi kwali para se: kimatis para ton servi:rowa wa:n ke:ní:w se: kichi:was, koma:mo tie:kweli pos mah se: kite:kakili pos no: kichihchi:was a no: yeh wa:n, wa:n se: kimati ke yama:nik kowit pos se: kieheko:s, xa: se: kichi:was ke:masá: yo:n te:iliah mah se: kichi:wa teisá: a:wiltsitsi:n pero nikitak seki ne: ke:meh i:n kichihchi:wah ata yo:n kinamakah *artesanías** ne: Cuesala:n, kichihchi:wah seki ... Kite:mowah yo:n kolori:nkowit para kitehtekih para chi:chiktehttsitsi:n ata, wa:n kilpiliah *hilo**, moma:malakachowa wa:n yehwa kite:mowah porin yema:nik, kwali se: kitehteki yo:n kowtsi:n. Ke:mah, no: nikitani, no: kichihchi:wah, neh a:mo nikchihchi:wa neh *porque** nikchihchi:wa sayoh xa:yak sah oso oso ke:meh yo:n kwa:akah. Wa:n a:ko..., a:koni mitsne:xtilih ne: para i:n xa:yakmeh. Pos neh nimone:xtilih sah porin tikita, no: moneki *centavito** se: kowaskia mih..., mihto:tia:nih de yetokeh pos wa:n para a:mo nikowati:w *mejor** se: kichihchi:wa ke:meh weli. Ke:mah, ihkó:n nimolia neh, ika ne: mah se:, mah se: kichihchi:wa, koma:mo nochi tomi:n moneki. żWa:n yo:n mitsne:ctilihkeh? Pos nikitak sah ihwa:k ... Ni..., nikitak kw..., tein tamachtihkeh de Jonotla wa:lah, kwa:lik yo:n *sombrero** ke:meh yo:n ki..., chihchi:wtok wa:n niknehnekik 'chihchi:was, [nimolia] n'chihchi:wati no: wa:n n'chihchi:wak neli. A:, sayoh tikitak ke:ní:w chihchi:wtok. Ompa nikitak ke:ní:w sah wa:n n'chihchi:wak. Ke:mah, n'chihchi:wak wa:n ika yo:n nejó:n *después** ekintsi:n pos yo:n se: ta:tahtsi:n tein kitsotsona migue:les ne: Tepopolah, no: kichihchi:wa ekintsi:n yo:n xa:yakmeh, *este]] n' i:n kwa:a:kameh de migue:les, no: kichihchi:wa, yo:n kwaltsi:n kinchihchi:wa no:. A:, no: weli. No: kwaltsi:n weli. Wa:n ke:ní:w kichi:wah yo:n, kitetsi:lohtiowih ke:meskia *violín**. Pos yo:n se: kiteki ika *navaja** A:, ika *navaja** se: kitektiw, se: kitektiw. Se: kiteki ika *navaja**, se: kiteki, se: kihtiichkwa wa:n mah..., mahyá: tekontik nochi n' i:xko, ihkó:n se: ka:wa, ye:kkwaltsi:n. mahyá: tekonihwtok. Se:, se: kiteki, se: kiteki ihkwí:n sah wa:n nika:n tiktehteki a [...] me:dio tetekwiniwtok ihkó:n, koma:mo se: kiteki ika *navaja**, nika:n wa:n nika:n mahyá: tetekwiniwtok ke:meh sanmigueli:toh isombre:roh. Iwki yo:n se: kitehteki, pané: *violín** ime..., imets Pos neh nikita yo:n kow..., kowtsí:n de n' ekimit, ye:kkwaltsi:n pané: yo:n pe..., petaktik ne: *hasta, hasta** pané: kawa:ni. Ke:mah. Kwaltsi:n Ke:mah. Kwaltsi:n alaxtia. Kwaltsi:n alaxtsi:n moka:wa de se: kixihxi:ma kwaltsi:n. Nikita yo:n tein tikpia ne: xa: kwaltsi:n alaxtik. Ke:mah. A:mo eliwis tetextik, alaxtik kwaltsi:n Kanah, de se: kalaxowa kwaltsi:n, wa:n kwaltsi:n kostik. Yo:n kostik ne:n i..., k..., kostik. Kostik. Kostik, de, de ke xohxowik ok, pero de sepa wa:ki a, a:mo kostia ok, kipata itapalo ya. Pané: nochi de n' e:yi taman, nochi kostik. Ke:mah. Nochi kostik. Nochi, nochi iwki. Ke:mah. A:mo, yo:n, yo:n kostik kowit pero de, de xiwwa:k, kostik A:mo chi:chi:ltik, nio:nó: ista:k, ta: nochi pané: nochi kostik. Kostik. Ke:mah. Pos yehwa sah tine:chtahtanih, xa: ... Pos neh no:, no: yehwa sah de n' i..., tein nikmattok pos ... Ke:mah, pos Pos ke:mah. kwali tine:chili:s ne:n moto:ka:i, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:w Ke:na:mo, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. No: *igual**, tasohka:matik.