Entó:s nika:n na:nah nik pe:wa ata ti..., pe:wati timonohno:tsati de n', *sobre de** i:n xiwtsi:n. Mm. Xiwtsi:n, no:, no: pahti No: Pahti. Ne: i:n, de i:n tikihtohtoyah. Ke:mah. De ne: chika ke:ní:w ito:ka:i, a:mo no: ... Nikelka:wa sah, tahchino:lxiwit, pos nika:n yo:n tahchino:lxiwit, yo:n miak. Ne: tahchino:lxiwit, mm. Tahchino:lxiwit. Para se: ki..., se: kikwi yo:n tikiliah ne..., netati:l. Ke:mah, para yehwa. Yo:n netati:l, *de que cuando** xa: tikmati ... *Cuando** nemi se: kone:tsi:n wa:n yankwixtok ne:n se: ina:nahtsi:n ne: mokokowa wa:n *cerca** kita:liah itilmahtsi:n de ne: kone:tsi:n entó:s pos nejó:n ki..., kichi:wilia *mal**, ke:meskia kokolispe:wa *porque** nejó:n ompa ne: *cerca** yetok. Mm, ke:mah. Ke:meskia yo:n ki..., kima:wa Entó:s ne: yehwa yo:n, [...] kihtowa pos nejó:n *después** nochi kikwi a yo:n kokotsitsi:n *parejo** pané: tahtata. Mm, tahtata wa:n ... Tahtata nika:wí: nochi inpoxko, intsonteko wa:n neh nejó:n nikmattok de ke nejí:n a:mo sayoh yehwa yo:n xiwtsitsi:n. Tehwa:n *antes** nejó:n te:ch..., te:chilia:yah ne:n tota:tahwa:n nejó:n te:chilia:yah "yehwa i:n nochi 'sentili. A:mo. Yehwa i:n nochi 'sentili" kihtowa, "xkwiti ne:n ma:ltatsi:n, yo:n xiwit ma:ta:nkehxiwit". Mm. Teahwach, chakaixiwit, ne:n inalwayo ne:n ochpa:was, *escobilla**. Ompa ke:mah" kihtowa "xikwiti nochi yo:n, yo:n, yo:n tsi:tsika:s, yo:n tsikitsitsi:n". *Eso** Yo:n tsi:tsika:s, yo:n tsikitsitsi:n. Wa:n yo:n okotsokowxiwit, xa: tiki:xmati. Tiki:xmattok. Okotsokowxiwit, mm. Wa:n, wa:n yo:n okotsokowxiwit, yo:n wehkapantik mochi:wa. Ke:mah, niki:xmattok yo:n xiwtsi:n, niki:xmattok. Mm, ahwia:k, ke:mah. Yo:n semi ahwia:k ix..., yo:n semi kwali pahti. Ke:mah, pahti semi. Kihtowa "wa:n xikwiti o:me kilit. Wa:n niksentilih ya yo:n o:mekilit. Entó:s pero o:me kilit" kihtowa "mitspolowa ok ne:, wa:n mitspolowa ok nika:n" "Toni?" "Tehtsonkilxiwit no: x...,no: moneki". Mm. "A: wa:n nika:n moneki pi:na:wits inalwayo. Nika:n moneki no:". Nejó:n nochi nejó:n tamameh xiwit, kimanah wa:n ka:ltiah se:, se: kone:tsi:n neh nikmattok. Ompa ke:mah. Ka:mpa tihtiti:ka para teh..., pero pos mahyá: poso:ni. Ka:ltiah yo:n kone:tsi:n *porque** yeh nochipa ne: mets..., metstihtiti:ka *o** we:i, we:i a i:xko wa:n, wa:n tsikitsi:n ikechko. Mm, mo..., pitsaktsi:n moka:wa ikech, pitsaktsi:n. Mm. Pitsaltsi:n ikech. Entó:s yo:n wa:n mochi:wa tsikitsi:n pané: kostik. Mm, kostik, kostik, kostik pero komo neli ke:meh kihtowah ke kostik. Wa:n nejó:n xiwtsitsi:n nikmattok miak taman, yehwa ya ne:n, yehwa ya ne:n ma:ta:nkehxiwit, teahwach, chakaixiwit, yehwa ya ne:n otso..., okotsokowxiwit, yehwa ya pi:na:wits inalwayo, ochpa:was nalwayo ne:n ... Te:mah. Pina..., yehwa ya ochpa:was, yehwa ya ne:n tsi..., tsi:tsika:s, n' o:mekilit. O:mekilit, ne: yehwa ya ma:ltantsi:n *porque** ma:ltantsi:n o:me taman onkak. *Hasta** e:yi. Eyi, yo:n chi..., yo:n chi:chi:ltik wa:n yo:n de n' ista:k. E:yi. *Morado**. Pero yo:n, pero yo:n, yo:n de n' ista:k a:mo mochi:wa nika:wí:. Pos ye..., mm. Tikmati ka:ni mochi:wa. Ka:ni, ka:ni mochi:wa xa: tikmattos? Pos ka:sá: ika mo..., ka:mpa yeh, yo:n semi a:mo achi mone:neki, mochi:wa nika:wí:, ta:ká:n t'ta:lih ampo:n, mochi:was. Pero *menos** tikta:lis *morado, menos** tikta:li:s *china, porque china** a:mo mochi:was komokie:rah, a:mo kanah tata:kamati, yeh wi:tsa *solo** parahko. *Porque** neh nika:n ninemi nika:n Tozá:n, nochi nikmahmattok yo:n xiwtsitsi:n pos ompa yo:n ma:ltantsi:n tehwa:n tiktekiah. Ka:mpa yo:n, yo:n sakatsitsi:n e:wtok, ka:mpa yo:n cha:wit ne:n ta:ltsi:n, ompa, ompa moskaltia. No: moskaltia ompa, mm. De ompa moskaltia, ihkwí:n yowi ne:n n' i..., ihkwí:n mowila:wana. Ihkwí:n momaxa..., mahmaxalowa wa:n ompa se: kiteki a. Mm. Moka:wa ne: kowte:n, pero kowte:n ihkwi:ntsi:n wa:n ompa selia. Ompa sepa selia, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nochi, se: kikwi yo:ni, yo:n pahti, nochi i:n xiwtsitsi:n, ta: miak. Miakeh. Miak yo:n nochi pero a:mo semi mimiak, sehse:, sehse: *hojita** sah, ihkó:n [se...] Ke:mah, ke:mah. Se: kikwi wa:n seko sah kimanah ika se: ko:mit. *Eso**. Ika se: ko:mit kimanah wa:n ke:mah kika:ltiah ya ne:n pili. Mm. kwaltsi:n kia:ltiah ya, a:xka:n de mote:kati a komohkó:n pos kikwih ya ne:n ma:ltantsi:n, kwaltsi:n kima:xakwalowah, kitamia:ltiah wa:n kima:xakwalowah, ke:mah ki..., kita:[li]liah itech isahsa:liwya:n, i:xkwa:ko wa:n nika:n ima:ko wa:n nika:wí: wa:n kwaltsi:n wa:n yo:n teahwach seki kipechtiah. Ke:mah, seki kipechtiah, mm. Kipechtiah. Kipechtiah. *Porque cuando** kinkwi yo:n kokolis, yo:n, yo:n te:kwi se: mit..., moyowali:to:nia. Ke:mah, se: moyowali:to:nia. Se: wa:lihsas pero yo:n se: mi:to:nihtok, se: i:xko te:temo:tok se: ine:to:n, mm. De yowak se, se: a:paltik fie:roh wa:n pos ta: monka:n mah nia:paltik sah ta: pos ne: onkak ata pané: tsohya:ya se: ine:tó:n. Wa:n entó:s ketsah, ketsha ne:n a:tsi:n wa:n ika ka:ltiah ya kwaltsi:n . Tsohya:ya. Ketsah tepitsi:n miaktsi:n wa:n mah motokotso , ke:meh, ke:meh kahsis a ne:n kone:tsi:n pahti *o** ... Mm, ke:mah. Ma:ski i:n tiwehwei:n. Ke:mah, ke:mah. Ta: ke:masá: no: te:kwi. Ta: ne: te:kwis tak, komo se: moka:w te:kwis. Entó:s ne:n ... Pe:wa ka:ltiah ya, ka:ltiah ya ne: wa:n ke:mah kima:xakwalowah kwaltsi:n. Kima:xakwalowah, moka:wa ke:meh yo:n xapoh seki ne:n poso:ni. Mm, ehe, ke:mah. Entó:s nikin..., nika:n kinta:liliah wa:n nika:n nochi insahsa:liwya:n Wa:n tsikitsi:n kintai:ltiah. Mm, ke:mah kintai:ltiah. De ompa ke:mah ne: ka:mpa ne: kite:katih ya, nika:n kipechtiah. Yo:n teahwach, acha: tiki:xmati teahwach, i:n teach..., teahwach ihkwi:ntsi:n yo:n mota:liah ike:span de n' tet. Mm, kipechtiah. Ke:mah niki:xmattok teahwach, ke:mah. Ke:mah. [I]ke..., [i]ke:span de n' tet pero ihkwi:kwi:n, ihkwi:kwí:n wa:n kwaltsi:n ma:ce:cerca, pisilitos, entó:s ne:n ... Yehwa, ike:span. Mm, kwaltsi:n, kwaltsi:n, kwaltsi:n no:. Wa:n onkak ista:k no: wa:n no: onkak chi:chi:ltik. Ihkó:n ne:chiliah seki tokni:wa:n Pos te:kakiliah kihto:s "teh tikmattok i:n xiwtsi:n, sikie:ra xite:chkwi:li:ti". Mm. Pos nikinkwi:li:ti ka:nachi xiwit nikwa:lkwi, sikie:ra se: *bola**, ihkó:n xiwit, nikwa:lkwi ihko:ni. Mm. Entó:s ne:n yehwa yo:n, ka:ltiah sikie:ra expa. Ke:mah. Kie:ra e:xpa yo:n wa:n kitai:ltiah tsikitsi:n wa:n kohxiliah ihkó:n. A:mo wehka:wa, kaxa:ntiw a, komo titi:ka imets, titi:ka imets oso n' i:xko Mm. *o** n' ima:ko oso, oso nika:n yetokeh yo:n sa:wameh, yo:n tah..., tahtatak, nika:n yohyowaltik, Ehe. kaxa:ntiw, kaxa:ntiw, kaxa:ntiw, niman se: kihtowa ne: nopili kina:mik i:n xiwtsitsi:n, "ka:n nankwitoh" niman kihtowah "ne: ta:tahtsi:n te:chkwi:li:to." Kaxa:ntiw. Kina:miki xiwtsi:n, kina:miki. Mm, mm. Ka:n teh kina:..., ka:n kina:miki ne:n ... Ehe. "A:koni", yehwa i:ni. "A: pos tikili:skeh no: mah te:chkwili:ti *porque** nochi tiknemi:ltihkeh ne: tapahti:lo:ya:n ne: seko wa:n a:mo teh kina:miki, entó:s niman kihtowah "pos tikili:skeh mah te:chkwi:li:ti xiwtsi:n, yeh ki:xmati". Ke:mah. Entó:s pos ihkó:n, ompa ke:masá: ne:chiliah pos niow nikinkwi:li:ti, neh nikwiti *hasta** nika:n, ne:paka de n' a:t. Nikwi:ka, niksentilihtiw, niksentilihtiw *porque** yo:n, yo:n tsi:tsika:s yo:n de n', yo:n tein witsyoh, yo:n tein nika:n se: moahxi:ltia ke:meskia te:..., te:kwa. Te:kwa, mm. Te:kwa, mm. Yo:n mo..., yo:n nika:n yowi ne:n sa:wameh. *Eso**, yehwa. Yo:n onkak *solamente ne: Te..., Tepe:tsi:ntan, onkak nika:wí: itech aha:tawyoh No: onkak. Pero yo:n itsi:ntan tepe:t ne:n onkak. A:, itsi:ntan tepe:t. Mm, te:kokoh, *oh** Dios te:kokoh. Itsi:ntan tepe:t, yo:n ye:kte:kokoh, ihkwi:ntsitsi:n, yo:n kiliah tsi:tsika:s tein te:kwa. Mm, te:kwa, mm. Mm, de n' tsi:tsika:s tein te:kwa. Wa:n sepa po ne:n chakayxiwit, pos yo:n niman se: kahsi Yo:n niman, yeh pos no:ya:n onkak, yeh no:ya:n onkak pero ne:n ... Yo:n chakaixiwit niman se: kahsi, *igual** ne:n ... Mata:nkehxiwit no: onkak pero *hasta** ne: a:na:lpa. A:nalpa. Ne:paka de n' a:t. A:it nika:n Xaltipan ox onkak de yo:ni. A:ah. Yo:n iselo se: kiteki, mm. Ma:ta:nkeh. Iselo, iselo. N' iselo wa:n ma:ltantsi:n no: nochi ne: ana:lpa onkak yo:n a:te:nte:noh. Ne:, ne: neh niki:xmattok ox ne: yehwa i:n tein tikihtohtok. Ke no: kiliah ne..., netati:lxiwit, pero yeh ma:ihkó:ntsitsi:n. Ma:ihko:ko:ntsi:n. Yo:n ne..., a: yo:n ke:mah, no:, no: ihko:nts..., no: ihko:ntsitsi:n ixiwyo. Mm, ne:n tahchino:l, mm. Wa:n yehwa iwa:n se: kima:neliwa de nika:n tikihtohtokeh xiwit, ta: no[chi], ta: nochi se: kita:lilia ihkó:n *parejito**. Wa:n se: kima:nelowa ya wa:n yehwa yo:n kina:miki. Ke:mah, nejó:n kina:miki niman se: kihtowa ne: nopili kina:mik a ne:n pahti. Ke:mah, *porque** iwki ne: no..., nota:tahtsi:n ki:xmattok yo:n para ne: *epatitis**, ata yo:n seki pilimeh moxi:xah mah ke:meh kaba:yoh moxi:xa. Mahyá: kostik. Ehe, ke:meh kaba:yoh moxi:xa, a:mo xtahtani ixi:x pili. wa:n i:xtololoista:k mochi:wa kostik. Mm. Wa:n, wa:n ne:n ix..., komoke ista:k mochi:wa kostik wa:n mochi:wa mahyá:, mahyá: ma:ta:ltik. A: ma:tah... Yehwa yo:n kipia *epatitis**. Wa:n ixi:k ke:meh, ke:meh kahbe:n. Wa:n, wa:n te:kokoh no:. Te:kokoh no:. Aha:, te:kokoh, a:mo, a:mo wel se: moxi:xa. Entó:s yo:n ... Weli, weli moxixah, weli, pero pos ne: fie:roh sah. Ke:meh kaba:yoh moxi:xa, a:mo x..., no: taman. Aha:, no:, no:, no: taman. Yo:n no: taman wa:n ko..., komohkó:n ne: ... *Eso**. Ke:meskia po:ktik se: ixi:x, a:mo. Pero *fuerte**, pero *fuerte**. A:mo semi kostik, ma:nel. Entó:s kiliah niman no..., ne: no..., nota:tahtsi:n xine:chkwi:li:ti xiwit, teh t'mattok ka:ni onkak, nimitsmakas ma:s[ki] se: *veinte pesos** xikwiti, ma:ski na:wi xkwiti. Pos kikwiki, mattok ka:ni onkak ne:n kiliah, ke:ní:w kiliah xiwtsi:n, pané: *len..., lengua de ciervo**. Mm. Ihkó:n kino:tsa ne: tak ... Wa:n ke:niwki yo:n xiwtsi:n. Ihko:ko:ntsitsi:n mahyá:, mahyá: yo:n tsiwa..., tiki:xmattok yo:n kowit, tsiwahkal ixiwyo, mm. A: yo:n tsiwahkal, yo:n ika se: ki..., mokwa:te:te:kilia n' a:t. Ihko:ni ixiwyo, ke:mah wa:n mahyá: ix:koh..., i:xkohkokoyoh. Yo:n, yo:n ihkwí:n, ihkwí:n ohololtik oso yo:n we:weyak xi:wah. Yo:n, yo:n ihkwí:n, ihkwí:n ohololtik oso yo:n we:weyak xi:wah. De, a:mo, tein yo:n, tein kowit, ehe, ike:span moka:wa ne:. *Eso**, mm. Yo:n ike:span mota:lihtiw, yo:n, yo:n ihkatok wa:n mosa:sa:lihtiw , ihkwi:kwí:n mochi:wa Yehwa yo:ni, iwki ixiwyo. Yo:n kitapa:nah ika ... Se: kiteki wa:n se: ... Wa:n onkak *solamente** nika:n se: *parte**, se: tepehxiyoh, *solo** se: tepehxiyoh onkak, mattok ompa kikwiki, pero a:kin tiknekis. "Chika ka:ni tikwika yo:n xiwtsi:n yo:n mopili tikmakak" "A: pos yehwa i:n n'makak". A:mo no:, a:mo no: tik..., a:mo no: ti..., a:mo no: tiki:xmatia. Xiwtsi:n a:mo niki:xmatia, pero ne:chi:xmati:ltihkeh por medio de kokolis ika pilimeh. Ompa neh, ke:mah, pe:wkeh kiliah, pe:wkeh ki..., Wa:n *después** tikilih ya ne:n ta:tahtsi:n mah 'kwiti, tikne:xtilih, tikwi:kak ne:n ... Ke:mah kikwito se: ... Ehe, kwito se: *nocompańera** siwa:t. Ne:n xiwtsi:n para, para ki:xmat. Kilia "yehwa i:n" kilia "pahti para *epatitis**". "A: we:noh, komo yehwa i:n" kilia "pos ne: nikwiti:w" kilia "ka:sá: ika" "Ompa i:n onkak". "Ka:ni" kilia. "*Hasta** ne:pa" kilia "pero tepehxiyoh". Mopepechowa xiwtsi:n, [mo]so:wtiw, [mo]so:wtiw ihkó:n. N' ike:span de n' tet. Moso:wtiw, mm. Ike:span tet. Mo..., mo:ix..., pané: ke:meh sempowalma:yeh moma:pilohtiw, moma:pilohtiw, ehe. Ahalaxtik pero moma:pilohtiw ne:n kwomekatsi:n. A:, ahalaxtik. Wa:n iyo:lotsi:n mahyá: de, ka:mpa selistiw mahyá: toh..., mahya: ihwiyoh. A: wa:n ixo:chio kwaltsi:n. A:mo xo:chiowa. Wa:n nika:wí: a:mo mochi:was. A:mo xo:chiowa. Tak mochi:was mah se: ki..., ke:mah mah se: ki..., ta: mah se: kie:walti itsi:ntan se: kowit. Ixo:chio kwaltsi:n mah se: ki..., se: kitaskia *porque** nika:wí: kwali se: ki..., Itsi:ntan se: kowit mah se: kitsi:nketsa wa:n ka:mpa tiki..., tiketsati tikilpihtiw. A:, para, para a:mo wetsis. Pa..., para mah mopilo. Mah mopilo wa:n para a:mo wetsis. Ika *mismo** yeh imahtsakaltsi:n mopilo:s a. A:, de ne:, de ne:n xiwtsitsi:n, *mismo** yeh mah ki..., mokwitiw ya. Ke:mah, ihkó:ni yo:ni, mm. Mm, mopilo:ti kwamekatsi:n. [...]ka:n tein seliati pos yeh mopilowa ya. Mm, ne: kaltsi:ntan pané: kito:ktok se: ihko:ko:ntsi:n. Mm, semi kwali nehjó:n ti..., teleh..., Yo:n kwali se: momakas yo:n, yo:ni. *Porque** ... Ma..., kitamo:ta, kitamo:ta nikilia neh *más** de se: *mil pesos**. Kitamo:ta *porque** xikwi:ka koyo:ko n' pili *más** de se:, *más** de se: ma..., ma:kwil taktson tahtanih. *Porque** pili mokokowa, ihko:ni yo:ni. Ke:mah. *Porque** pos *antes** ne:, *antes** se: ita:tahwa:n ihkó:n mopahtia:yah sah. Ke:mah, ihkó:n sah, ika xiwtsi:n sah, ika xiwtsi:n sah. Ika xiwtsitsi:n yo:n ... Tio:kowit n' ie:wayo, yo:n no: kwali para toto:nik. *Hasta** xiwit. Para to:nawis, to:nawis. Ehe, e:soh, yehwa yo:n neh ne:chkoto:nilih. Yo:n, yo:n ie:wayo kikwiah. To:nawis pero yo:n a:mo a:kah. Kimanaya ne:n no:má:n wa:n para no:pá:n ika mopah..., mopahtia:yah. Mm. *Porque** neh no:má:n kipia *más de cien ańos**, kipia *ciento dos** *Cie..., casi** se:, se: x..., nejó:n tehwa:n tikiliah *ciento dos** Se: *siglo**. Se:, mm, se: ... "Nemi". Se: *siglo**, kitamih ya, "żNemi mo:má:n?" Yo:n se: ... Kipia, kipia xiwimeh, pero nemi. Yeh nochi mopahtia ika nochi yo:n xiwtsitsi:n Xiwtsitsi:n sah, a:mo ko..., a:mo koyo:ko. Mopahtia yehwa yo:n ika n' e:wat, de ne:n tio:kowit. Mm. Yehwa yo:n xiwtsi:n, *lo que es** xiwtsi..., chakaixiwit, ma:ta:nkehxiwit, mm. Miak xiwtsitsi:n tsi..., *porque** tsi:tsika:s o:me taman onkak. Mm. Wa:n yo:n teh..., tehtsonkilit. Yehwa sah. N' tehtsonkilit semi kwali. Semi kwali. Sayoh semi witsioh. Witsioh. Wa:n no: onkak tein semi pahti wa:n onkak yo:n tein a:mo no: pahti *porque** onkak a:mo witsioh, kipia, kipia pero we:wehka. Pero tehtsonkilit seki ye:kkwaltsi:n tekpa:ntok witsti, witsti ihkó:n. Wa:n ... [M...] Dios. Chachane:wtok ke:meh se: itskwintsi:n ne: *apenas** moihwiyo:tia. Ihkó:n ne: ka:mpa nomi:lah, ihkó:n ya nimitsilihtok, we:wehka, mm. *Porque** seki, seki miak kipia witsti wa:n seki a:mo teh kipia, we:wehkatsitsi:n. A:mo, neh ne: nomilah onkak pero witsyoh dios, witsioh. Pos tehwa:n tikwih para to..., topah. Para ika timopahtiah yehwa ya de n' witsioh. Yehwa, ke:mah yehwa. *Porque** tsi:tsika:s no: onkak de n', de n' a:mo witsioh, de n' a:mo te:kokoh. No: onkak, mm. A: yo:n ke:mah, mm. Mm, yo:n ika kipi:kih ne:n nakatsi:n, yo:n ika kipi:kih. Wa:n no: onkak ata nika:n yo:n, i:n ka:mpa t'chi:wkeh toma:se:waltapahti:lo:ya:n, no: onkak itech a:tsi:tsika:s ihko:ko:n, ma:we:weyak. Pero komo timopo:po:w ihkó:n ika, timo[wah]wa:nati ke:meh ... Ahwayowa. Mm, ke:meh tehtsonkilit te:kwa. Pero timowawa:nas, timowawa:nas *porque** mitskwah ya. *Porque** tehtsonkilit nejó:n kahkalaki itech se: i..., nika:n se: ima:ko. Mm, ke:mah se: ima:ko. Yo:n kohkostik ne:n i..., iwitsio. Ehe, kohkostik. Ke:mah. Yo:n komo se: moahxi:ltih a:mo nochi se: kita. A:mo se: kita ok, seki moka:wa ya, ihko:ni. Se: kihki:xtia seki wa:n seki posteki. Pero yo:n semi kwali no:. kwali no:, kwali no:, mm. Pos yehwa ne:n mopahtia:yah wa:n *hasta** ekintsi:n pos te:chne:xtilihkeh ta:tahmeh, pos ke:masá: pos ... Te:chne:xtilihkeh ta:tahmeh wa:n ... No mo..., no: timomatih tehwa:n tiowih okseko tapahti:lo:ya:n, wa:n no: timomatih tehwa:n tonakayo ne:n teisá: timoohxiliah *o** ika tima:ltiah. Ehe, ke:mah. De n' xiwtsitsi:n sah, ihkó:n miak. Ke:meh ma:talin no: semi kwali. kwali, no: kwali, mm. No kwali. Ma:talin ke:mah, *porque** ma:talin onkak de e:yi taman. Onkak yo:n chi:chili:toh. Chi:chi:ltik wa:n ista:k wa:n yo:n achi, achi kwihkwi:kwiltik. Mm, *eso** yehwa yo:ni no: tel ... Yo:n, yo:n kwaltsi:n *moradito** ixo:chio, ahkoika..., ahko moketsa. Mm, ke:mah *morado**. Wa:n oksé: achi, achi no:, achi ista:k. Ke:mah, ista:k. Wa:n oksé: no:, no: igual. Ke:mah, o:me taman. O:me taman tein ne: se:, se: ... Yo:n matalin, yo:n semi kwali para estsompi:l. Neli kihtowah ke kwali, ehe, kwali. Estsompi:l. Iwa:n kima:nelowah ne:n yo:n ne:n tsina:ka, yo:n *guaya..., ** tsi..., tsina:ka tikiliah. Yo:n xa:lxokotsina:ka. Xa:lxokot, mm, mm. Yo:n ki:xtiliah n' e:wat ihkó:n wa:n ki..., kimanah iwa:n. Mm. Wa:n yo:n okmaselo:t. *Eso**, okmaselo:t. Yo:n no: semi ... Yo:n kwali iwa:n kisema:nelowah wa:n se: tai. Mm, semi kwali para ... Mm. Se: tai a. Ketsah se: ihkó:n se:, tsikitsi:n, tsikitsi:n a:tsi:n. Mm. Ketsah wa:n tepitsi:n ma..., motokotso..., motokotsowa. Ke:mah. Pero mah a:mo kita:liliah, nió:n tei. nió:n tei, nió:n tei, i:pa yehwa sah, i:pa yewa sah. Teisá: tsope:k. Wa:n yo:n se: ki..., kisenta:liah ihkó:n wa:n yehwa yo:n kita:liah wa:n se: tai a. Ehe, tai a. kwali para estsompi:l, *porque** estsompi:l o:me taman te:kokoh. Mm, kwali, te:ka:wa. Onkak ista:k, tein ista:k *uy Dios**. Yo:n de n' chi:chi:ltik wa:n de n' ista:k wa:n de kostik. *Hasta** tikmatis ti..., tiwehweliwi mokwitapan. Te:kokoh. Mm, pero semi fieroh yo:n estsompi:l te:kwi. Te:kokoh. Nejó:n ma:talin semi, semi kwali. kwali, kwali se: mota:lilia. Wa:n ... A:, nikelka:w. A: wa:n yo:n xa: tikmati ne:n wiwilakani no: tiki:xmati. Wiwilakani. Mm. Wiwilakani ke:ní:w teh tiki:xmati, ke:ní:w i:n ... Wiwilakani, mm. Wiwilakani. Ne:, wiwilakani *servi:rowa** no: para yehwa pero se: ki..., se: yeh, neh nik..., ni..., nikwika se: *viaje** nopah *porque** nechkwika komoke xohxowik, xohxowik, xohxowik. A:mo teh kipia nió:n tei *manchas**, se: ... Ke:ní:w, xohxowik. *Líquido** esti, wa:n de nia:ya *bańo** n'matia pané: *hasta** ihkó:n nitapowi. Mm, no: mitsko... Wa:n a:mo ta: sayoh *porque** ne: de *tanto** yo:n ne:chkokowa:ya. Pero pos kita nia..., nia:ya wa:n niohtokas pero mah mimilohtiw n' a:t. *Porque** yo:n ne:, nejó:n kima:nelowah ne:n ma:talin, nejó:n de n', de n' na:wi taman *o** de e:yi taman wa:n kowselo:t wa:n yehwa yo:n, yo:n ne:n ... *Por dios**, mm. Wa:n pané: yehwa sah i:n wiwilakani yehwa nitai:tahsik. Yehwa yo:n tsina:ka. Mm, mm, ke:mah. Tsina:ka n' i..., n' ie:wayo, ke:ní:w kiliah. Wa:n ne:n yehwa ya wiwilakani, a:cha: tiki:xmati. Ke:mah, ke:mah weh, niki:xmattok. *Porque** wiwilakani yeh kwaltsi:n kohkostik ixo:chio wa:n ihkó:n mowila:na, achi tohtoma:wak wa:n kipia semi wits..., witsyoh ne:n ke:meskia yo:n ihihwiyoh, ma:ihihwiyoh. Ehe:, ma:ihihwiyoh. Wa:n yo:n se: kikwi wa:n se: kima:nelowa wa:n se: kita:lia. Kisenketsah ne:, ke:mah se: tai a. Se: tai a. Ihkwí:n de n' a:tsi:n ketsah, miaktsi:n wa:n moka:wa ihkwí:n tsikilitsi:n. Tsikitsi:n ya sah. Se: tai, para estsompi:l semi kwali, estsompi:l. Ke:mah, para estsompi:l semi kwali. Semi kwali. Yehwa yo:n kiliah *desintería**. Mm, ke:mah. Entó:s yo:n semi kwali yo:n es..., para estsompi:l. Mm, kwali. *Porque** estsompi:l o:me taman onkak oso e:yi taman. Ke:mah. Yo:n ista:k wa:n kostik. wa:n yo:n chi:chi:ltik pero ye:kte:kokoh. Te:kokoh ke:meh a..., Yo:n te:kokoh semi. Te:kokoh, mm. Yo:n te:mikti:sneki. Ke:mah *porque** mahyá: tem..., te:ma:malakachowa *dolor**, mm. Ehe, ke:mah pané: se: ikwitikpak pané: moma:malakachowa. Mm, nika:n nochi nika:n wa:n de nika:n i:n se: i..., ikwitte:ntikpak nika:n. Nochi nika:n se:, se: ipox. *Parejo**. Nochi *parejo** te:kokoh wa:n ... Mm, yo:li:k xpano. Te:kokoh se: ipox nochi wa:n nika:n se: ikwitte:ntikpak, i:n. Mm. Ompa *hasta** pané: tikmati ihkó:n tima:ka:wi Nika:n se: ikwite:nxa:..., xa:yak. Ehe:, ompa *mero**. Se: ikwite:nxa:yak, nika:n i:n nochi te:kokoh. Mm. Ke:mah wa:n nika:n se: ie:lchikiw, de se:, de se: mota:li:ti a. *Eso**. Nochi te:kokoh i:n se: ie:lchikiw. *Parejo** ya, mm. *Porque** i:n chikiwit tikiliah, chikiwit. Ke:mah, chikiwit, toe:lchikiw. *Porque** yahtok nochi ne:n i..., se: i..., n', nika:n se: wi:wi..., wiwila:ntok, ke:mah wa:n yehwa yo:n. Ke:mah. Ke:mah neli, mahyá: chikiwtsi:n. Ehe, mahyá: chikiwtsi:n nika:n i:n. Wa:n nika:n i:n ma:ski tikwali timo..., timotstokeh pero ika toe:wayotsi:n pero *más** mah ... De se: ... Mm. Mah pa:ti toe:wayo moka:wati chikiwit, mm. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n se: mo..., mochihchika:wa wa:n no: te:kokoh *hasta** se: ie:lchikiw. Ke:mah, yehwa yo:n. Mm, ke:mah. Nika:n ke:meskia te:kokoh, ihkó:n ke:meskia yo:n, no: taman te:kokoh, ke:meh yo:n se: ... Yehwa yo:n semi, semi te..., ehe, se: to:ne:wi, mm. Se:, *hasta** se:, se: to:ne:wi nochi de se: mota:li:ti wa:n a:mo ... Ke:mah *porque** achi:chika, achi:chika nio:nó: se: mahtakti *minutito** wa:n sepa xiow, wa:n sepa xiow wa:n kipia ke timochipa tiwa:le:wa *porque** pos ta: sikie:ra mah te:pitsochi:wto sah. Yehwa yo:n. Mm, ke:mah Wa:n pos yehwa yo:n semi ne:n te:..., te:mikti:sneki pero yehwa yo:n se: mok..., Ehe. Se: motapowia katí:n ne:n *toremedio**, ta: seki a:..., seki topah. Ke:mah. Topah a:mo nochi te:chna:miki, seki ke:meh i:n tapahti:lo:ya:n tiowih. A:mo nochi, mm. A:mo te:chna:miki. Yehwa i:n xiwtsitsi:n seki Ka:n te:na:miki. Miak xiwtsitsi:n mah se: kikwi, yehwa ya n' ma:talin, yehwa ya yo:n, para yo:n. Mm, ke:mah. Yehwa yo:n nochi se: monohno:tsa, ke:meh ekintsi:n nika:n pos timolihtokeh, seki a:mo nochi tiki:xmatih. Ke:mah. Ke:mah. Pero nejó:n tiki:xmattokeh ke:meh ekintsi:n. Ke:mah. Kihto:skeh ke:masá: i:n nika:n i:n tokni:w kihto:s. "Ne:chkwi:li:ti katí:n ma:ltantsi:n, 'kwiti de n' ista:k, 'kwiti de n' chi:chi:ltik". Mm. "kwiti yo:n achi kwihkwi:kwiltik, 'kwiti de n' más** oksé:", pos se: kwi:li:ti:w. Ke:mah, se: kikwi:li:ti:w, ompa niki:xmattok. *O** kihto:s "ne:chkwi:li:ti ma:ltantsi:n de n' ista:k, ne:chkwi:li:ti ma:ta:nkeh ixiwyo". Mm, "Ne:chkwi:li:ti ne:n chakaixiwit". Chakaixiwit nika:wí: onkak. No: onkak, ampo:wi:n *cerca**, mm. "Ne:chkwi:li:ti okotsokowxiwit, yo:n, yo:n yohyowaltik ihkó:n teh..., ma:te:mpanyohyowal[tik]". Ehe. Yo:n kwaltsi:n ahwia:k. kwaltsi:n ahwia:k, mm. Kihto:s "ne:chkwi:li:ti yehwa ne:n pi:na:wits inalwayo, ne:chkwi:li:ti ixiwyo." Pos se: kwa:lkwili:s wa:n, wa:n ki:xmatis, i:n, *porque** i:n kineki i:n tokni:w kineki nochi ki:xmatis. Ke:mah, se: kwa:lkwili:s, mm. Entó:s ne:n yehwa tsi:tsika:s de n', de n', de n' yo:n tsikitsitsi:n. Ihkwi:kwi:n, a:mo yo:n de n' wehwei, *[por]que** yo:n de n' wehwei kikwih para ne:n nakatsi:n, pionakatsi:n *o** pitsonaka..., [...], yo:n ... A:mo kikwih ok, a:mo ok, ekintsi:n nochi ... E:soh, a:mo de wehwei, mm. Ke:mah, ke:mah, tein eski ika te:chpi:ki[liah], pos ekintsi:n a:mo kikwih ok pero ne: ke:man nochi kikwiah. Yehwa yo:n nochi ekintsi:n ne: tik..., ti..., timoliah wa:n yehwa yo:n ... Pos miak taman xiwtsitsi:n, a:mo nochi tiki:xmatih pero de i:n kowtah tinenkeh. Mm. Pos tiki:xmatih xiwtsitsi:n wa:n te:chiliah tota:tahwa:n. Ke:mah. Yehwa i:n semi kwali para ne:n ti..., ti..., ika timopahti:smeh. Mm. Pos yehwa ya kikwitih ne:n tota:tahwa:n, konkwiah. Ke:mah. Para timoskaltihkeh pos yehwa ya konkwiah para ti..., tima:ltia:[yah], para titaya:yah. Ta..., ke:mah se: taya:ya. Titaya:yah, *porque** to:nawis ne:n ... Mm. Para ne:n yo:n to:nawis kilia:yah. nejó:n yehwa yo:n ika te:metspa:kayah. Yehwa ya ne:n tio:kowit n' i..., ie:wayo. Pos ... Ehe. Pero yo:n tio:kowit ixiwyo ... Yehwa ya ne:n chakaixiwit wa:n yo:n kiliah ne: wi:tsikite:mpi:l. Pero yo:n ... Mm, pero yo:n ... Wi:tsikite:mpi:l wa:n yo:n okse:[ki] xiwit kisema:nelowa:yah. A:, pos yehwa nalwatsi:n de ne:n ochpa:wa:s. Mm. Kima:nelowa:yah wa:n ika te:..., te:metspa:kayah. Ika te:metspa:kayah ta ... Te:metspa:kayah nochi nika:n kwaltsi:n nochi nika:n kwaltsi:n, ke:mah te:kwa:pi:kiah. Ke:mah pero ... *Porque** ihwa:k onkaya seki ti..., nikelna:miki, a:mo nochi te:na:mikia. Pero yo:n koma:mo mits..., *esoh** yo:n *pastilla, metoquina**. Se: *metoquina** kilia:yah se: *pastilla, metoquina**. Pero más** tikwiah yo:n xiwit, de n', de nika:n, de n' tehwa:n ika timopahtia:yah. Mm, ke:mah. *Porque** nejó:n tikil..., tehwa:n tikiliah ne:n mo:yo:tsi:n, moyo:tsi:n tehwa:n tikiliah *paludismo**, ihkwí:n kwaltsi:n weyaxtik katka se: okwiltsi:n, kostik. Kostik se: okwiltsi:n ke:meh se: mo:yo:t, ke:meh yo:n se: tikiliah se:, ke:meh se: chapolin. Ke:meh yo:n se: chapolin ihkó:n, yo:n ... Ihkó:n de weyak, kostik. Entó:s yo:n komohkó:n nika:n te:ki:tskia:ya pos yehwa yo:n te:kwia yo:n, yo:n to:nawis, yo:n toto:nik, yo:n se: moli:nia, se: sehsekwia. Se: kichi:wa ihkwí:n, ma:ski to:natok pero ... Timotake:nti:s. Teh timotsetselowa pero *fuerte, fuerte** timotsetselowa, mm. Mitstake:ntia:yah ika a:ya:t, pero ihkwí:n tikchi:wtok, ihkwí:n tikchi:wtok, nie:ksekwi, nie:ksekwi, ˇNe:chpantake:nti!. ˇNe:chpantake:nti!, *hasta** se: kwala:nia, ˇne:chpantake:nti! Nisekwi. Pero nisekwi Pos ihkó:n sah se: weweyotsa, *hasta** se: koli:nia ne:n a:ya:tsi:n te:panke:ntiah, nisekwi. Mm. Ke:mah, *después cuando** ihkó:n se: mah ... Ke:mah. A:mo nisekwi ok. "A:chá:, a:chá: kina:mik i:n nokone:w ne: pahti. Ta: a:mo sekwi ok *porque** ne:, ne: yo:li:k, a:mo xi..., a:mo ximoketsa *porque** timokaxa:ni:s. Wa:n semi netanewi:lih katka, mm. *Cuando** yo:n, yo:n mokaxa:niah, netanawi:l, kilia:yah. Pos yehwa ya ne: 'kwitih ne:n, ne:n nekaxa:ni:l. Mm, neh a:mo nekaxa:nil ika ne:chpahtihkeh, neh ne:chpahtihkeh ... Nekaxa:ni:l, yo:n ... M..., ika yehwa *mismo** tio:kowit. Yo:n ne:cha:ltihkeh. Ne:n tio:kowit. Pero a:mo ne:chka:wa sehsekwi:lis, entó:s yehwa ne:n *difuntita** ya, noa:wi a kihtowa "ay *mi hijita**" kihtowa "ka:n mitska:wa "a ver nikita" kihtowa "*mi hijita a ver**" kihtowa "teh tisekwi" kihtowa "tisekwi". Sepa sah ne: *cuando** kikwik tsiwahkal wa:n ne:chtsonte:kilih n' a:t. Ompa yahki nehjó:n semi ... Ke:meskia timomowtih. Pero a:mo nimomowtih nehwa, momowtih to..., kokolis. Ke:mah, momowtih kokolis *porque** pos ne:chtsonte:kilih se: tsiwahkal de a:t. Momowtih kokolis, momowtih. Wa:n kinahnawatihkeh Mm, "a:man" kilia "*cuando** kikwis xi..., xikwi se: tsiwahkal de a:t wa:n x'tsonte:kili". "A:mo, a:mo ikwa:ko" kilia "ikechko, ipanko ke:meh yetok". Mo..., "soh x'panpe..., [xikpan]peta:wa" kilia "tepitsi:n". Pos neh nitsahtsite:w pero pos neh a:mo n'mati komohkó:n, oso miak n' a:t, xiki:xeheko se: tsiwahkal. Ke:mah, wa:n sese:k. Mm, wa:n ne:, ne: ne:chki:x..., ne:chahkokepilih nokami:si:tah wa:n 'te:kilia n' a:t. Mm, yehwa yo:n ika ne:chpahtihkeh neh. 'Pante:kilih *hasta** tani yahki n' a:tsi:n. Ke:meskia mowik ne:n kokolis. Pero dios ... *Hasta** a:man nikinilia noxwi:wa:n wa:n nopilwa:n se: *semejante** ka..., kaxit de chi:ltekpin, ihkó:n tehkotok chi:ltekpin, n'matia *caldo**. Wa:n tikwe:lilia:ya, titoli:naya. A:mo n'matia k..., Neh n'matia *caldito**, a:mo n'matia ox, ox ne: koko:k. Titoli:naya, ke:meskia yo:n teisá: tikwa:sneki. Mela:w nitoli:naya, mm. Nitoli:naya pero de *primera** wa:n xikita. mah wi:ki chi:l, mah wi:ki tein [y]eski pero mah koko:k. Koma:mo koko:k a:mo tikwe:lilia:ya. Mm, kanah. Wa:n ihwa:k a:mo kipoye:lia:yah ne:n tapalo:l para a:mo se: motanawi:s. Ihkó:n kihtowah pero neh a:mo, mm. A:mo. Kita:lilia:yah ne:n ihkó:n, ihkó:n, se: kwa:ya, pero a:mo, nakatsi:n a:mo se: kwe:lilia:ya. Wenoh pos ka:n teh ... *Porque** a:mo kita:lilia:yah istat. Aha, yeh ika ka:n *igual** semi a istat, semi a istat. A:mo kita:lilia:yah istat. Pos istat kwe:liltia ne:n teisá: tapalo:l tein we:lik, *hasta** kiltsi:n yehwa ne:n kwe:liltia wa:n yehwa ya ne:n totapalo:l *siempre**, Mm. *Ay dios, lo, loque es, lo que es** yehwa semi, mm. Ke:mah. Mm. We:noh pos tasohka:matik tame:chkakistiltihkeh i:n to..., tosa:ni:l. Ke:mah, mm. [Nikmatik] ke:mah ne:n ... Mm. Wa:n ekintsi:n *a ver**, ke:..., ke:ní:w timono:tsa teh. Pos se:, *este** nimono:tsa María Ocotlán. María Ocotlán. Wa:n niwi:tsa de Xaltipan wa:n ni..., Nitekiti ika yehwa i:n no: ma:se:wal..., ma:se:walpahti. A:. Ke:mah, i:pa nitekiti, niksegui:rohtok nitekiti. Ompa Xaltipan ninemik. A:, tiksegui:rohtok de que** wa:n ompa, de ompa tinemik ne: Xaltipan. A:, a:mo kanah oksé: *lado** tiah. Ompa n'segui:rohtok ka:mpa ... Pos ne: ni..., niahka pero ke:meh nikihtowa sepa niwa:lah wa:n ekintsi:n sepa nietok. Ta: ompa sah. A:. Ka:mpa, ka:mpa *mero** nikitak ne:n tane:xilo:t *más** parahko ihkó:n nimoka:wako. A:, okseko, *casi** ompa, ompa *mismo** ti..., ti... Okseko pero ompa sah, *mismi, mismo**. A:. *Mismo** ta:l. *Mismo** ta:l, [pero pos] ne: ke:man onkaya *malos** Pos ... Ne:chnamakilihkeh *noterreno** A:. Wa:n de ne:chnamakilihkeh pos ekintsi:n a:mo. Nimihkwanih. Okseko nietok pero we:noh pos *mismo** de nopopá:n, mm. A:, ekintsi:n okseko tietok, *mismo** ompa. A: we:noh. Mm, yehwa sah, tasohka:matik. Pos tasohka:matik. Neh ... Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damían Anastacio Nicolás. We:noh, Jonotla. Nehwa ninemik nika:n Tozán Jonotla, de ... Ompa ni:xne:stok pero pos ekintsi:n nietok ampó:n Xopana:ko. Aha. Ke:mah. Xo..., ompa, ke:mah, ompa ne: tietok a. San Miguel Tzinacapan, *igual** ki:sa, ekintsi:n ne:pa nietok *nivecino**. Nikpia e:yi powal xiwit ika[k], ika e:yi. Aha. Aha, we:noh, tasohka:matik miak ke:mah. Ke:mah, mm.