*Bueno** ekintsi:n ne: timotatsi:ntoki:tih de yo:n ahokowit, ¿tiki:xmattok no:? Ke:mah, niki:xmattok. nejó:n neh pos neh no: niki:xmattok, nejó:n a:mo n'mati ox teyowa no:, ox xo:chiowa wa:n teyowa. *Porque** mochi:wa ata ne:n de pe:wa moskaltihtiw ye:kpitsaktsí:n ikowyotsi:n. Pos a:mo se: kimati, neh a:mo no: ke:man nikita ne:n ixo:chio. *Bueno** niki:itani kowit, pero a:mo n..., a:mo nejó:n..., a:mo nikia... Ke:mah, a:mo ke:man... A:mo. Ixo:ch..., mah xo:chiowa a:mo ke:man no: tikita. Pos neh a:mo no:, pero nimolia tak xa: no: xo:chiowa eski, Ke:mah eski. *porque** ka:sá: ika se: kita ne:n *plantitas** kwaltsitsi:n, pihpitsa:wak panki:sa. Ke:mah, ta: tak xo:chiowa no: pero a:mo tikita ke:niwki. Ke:mah. Ka:n tikitah sah wa:n *cuando** we:iati ke:meh i:n kwaltia nejó:n kale:waltsitsí:n kilwiah tikwitih wa:n yehwa n' tikwih para kale:wal. Wa:n tein, tein wehwei mochi:wa tohtoma:wak pos no: kwaltia para kitekih para teihsá:, ihkó:n ki:sa *para vigas**. kwaltia ata *para viga**. kwaltia, kwaltia *para vigas** kitekih. Ke:mah, *porque** kwaltia *porque** yo:n teltakwa:wak. Teltakwa:wakkowit. Ke:mah, takwa:wakkowit nikilia neh wa:n nochi ata nikilia neh, kwaltia no: para neli *para viga** oso yehwa yo:n tikihtowa kale:waltsitsí:n, kwaltia nochi. kwaltia. Ke:mah, pero nejó:n..., wa:n para kowtati:l no: kwaltia. Ke:mah, *porq...** Kowtati:l semi no: kwaltia wa:n ata ne:n kowtsí:n ye:kchi:chi:ltik. Ke:mah, ye:kchi:chi:ltik wa:n seki kihtowah *que**..., kihtowah *que** no: onkak o:me taman, kihtowah *que** seki no: onkak ista:k. Chi:chi:ltik. Onkak n' ista:k, ke:mah. Chi:chi:l..., yehwa no: n' ixiwyotsi:n chi:chi:ltik ata ne:n tein seltsitsí:n yowi. Wa:n te..., ke:mah wa:n tein ista:k no: ista:k kit wa:n tein chi:chi:ltik yehwa yo:n ye:kchi:chi:ltik. Ke:mah wa:n mochi:wa ye:kwehweikowit, yo:n, yo:n mochi:wa nikilia neh *hasta** ihkwí:n wehweikowit mochi:wa, ye:ktohtoma:wak. Wehweikowit. Telwehwei wa:n ye:kneli ma:..., ma:..., m..., sa nipa moma:..., ye:k... Ye:kpisi:ltik n' ixiwyo, yo:n nikilia neh kitelpia wa:n telchihchihkoltik ata ne:n ikowyotsi:n nikilia neh, komo yo:n kite:xi:nkeh yo:n ka:mpa kite:xi:mah we:ikowit, N' ikowyotsi:n chihchihkoltik. Pos kitehtekih ya pero ne:n tein tako:tsi:ni nejó:n telchihchihkoltik. Ke:mah, wa:... Wa:n, wa:n teleti:k neh nikilia, yo:n ye:keti:k nikilia neh, a:mo, a:mo miak se: kixi:kowa. Nochi chihchihkoltik, ye:kchihchihkoltsitsí:n se: k..., mokwi:li:ti se: ikowtati:l neli n' te:pankokowa komo se: kwa:lma:ma. Teletik ta: porin tel..., tel... A:mo, ta: porin teltakwa:wakkowit. Ke:mah, wa:n nochi nikilia neh ata komo de, pos komo se: kikwi para kowtati:l, komo yo:n tio:tak titaxo:taltihtok wa:n yo:n okyowatika tiwa:lme:was iwki tekolah. Ke:mah, *porque** ye:k..., ye:ktekoloh ne: nejó:n ikowyotsi:n *porque** nikilia neh takwa:wakkowit. Iwki tekoloh, ta: tak nejó:n tel... Takwa:wakkowit. Wa:n a:t ke:yeh ata n' ikownexyotsi:n achi te:ahwayo:tih komohkó:n se: moahxi:ltih. Ke:mah, de... Ke:mah, *porque** yo:n ie:wayo ata xkiekati nikilia neh ki:sa n' ikownexyo mahyá: yo:n wihwitstik, pané: yo:n, yo:n... Ke:mah, yo:n kiliah pané: *garsota**, neli mahyá: neli se: moma:wihwitswia. Pané: *hilitos**. Wa:n *hasta mismo** yehwa n' kowit, yo:n kitapa:nah nikilia neh wa:n xkwi:kwiti, komo yo:n ttelihsiwtok, tikwiti ihsiwka, Se: moma:..., se: moma:kalakilia wa:n ye:kte:kokoh ya. se: moma:kalakilia, ke:mah *porque** tel..., tel nejó:n, mahyá: telwihwitstik ne: yo:n kitapa:nah. Ke:mah *porque** ki:sa yo:n *kowastillas** nikilia neh tel..., tel nejó:n teltehte:neh. Ke:mah, se: moma:kahkalakilia nikilia neh. Tak nejó:n... Telpihpitsa:wak, telpihpitsa:wak wa:n se: moma:kwi:lti:ti, tak semi se: yema:nik n' se: ima:e:wayotsi:n, niman kalaki. Ke:mah, pero neli... Pero yo:n komohkó:n a:mo wel se: kiki:xtia yo:n, kow..., *kowastilla** ya n' tikiliah, se: kipa:ta yo:n tokat, ika tsiktsi:n *cebollae:wat** wa:n tsikitsi:n *aceite**, wa:n se: kikwa:pi:ki a n' ka:mpa kalaki ne:n kowe:..., kow..., *kowastilla** wa:n ise:lti ki:sa mo:stika A:, yeh ki:sa ya. Ke:mah, ta: pero nejó:n, pero neli n' telne:nke:n neli se: moma:kahkalakilia *porque** neli nejó:n teltehte:neh. paniá:n yetok a ne:n *kowastilla**. Ye:ktehte:neh yo:n kowtsí:n. Ke:mah wa:n neli, neli kwaltia n'mattok neli nochi n' yehwa ya yo:ni para, a:mo n'mati ox para kalikxit ox no: kwaltia. Sayoh n'mattok i:pa kikwih sayoh neli kihtowah yehwa yo:n para ne:n..., para kale:walmeh. Ke:mah. Yo:n *de, casi de** n' kiliah kwilo:t a. Para kale:walmeh oso yo:n *kowcintas** kiliah tein ye:kmehmelaktik *siempre** seki ki:sa n' kowit mehmela:wak. Yehwa ya n' kwilo:t. Ke:mah, wa:n kale:wal yehwa ya n' tein kikwih para yehwa ya n' tama:ma. Ke:mah, no: kwaltia. Ke:m... Ajá, ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:ni n' ki:sa wa:n tein teltoma:wak ki:sa ne: ke:man kiki:xtia:yah *para, para vigas**. A:, para vigas**, ke:mah wa:n taxi:kowa wehka:wa. *Para vigas**, yehwa ya n' kilia:yah nejó:n taihtiyo:meh ke:ní:w n' kito:ka:ytia:yah n' kali kichi:wayah. Ke:mah, ta: kwaltia ya nochi. Ke:mah, nochi yehwa yo:n kikwiah. Kihtowa ne:, ne:, te:chtapowia:ya ne: nomonta:t, ke:man yeh moskaltih, ke:man yo:n ne: *escuela** kichihchihchi:wkeh yehwa nochi yo:n ahkokowit kitekiah ne: we:ikowtah wa:n kisakayah. A:, nochi yehwa. *Vigas, pero** wehweikowit. Ke:mah, wehwei wa:n taxi:kowa, ta: kichi:wa *siquiera** se:, kihtowah kichi:wa *siquiera** se: kaxto:l xiwit *o** sempowalxiwit, wehka:wa. Ke:mah, ta: ye:kwehka:wa, ta: takwa:wakkowit neli wa:n *más** ne:n tein achto kitekiah nikilia neh kihtowah *que más** chika:watkow..., kowit katka *porque** a:man nikilia neh a:mo iwki ok. Ke:mah. Ke:mah. Komo a:mo panowa, panowa *porque** kihtowa yeh... Takwa:wakkowit. Chika:wak. A:mo *porque** kitekih telselik ok wa:n no: iwki a ne:n mochi:wa nejó:n, ihsiwka:..., ihsiwka:... okwilowa tak oso a:it ke:ní:w mochi:wa. Ke:mah, ta: pos de, de selik ok wa:n de ne:, ne: ke:man nikilia neh nejó:n tota:tahwa:n kikwiah pos tein *más** nejó:n chika:wakkkowit nikilia neh pos taxi:kowaya. Ke:mah, yeh ka taxi:kowa:ya nikilia neh, wehka:waya ne: yetoya, a:mo okwilowaya. Ke:mah. Tein telchika:wak wa:n teltohtoma:wak mochi:waya n' kowtsitsí:n. Ka:n okwilowaya. Okwilowa pero i:n de wehka:wa ya no:, *porque** ne:, kihtowa ne: nomonta:t *que** yeh i:xpeta:n, A:; ke:mah, pero... A:, pero de wehka:wa ya. Ke:mah. I:xpeta:n kikwitoh yo:n ikalkow wa:n kita:lihkeh wa:n *hasta apenas** i:n ke:man tikpatakakeh ya n' kali ihwa:k a yo:n kitamo:tkeh n' kow..., iwki yetok ok. A:, n' iwki yetok ok. Wa:n iwki kwali ok, a:mo semi *tanto** mah telokwiloh. Etok ok n' kowit. Okwilowak a, okwilowak a, ta: yehwa ika ne: ki..., kihtowa ni..., neh kihtowa ni..., A:, n' okwilowak a. nikmowilia i:n kowtsí:n nika:ahkoitstok kihtowa, sentahmah kihtowa nane:chahsiki:wih ne:chpechih ya Ke:mah, pos ta: de... *porque** nejó:n, ne: ke:man kayo:t a kihtowa, nipili ok katka kihtowa neh n' ke:man kitekkeh wa:n para kahkota:lihkeh. Neli wehka:w pos, wehka:w ya, wehka:w ya. Wehka:wa n' kowtsí:n, ye:kwehka:wa yo:n kowit ahkokowit semi telwehka:wa. Ke:mah, ta: wehka:wa neli, taxi:kowa, ke:mah, taxi:kowa wa:n neli nejó:n, Taxi:kowa kwali yo:n kowtsí:n. kwaltia neli pos nejó:n, para neli n' tik..., de kowtati:l nikilia neh kwaltia pos para ika se:..., ke:meh yo:n se: motixili:s nikilia neh ka:n miak se: kekatia *porque** nejó:n, A:mo, ta: telkwaltsi:n xo:ta. Ke:mah, *de que** weloktik wa:n neli de wa:kik nikilia neh *más** kwaltsi:n tata. ke:mah wa:n... A:mo, *porque** yo:n nikilia neh komo miak se: kilpih nikilia neh ka:n se: kixi:ko:s *porque** teleti:k. Ke:mah, ye:keti:k, ke:mah. Telkwaltsi:n xo:ta, pero neli tele:tik, a:mo para miak se: moilpili:s. Teletiktik ne:n kowtsí:n wa:n semi mochi:wa nehkwí:n kowtahpa, ne: por nejó:n pe:wa de i:n A:pi:pia:skopa iwki yowi nochi iwki nehkwí:n ahkwa:kopa nochi yehwa. Ke:mah, ompaka nochi yehwa, ke:mah nochi yehwa wa:n neli, neli yo:n wa:n tein yo:n ista:k pos no:..., n..., a:mo niken... Nochi yehwa mochi:wa. neh niki:xmattok i:pa yehwa sah tein yo:n chi:chi:ltik pero tein yo:n ista:k pos no: iwki, no: wehwei mochi:wa. No: we:i mochi:wa kowit, no:, no:, no: we:i mochi:wa n' ta: yehwa ya n' achi mehmela:wak n' ikowyo. No: ata, no: wehwei. A:, n' achi mehmela:wak yeh, a: pos neli, neh a:mo niki:xmati, neh niki:xmattok i:pa yehwa sah yo:ni wa:n Yehwa no: achi mela:wak n' ikowyotsi:n. Wa:n nikilia neh ka:mpa yo:n mometsketsa tal..., tel..., motelchi:wa inalwayo. Ke:mah, tel nejó:n pahpanki:stok nikilia neh inalwayotsitsi:n *porque** niki:ita neh tiuwih nehkwi:ni nikilia neh Inalwayo, ke:mah, tel..., telpahpanki:sa n' inalwayotsi:n. nejó:n nochi yehwa ne:n inalwayo wa:n neli ne:chi:ilia *que** yehwa n' ahkokowit kihtowa i:n, pero telnalwayoh nikilia. Telnalwayoh. Ke:mah. Ke:mah, motel..., motelchi:wa payá:n ne:n inalwayotsi:n wa:n neli pos tein moskaltia pos neli mochi:wa we:ikowit wa:n, wa:n telmahmaxaleh neh nikilwia. Ke:mah, tel..., telmochi:wa n' inalwayotsi:n. Telwe:ikowit. Ke:mah, ye:k sanipa ne:n to:toya:wi n' i..., n' ikowmaxal. Ke:mah, kitelpia ne: sa nipa ya:yah..., ke:mah n' im..., n' imaxalyotsi:n wa:n neli n' ixiwyo ata ahalaxtik. Ahalaxtik kwaltsi:n, ahalaxtik ach..., yo:n ka:mpa telwa:ktok wa:n i:xtake:s, Ke:mah, ahalaxtik kwaltsi:n wa:n mahyá: achi... yehwa n' ika se: moxola:wa ne:nke:n se: wetsiti. Ke:mah, *porque de que** wa:ki a n' ixiwyotsi:n telahalaxtik. Ke:mah wa:n neli nejó:n ka:mpa se: taksa neli se: moxola:wa. *Hasta** ika se: motetekwinowa, telahalaxtik xiwtsí:n. Tel..., tel nejó:n wa:kik wa:n tak porin telahalaxtik oso ke:yeh yo:n ika se: moxola:wa. Ke:mah, yehwa yo:n. Ke:mah, yehwa ika. nimitstahtanih ox no: tiki:xmattok *porque** neli nehkwí:n kowtahpa, ke: i:n se: mokwahkowi:ti neli onkak yo:n wahwa:ki, pawe:tsi wa:n se: motehtekilia ya ne:n i..., ikowmaxal. A:mo se: kitehteki. Ta: teltakwa:wak, yo:n kitehtekih neli i:n tein ma:chika:wkehta:kameh wa:n ika *hacha**. Ke:..., ke:mah ta: kwaltia neli wa:n neli pos no: se: kitehtekis tein pitsa:wak *porque** tein yo:n toma:wak a:mo se: kiteh... A:mo *porque** poron teltakwa:wak. Ke:mah. Eh... Pos i..., *solamente** ika yehwa, ke:mah ika yehwa *porque** ika *machete** nikilia neh a:mo wel se: ki..., a:mo, ke:mah, ta: pos nejó:n nikilia neh yehwa:n *más** ma:chika:wkeh. Ika *hacha** oso yehw... Ke:mah. A:mo se: kikoto:na. Ma:chi:ka:wkeh wa:n teltakwa:wak n' kowit. Ke:mah. Teltakwa:wak, no: se motoh..., tehtekilia kit yehwa n' tein kowpihpitsak. Ke:mah, yoh *solam...**, yehwa kwaltia. Ke:mah, i..., ima:..., ima:tako:yo ya. Ke:mah. Ke:mah, yehwa sah i:n no: nimitstahtani:snekik ke:ní:w n' tiki:xmati n' teh. Ke:mah, pos nejó:n iw..., iwki sah kit neli no: ni..., no: niki:xmattok neli, i:pa niki:itani neli nejó:n ke:meh yo:n neli mochi:wa neli wehweikowit pero pos Neli n' tein ista:k neh a:mo, a:mo niki:xmati, pero nejó:n neh niki:xmattok yehwa sah yo:n chi:chi:ltik. A:, no: ista:k. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah. Pos neh niki:xmattok neli ne:n tein ista:k ne:n kowtsí:n no: iwki ista:k ke:man yo:n nejó:n ki:sati a ne:n ixiwyotsi:n no: ista:k wa:n tein chi:chi:ltik pos yeh chi:chi:ltik m' panki:saki n' ixiwyotsi:n. Ke:mah, sa nipa se:..., sa tachi:chi:le:wtok se: tachiati n' *cua...**, ke:man yowi, se: yowi kowtah. Ke:mah. Wa:n tein pos senki:s ista:k no: ne: se:..., mahyá: se xoxoktik n' ixiwyotsi:n. Ke:mah, yehwa sah yo:n nimitstahtani:snekik no: wa:n miak tasohka:matik neh nimono:tsa niCelina González Nazario, niwa:le:w ne:, *mero** xola:l, Tio:pante:noh, Tzinacapan. A:mo, tehsá: miak tasohka:matik tein tine:chilwih, neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.