We:noh pos ne: nika:kwi:n timona:mikih no:. Nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah e..., chi:chi:lawakat. Ox wehwei mochi:wa, we:ikowit *o** ke:ní:w, motoma:wa no:, ke:niwki ita:kka, xa: tiki:xmattos. Pos neh ni..., no: tik..., ke:mah tik..., [timo]mati:lti:ka:n de [a:kin] timona:mikkeh nika:n pos neh niki:xmattok yo:n chi:chi:lawakat, sayoh nejó:n iteyo tsikitsitsi:n pero yo:n a:mo we:lik. Ikowyo we:i mochi:wa ihkó:n. We:i, se: tanawa:k ihkó:n, yo:n no: kwaltia para ne:n *tablitas** se: ki..., kitapa..., kitsaya:nah, yo:n no: kwaltia. pero ihkó:n nikihto:s ne:n ... *o** kowtati:l no:, no: servi:rowa pero sayoh yo:n achi popo:ka. Mm. A:mo ye:ktata. Ke:mah. Tata ima:tako:yo wa:n yehwa yo:n neh nikmattok ne:n i..., iteyo ne:n *casi** n' i..., [i]teyo ihkwi:kwi:n de we:weyak pero a:mo we:lik. A:mo we:lik, a:mo, a:mo n'mati kox ne:n se: ... kox we:lik eski, neh nikmati pané: a:mo we:lik, a:mo ke:man kikwih Mm. Ke:masá: se: kita ta:lpan xi:ntok. Mm. Ta:lpan xi:ntok wa:n a:mo, a:mo se: kikwi. A:mo. Wa:n yehwa yo:n nochi n' i..., ikowyo wehwei wa:n n' i..., imahma:yo ne:n nochi pihpitsa:wak. Yo:n kwaltia no: para kowtati:l, no: tata. Ke:mah. pero ne:n se: kitahtapa:na ne:n okseki, a:mo tata, achi popo:ka de ... *solo** tak de kwali wa:kis. Ke:mah, ke:meh awakakowit a:mo xo:ta no: ata. A:mo, a:mo, a:mo tata, a:mo xo:ta. A:mo xo:ta yo:n. wa:n yehwa yo:n neh nik..., nikmattok ne:n ... pero neh a:mo nikmati no: kox kwaltia para teisá: se: mopahtia oso, oso ke:manián xo:chiowa, neh a:mo kachi nikita, nikita sayoh ne: iteyo. Mm. Teh xa: tik..., ne:ch..., ne:ch..., kwali [ti]ne:chili:s, teh xa: kachi tikmati ke:meh i:n tinemih kowtah, xa: tikita ke:maniá:n xo:chowa. Mm. Ke:mah, pos neh a:mo ... Niki:xmattok kowit no:, pero a:mo nikita ke:man xo:chowa, nikita *cuando** ta:lpan te:ntok i..., iteyo, ke:meh xo:chit a:mo powetsi pos we:wehkapan, a:mo se: kita. Pero iteyo pampi:xowi, no: tihti:ltik ke:meh yo:n ... Kachi wehwei ke chamakihtet, pero iwki a no: chihchi:wtok, tepitsi:n no: yekapihpitsaktik wa:n yehwa yo:n tepitsi:n wehwei ke yo:n a:mo ... ke yo:n tepe:xi:lo:tet. Yo:n tepe:xi:lo:tet te..., yeh no: iwki, pero yeh telpisi:ltik wa:n ne: tepitsi:n wehwei pero a:mo we:lik, e:wayohkahkanaktik wa:n ti:ltik no: yo:n ipo:ts ne:n iteyo, wa:n itsi:nkowyo chihchi:chi:ltik pero ke:meh yo:n koma:it i..., iteyo, itsi:ntayo, chi:chi:ltik no: ata. Kohkopi:ni de wetsi. Koa..., ke:mah kohkopi:ni, moka:wa itsi:nkaxyo, sa:te:pan pawetsi a itsi:nkaxyo wa:n nejó:n ima..., ima:xiwyo ye:kkahkakaltik Kahkakaltik ke:meh, ke:meh kom..., koma:it im..., ima:xiwyo, kahkakaltik wa:n ma:i..., [i]ma:tampa, ima:tampa ta..., te..., moloxtik, tohtohmiyoh wa:n nejó:n ikowyo pané: pantsa:tsaya:ni ke:meh, ke:meh yo:n tio:kowit ipanko mochi:wa pané: pan..., pantso:pehtik tikiliah. [Iwki] mochi:wa ne:n ipanko yo:n kowit, wa:n ihkatok, wehka:w ihkato [ya] nika:n i:n Tate:mpan se:, Tate:mpa wa:n [se:]. Se: ihkatoya ompa ne: ka:mpa José Domínguez, *difunto** itate:noh. Ata kite:tekka ... Kinamakak n' ta:tahtsi:n ne:n, ne:n katka yo:n, ne:n ta:tah Lencho katka. Lencho Juárez, wa:n don Miguel Gutierrez a:mo ke:..., a:mo ke:man ki..., kinekik yo:n kowit mah kikoko:ka:n pero yeh, de momikilih n' ta:tahtsi:n, imontika:w kinamakak yo:n kowit wa:n ki..., ki:xtihkeh n' kalkowit, kitsaya:nkeh ki:xtihkeh taihti:yo:meh wa:n kale:walmeh ki:xtihkeh. Nikitak kowit ye:kwe:i kitamo:tkah no, no: [ohtipan] kite:ntekkeh, yo:n semi kitasohtaya n' ta:tahtsi:n *porque** kwaltsi:n katka kowit, chi:chi:ltik, ika kwelitaya n' ta:tahtsi:n. Wa:n a:mo kinekia mah a:kin [ki]koko, ne:n te:montika:w, yehwa ki..., monamakilih ya, kitek. Yo:n ika tikita tehwa:n yo:n kowit ne:n pero a:mo kanah onkak nikahkwi:n, nochi ne: kowtahpa, a:mo kanah onkak yo:n kowit. A:mo wel semi... Tasoh sah, a:it ka:ni yo:n wa:le:w yo:n xina:ch pero we:ikowit mochi:wka. Wehwei wa:n ... Pero se: yetok ok yo:n ne:paka a:na:lpa, ka:mpa kihtowa i:n Eleuterio ke yo:n lo..., lomi:tah, yetok sepa se: ompa yo:n [...] kowtsi:n, a:it ke:..., ke:ní:w ompa yahki iteyo, pero nejó:n a:mo ... achi mone:neki yo:n a:mo onkak kachi yo:n kowit. A:mo kanah se: kita, onkak semi ahkokowmeh *o** okseki komeh, xi:kalkowit, pero yo:n kowit tasohti. Wa:n a:mo kanah se: kita, no:ya:n ninemi ihkó:n a:mo kanah nikita pero ompa ne:pa yetok yo:n kowtsi:n sepa, ke:mah, yehwa yo:n Pos yehwa ya yo:n nik..., moskaltia wa:n kwaltsi:n kowit *porque** chi:chi:ltik, kwaltsi:n semi, chi:chi:ltik ke:meh yo:n de ayakachkowit, ke:mah, yehwa yo:ni. A:, ta: takwa:wak, takwa:wak kowtsi:n wa:n kwaltsi:n kowit de... ye:kkwaltsi:n, *mero** ke:meh ayakachkowit tamati, ye:kchi:chi:ltik n' kowit. A:mo ... wa:n yo:n pos no: takwa:wak *siempre**, ta: yo:n a:mo xo:no:tik semi, takwa:wak. Pero neh niki:x[ehekowa] eti:k para ne:n kale:wal, Eti:k. Eti:k. Eti:k pero kiki:xtihkeh kale:wal, nikitak ne:n kite:teki:ltihka ta:tahtsi:n wa:n kinamakak Miak kowit ki:sak, ta: ye:k..., ye:ktomaktik katka, a:chá: ke:meh e:yi tanawa:l katka kowit. Ye:kwe:i kowit katka wa:n ... oh..., ohtipan yetoya, *hijo de la mala** tak yo:n ... ke:mah tak, ta: miak kowit ki:sak. We:ikowit wa:n yo:n nochi kikwikeh para ... ahsi para se: kaltsi:n ne: kiketsah Yo:n nochi komo kita:liliah nochi se: ikaltsi:n nochi chi:chi:le:wtok. Ye:kkulatsi:n mota, ye:kkwaltsi:n mota yo:n kowit. Ke:mah wa:n yehwa yo:n ... Yo:n, yo:n tasohti yo:n kowit, a:mo kanah onkak kachi yo:n, a:mo kanah se: kita, soh ompa sah ihkatoya se: kowit. Ke:mah wa:n nejó:n ... A:mo tei. Pos neh a:mo no: kachi nikita ne:wi:n sano[ke] ompaka ne:wi:n no:, ka:sá: ika ne:wi:n, *hasta** ne: a:nalpa, ne: kowtah, ompa nikita no: kowimeh Ke:mah No: kitekih pero po..., a:mo *más** se: kita. A:mo kanah, a:mo kanah onkak semi yo:n. N' a:mo, a:mo we:lik yo:n iteyo, a:mo, a:mo we:lik, a:mo se: kikwa. Ne: wa:n yehwa yo:n nikita ne:n iteyo ye:kpanxi:ni pero a:mo se: kimati ox we:lik, ta: tsikitsitsi:n, pihpitsaktik wa:n a:mo tikitah xa: ki..., xa: kikwiah ne:n okwilimeh. A:mo teh se: kita. Kanah, ka:n teh [...] a:mo teh se: kita kikwa okwilin. Se: kita wa:n a:mo ix..., mone:neki yo:n kowtet pero a:mo ke:man kanah ixwak, se: kita, a:mo kanah ixwak *más** itampa. A:mo, mone:neki yo:n kowtet oh ompa mochi:wa, ompa ne: ana:lpa ihkatok se:tsi:n pero yehwa yo:n kiliah chi:chi:lawkat. A:mo, a:mo ne:, yo:n awakat kil..., kiliah ne:n, yo:n awakat kito:kah, wehwei mochi:wa o..., ohololtik sah. A:mo yehwa yo:n, [sino que] yehwa:n kiliah chi:chi:lawakat. Chi:chi:lawakat i:pa para s..., kow..., kowtati:l sah oso ke:meh i:n kaltsi:n se: kichi:wa. Mm. Kowtet tein wehwei por [servi:rowa] para *viga** kitekih. Se: motatsakwia sah. Ke:mah, yehwa sah yo:n. Yehwa sah yo:n ika ti..., pos ka:n tei, [*porque**] yo:n a:mo kachi we:ikanah onkak, yo:n kichi:xkeh kowit mah moskalti we:i para kite:ntekkeh. Wa:n yo:n, wa:n yo:n no: tak kwaltia de n' pihpitsa:wak, komo para kale:wal. Pero a:mo kanah se: kita yo:n mela:ntok kowit, a:mo, a:mo onkak kachi. i:pa se:tsi:n tasohyetoya yo:n kowtsi:n pero kitamih yo:n ta:tahtsi:n ki..., kia:wilchi:w wa:n ekintsi:n a:mo onkak ok. Ke:mah. Kinamakak, kinamakak yeh, a:mo kanah onkak, nió:n kanah kowit, tinemis, ka:mpa t'nekis a:mo kanah onkak yo:n kowit wa:n semi kwaltsi:n. Kinamakak a yo:n ta:tahtsi:n ne:n ... a:mo, ekintsi:n a:mo tei ok. Ke:mah *o** a:mo kinemilihkeh mah onkani ne: kowtsi:n, ta:kiskia wa:n momoya:waskia n' i..., is..., ixina:ch para momiakili:skia pero kanah, ka:n kinemilihkeh, kite:ntekkeh wa:n kia:wilchi:wkeh. Ekintsi:n a:..., a:mo teh tikitah ok ompa ne:wi:n. Mm. Kanah, kanah, yehwa se:tsi:n ihkatok ne:paka a:nalapa, yehwa sah pero *más** a:mo kanah onkak, koma:mo kite:ntekiskiah pos ne: momiakili:s pero komo kite:ntekkeh sepa a:mo momiakili:s. Wa:n yo:n *hasta** ie:wayo nochi chi:chi:ltik, nochi. Chi:chi:ltik, chi:chi:ltik, se: ki..., se: ... ye:k..., se: kehke:wa, ken tikita ne:wi:n te:ntok ie:wayo, chi:chi:ltik taihtik. Nikitak *cuando** ki..., kite:ntekkeh, *cuando** ki..., kitsaya:nkeh kowit nochi, ompaka tipa:panowah, timohtia:yah, tia:yah kowtah, ohte:noh sah, ompa sah ohtipan sah, *calzada** te:noh ne:n yetoya kowtsi:n tanikopa ohte:n ka:mpa José ka..., katka tako:wka, *merito** ompa yetoya n' kowit. Ke:mah. Wa:n ekintsi:n nejó:n a:mo, a:mo nikihto:s kitohto:kah, yo:n ixwa sah. Ixwaka sah, wehka:w ya. I..., ixwaka sah, mati ka:ni wa:le:wka ne: yo:n kowtsi:n, wehka:w a moketska, wehka:w ya pero nejó:n ka:wilchi:wkeh, ekintsi:n a:mo tei. Yehwa sah ihkatok a:na:lpa, yehwa sah yo:n, koma:mo kite:ntekiskiah pos mochi:was sepa kowtsi:n pero komo kitamo:tkeh, sepa kite:ntekkeh, a:mo. A:mo onkas. A:mo onkas, tamit..., Ompa tami a yo:n xina:ch de yo:n kowit. Ke:mah. Pos neh no: nikitani yo:n chi:chilawakat, ne: kwaltsi:n chi:chi:ltik taihtik, pero yo:n a:mo ni..., nikita a:mo kipia n' i..., iyo:lo. A:mo, ne: yo:n a:mo yo:loh, a:mo yo:loh Pané: a:mo kipia n' iyo:lo. Yo:n nochi chi:chi:ltik sah. Nochi, nochi kowit tein ihtik, nochi chi:chi:lti pero a:mo kipia iyo:lo. Ta: a:mo kipia. A:[mo], ke:meh a..., awakakowit a:mo, a:mo yo:loh yo:n. A:mo yo:loh. Ke:meh chini:nahkowit a:mo no: yo:loh. Ke:mah, iwki ne: kowit a:mo kipia n' iyo:lo. A:mo, a:mo teh kipia iyo:lo, *hasta** ahko nochi wa:n yo:n a:mo kachi wiwiti. Ke:mah, ka:n teh yo:loh, ka:n teh iyo:lo kipia. Pos ka:ne: wa:n we:ikowit mochi:wa pero, we:ikowit. We:i kowit Ke:mah, pos yehwa sah yo:n, timotahtaniah wa:n t'mattokeh a:mo kowit kachi [...], tasohti yo:n kowtsi:n Pos yehwa i:n pero a:mo, a:mo xikalawakat kiliah, yo:n mono:tsa chi:chi:lawakat. Chi:chi:lawakat. Chi:chi:lawakat. Yo:n no: se: taman. I:n nimitsi..., xi:kalawakat a:mo onkak nika:n tehwa:n, a:mo mochi:wa, yo:n mochi:wa nika:n tanikwa:kopa. Mm. Ke:mah, yehwa sah yo:n ika timotapowiah, para timonohno:tsah wa:n para t'matiskeh ke:ní:w mono:tsa yo:n kowtsi:n ka:mpa ki..., kwehwelohkeh, t'mattokeh ke:ní:w mono:tsa wa:n tein yetok ana:lpa yehwa no: i..., yehwa no: ikone:w ya, yehwa yo:n kiliah chi:chi:lawakat. Pos yehwa nika:n ti..., timoahsih, tinentokeh, pos yehwa i:n se: motahtania ke:meh i:n tikowtahnemih pos tikitah kati:n chi:chi:lawakat. Ke:mah. Pos yehwa semi kwaltsi:n, no:, no: niki:xmati ke:meh teh tiki:xmati, no: niki:xmati neh, pos tikmattokeh. Ke:mah, tiki:xmattokeh, ompa tipanowa:yah semi mo:stah, mo:stah ne:pa. Ihkó:n tiki:xmttokeh para kitekih para ne:n kaltsi:n no: ... Ke..., Ke:mah. 'neki chihchi:wah ne: kaltsi:n tachi:chi:le:wtok. kwaltsi:n mota n' kowit. Chi:chi:le:wtok wa:n kwaltsi:n yo:n no: ahwia:k yo:n kowit. Ke:mah. No: kwaltsi:n. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n ika timonohno:tsah wa:n neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:le:w San Miguel TZinacapan. A:. Wa:n neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w ne: xola:l San Miguel Tzinacapan.