Pos nika:n ti..., timahsih sepa nikneki nikmatis kox tiki:xmattok yo:n chikoa:mpah. Ka:nachi taman ti..., nih..., no: kwali tine:chili:s. Ke:na:mo, ne: tikneki tikmatis e:, ke:niwki yo:n xo:chit *o** n' chikoa:mpah *o** ka:nachi taman. Pos neh niki:xmattok o:me taman. o:me taman ne: niki:xmattok *porque** se:ntaman ne:n yehwa ne:n, ne:n xoxoktik *o** ne: ... ke:mah ixoxoktik ne:n chikoa:mpah. A:mo, a:mo, a:mo nejó:n nió:n teh kipia tapal nió:n tei wa:n se:ntaman, chi:chi:ltik. Ne:n ima:i:ka:n chi:chi:ltik wa:n i..., i:xko tepitsi:n *medio** po:ktik n' ii:xko pero i..., i..., ima:tampa, ne: ima:i:ka:n ne: yo:n xiwit chi:chi:ltik ne:n, ne:n chikoa:mpa imai:..., ima:tampa. Wa:n nejó:n yo:n kihtowah ke no:... A:mo nik..., a:mo kihtowah tikchi:wanih ke pahti ne: *de** n' pilimeh, tein yo:n ki..., ki..., nokta kima:ihto:tiah n' pilimeh, kima:a:wiltiah n' pili wa:n tein selik ok pos niman moxohxokolia, wa:n pili niman kine:xtia ke soh cho:katok wa:n ke:mah mo..., mokalawia ya xoxoktik ke:meh tomakila:t. Yehwa yo:n niman se: ki..., *bueno** kimatih, i..., ke: taxohxokoli:l m' pili. Wa:n para a:mo yo:n iwki seki, kite:mowah yehwa yo:n chikoa:mpah, pero no: yetok sah kati:ni ne:n ipah *porque** tein yo:n chi:chi:ltik para okichpi:piltsitsí:n wa:n tein yo:n ista:k, yeh para siwa:pi:piltsitsí:n. Yo:n a:mo te:lowih soh kikwitih n' chikoa:mpah wa:n kikoma:l, kikoma:lixkah kike..., kitikoketsah n' koma:l wa:n kitatokiliah kwali kawa:ni ke:mah kikwitih *siquiera** ka:n se:, se: na:wi kechtayo:t oso se: chikwase:n ikechtayo, wa:n kikoma:lix..., [ki]koma:lta:liah mah ixki, [ki]kehkekepah wa:n ke:mah *de que** ixki a, ne: kima:xakwalowa ne:n te:moma:n *o** a:kin eski *de** tepopa:n, *o** ki..., kima:xakwalowah wa:n ke:mah ka:mpa:ts..., kika:mpa:tskah, [ki]ka:nchala:niliah ya m' pili ne:n, *siquiera** se: e:yi *o** na:wi *gotita** ki..., ki..., kika:nte:kiliah, wa:n ke:mah *de** kitolowa m' pili, pos nejó:n kelka:wa ya. Yo:n, yo:n semi kwali pahti para yehwa yo:n pilimeh tein kinima:xohxokoliah. Ke:mah wa:n komohkó:n tai:k yo:n pahti, kika:nte:kkeh, *de** kika:nte:kah yo:n xiw..., xiwit ia:yotsi:n, ne: mo:stika kipatak a inekalawi:l, moka:wa kostik ya, *cuando** pilimeh kwali yetokeh kostik innekalawi:l *porque** a:mo kikwah taxkal, a:mo kikwah tapalo:l tei. Ne: kostik innekalawi:l *porque** taih nochi *leche** sah wa:n yeh ika yo:n, kostik mo..., inekalawi:l kisa chipa:wak a:mo, a:mo teh kikokowa pero ke:meh yo:n komohkó:n kihtowah mokalawia *puro** ke:meh tomakila:t xoxoktik, eski taxohxokoli:l m' pili. Yehwa yo:n nejó:n kin..., te..., kinka:ntek..., kinka:chala:niah, ka..., kima:pa:tskah pero takoma:lixkal ne: n' chikoa:mpah wa:n nimitsilwia para n' okichpi:piltsitsi:n nejó:n chi:chi:ltik wa:n para n' siwa:pi:piltsitsi:n, xoxoktik n' chikoa:mpah. Yo:n mochi:wa ka:sá: kowke:span ka..., ke:meh yo:n xo:no:kowit tein kopachyoh ompa e:wa yo:n xiwit oso chalawihke:spa:n. Ka:sá: tekorra:lkwa:ko mochi:wa no: n' chikoa:mpah. Pero nejó:n yetok sah tein inpah wa:n x'ta:li *cuidado** sah ke:meh i:n tiow kowtah *o** ka:sá: tikita ihkó:n, 'ta:li *cuidado** komo ne:ch..., ompa ne:chxolopihitas komo neli n' a:mo onkak chi:chi:ltik. Onkak xoxoktik wa:n onka..., *bueno** tein xoxoktik tein yo:n ke:meh i:pa xiwit sah, a:mo ma:chi:chi:ltik wa:n tein yo:n chi:chi:ltik ye:kma:i:ka:nchi:chi:ltik ne: ima:i:ka:n yehwa yo:n chikoa:mpah. Ke:mah wa:n yo:n no: xo:chiowa i..., mopa:mpilowa n' ixo:chiotsi:n wa:n itsi:nkaxyo mochi:wa wa:n ke:mah kisa ne:n ixo:chio kostik wa:n ye:kwe... weyak sah ke:meh yo:n witsikite:mpi:l sayoh witsikite:mpi:l a:mo semi poso:ni wa:n ne: kwaltsi:n poso:ni wa:n nejó:n weyak sah, weyakaxtik ne:n xo:chitsi:n wa:n *de** wetsi a n' xo:chitsi:n, moka:wa itech n' itsi:nkaxyo ne:n xo:..., xo:chit ya, ompa mochi:wa mah[yá:] se: tomatsi:n ke:meh yo:n tokat itew kiliah. Ista:k wa:n no: yo:n no:, wa:n iteyo yo:n yemaxtsi:n pa:nmoloxtik ki:sa n' iteyotsi:n yo:n maski chika:wak maski ista:k yo:n chika:wak oksik a, no: we:lik se: kikes..., kehtsoma yo:n, tsope:k no: n' iteyo. Pero nejó:n neli pahti ne: yo:n nochi n' o:me taman pahti ke:meh tein xoxoktik wa:n tein chi:chi:ltik para pilimeh tein, tein yo:n taxohxokoli:lmeh tein pilkone:meh ok. Wa:n, wa:n yo:n no:, żno: kwaltia para n' *de** wehwei:n? oso para i:pa para ... Pané:, pané: kone:meh sah ne:n. Yehwa yo:n [ni]mitsilia ke... Pos *de** tehwa:n a:mo timoxokoliah, tehwa:n, tehwa:n ke:meh i:n teisá: timochi:wiliah pos mah se:, no: taman topah n' tehwa:n. No: taman. Pero yo:n n'mattok kwali para pilimeh kinta:li:liah, kinka:nchala:niliah pero, ke:mah para nejó:n mahyá: kininpurgarowa nimantsi:n wa:n kininna:miki n' pilimeh. Ke:mah wa:n nejó:n, ke:mah. Pos ihkó:n no: te:chilia:yah ne:n tota:tahwa:n *de** yo:n [ke:man tima:]wiltiayah *de** tinohne:lmeh, ihkó:n te:chahkota:tamo:tayah te:chkihkitskia:yah pos *de** se: nohne:l pos se:, se: yema:nik ok. Ke:mah. Sehseltik. Wa:n yehwa yo:n kihtowah yo:n kichi:wayah nejó:n, kisentiliayah yo:n chikoa:mpah wa:n ki..., kox kima:xakwalowa:yah, kox kimanayah, wa:n yeh n' te:chmakayah. Ke:mah. Te:chmakayah pos te:chna:mikia *de veras** ke:meh kihtowayah ke te:..., se: inekalawi:l ne: xoxoktik. Ke:mah. wa:n *de** sepa ne: mopata ya *de** se: pahtia ihkó:n se: pahtitiw, pos no: mop..., kostia ya Ke:mah. Kostia ya ke:meh i:pa se: mokala:nwia ya. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n kit kaxa:nia nochi kit se: i..., te:kokoh se: ima:wa:n kit kin..., ke:meh yo:n kone:meh nochi kinkokowaya kit n' ima:wa:n Ke:mah. Entó:s nochi a:mo se:wi [tak n' i:npechoh] a:mo wel ye:kkochiah, yehwa yo:n ye:ktsahtsiah. Ke:mah. Pos neh no: nikitani ne:wi:n n' ista:k, newi:n ike:span se: kowit ompa pihpilkak wa:n pos no: kihtowah seki:n ke we:lik n' iteyo wa:n kwaltsi:n pa:npi:ktok wa:n neh a:mo nikmati no: kox kikwih n' iteyo para ne:n pahti xa:, xa: sayoh n' ixiwyo. [Porque] n' ixiwyo kwaltsi:n ne: n' ma:..., ma:pohpototik wa:n kwaltsi:n ma:we:weyak pero ne:n n' ixo:chio kwaltsi:n pa:mpi:ktok. Pa:mpi:ktok no *de** seli..., *de** nikitaya no:, *de** selik kwaltsi:n tsaktok ok: ihkó:n wa:n *después de** yoksi a, *de** chika:waya ne: pochi:nia ya, pos motapo:wa ne:, kwaltsi:n yewaltik. Ke:mah. Wa:n pos neh no nikitstinemi se: taman ihkó:n tak nikita pero a:mo no: nikchi:wa *cuenta de** pos tikihtowa *de** o:me taman ne:n i:n pahti. Ke:mah se:, se: taman ne:n chi:chi:ltik wa:n se:n taman yehwa n' ista:k n' xiwit. *De** o:me taman, pero, pos ekintsi:n ya:ki no: tine:chilihtok pos ne:wi:n no: nik..., nikitas wa:n niki:xte:mo:s wa:n nik..., nijó:n nikitas ke:niwki nijó:n chikoa:mpah. Ke:mah. Pos no: nikitani ne:wi:n pero ke:meh a:mo tikmatih katí:n *de** n' para ne: n' *de** n' kone:t *de** n' [siwa:]piltsí:n oso okichpiltsi:n pos a:mo se: kimati. Ke:mah. Pero ekintsi:n tine:chilih pos kwali se: ki..., kite:mo:ti:w wa:n. Pos no: kwaltsi:n timoliah, para ke:masá: i:n toxwi:wa:n *o** a:ksá: se: kone:t pos te:..., te:iliskeh xa:, xa: tikmati para i:n pahti katí:n xiwtsí:n ne:n kina:mikis i:n nopili. Ke:mah. Yo:n ki:n..., seki eliwis ki:nkihkitskiah wa:n yehwa yo:n ki:n..., kinchi:wilia *mal porque**. Ke:mah, pos pe:wa mose:nkokowah n' kone:meh, ke:mah. *De** ma:chihchika:wkeh wa:n yema:nkeh [ix...,] *cuando** se: tsikitsi:n pos se: yema:nik ok, mosenkokowa ya wa:n yo:n kihtowah ke *hasta** te:kwi nejó:n kokolis, kinkwi ne:n kone:meh pos a:mo, a:mo wel yek:pahtisnekih. Miak ihkó:n. Ka:n, ka:n pahtih moneki *siempre** yehwa yo:n semi n' i..., *sólo** yehwa n' inpah yo:n xiwtsí:n ne: n' chikoa:mpah kima:xakwalowah pero k 'koma:lixkah wa:n kima:xakwalowah wa:n kinka:nchala:niliah. Ke:meh n' tein okichpil wa:n tein siwa:pil pos ne:, no: se: n' ipah wa:n kachi nenke:n kina:miki *de** mah kita:lilika:n tein siwa:pil n' i..., i..., komohkó:n siwa:piltsí:n mokokowa, pos yehwa xoxoktik wa:n tein wa:n *de** okichpiltsí:n pos yehwa n' chi:chi:ltik, kite:mowah tein chi:chi:ltik *porque** kihtowah para okichpipiltsitsí:n yo:n chi:chi:ltik n' xiwit. Wa:n yo:n kwali kise:nnelowah ne:n xiwtsí:n *o, o** no:, *o** no: kwaltia [tak] oso, oso ta:taman. Pos komo..., ke:mah weli, ta: *mismo** weliti:lis kipia sayoh ke neli seki chi:chi:ltik wa:n seki xoxoktik. Ke:mah *mismo, mismo** kipia weliti:lis nochi *de** nochi chi..., nochi kipahtia neli pero neli mah se: kichi:wa, ke:mah wa:n seki tikakih ihkó:n te:na:meh sayoh ki..., kikakih sah wa:n kwikah tapahtilo:ya:n, pero n' tapahtilo:ya:n kinimakah *jarabe o pastillas** sah, pero okachi kwali nika:n taman mah se: kita:li wa:n n' ka:n costarowa a:mo, a:mo se: [ki]kowa sayoh mah se: kichihchi:wa. Pos timiakeh a:mo tikmatih nijó:n ox kwali yo:n chikoa:mpah pero yo:n semi kwali ta: pos yehwa ne:n kikwiah ne: ke:mania:n tota:tahwa:n ne:n kikwiah ne:n xiwtsí:n sah, a:mo ... Ihwa:k a:mo teh *más** onkaya tapahtihkeh. Ka:n onkaya tapahtia:nih. Wa:n yehwa ne: xiwtsí:n, te:cho:nkwi:lia:yah, *hasta** i:n tehwa:n timoskaltihkeh, ijkó:n te:chii:ilia:yah tota:tahwa:n. *Por eso** ekintsi:n no: timolwihtiwih ke se: kone:tsí:n, se: toxwiwih oso se: [kone:]tsí:n mah a:mo semi se: kima:a:wilti. Ke:mah. Yehwa yo:n kichi:wilia ne:n *mal**, yehwa yo:n [mihkwi]ta ne: xoxoktik Ke:mah. wa:n ye:ktsahtsih wa:n ika sepa ne:n pahtih, pos no: kwali moka:wah. kwali mokawa ya, ke:mah, ke:mah. Yehwa yo:n te:, seki te:tahtaniskeh katí:n kwali ne:n xiwit pero komo nochi no: tikmattok *de** ke se: kise:nnelowaya ne:n xiwtsí:n pos nochi kwali, nochi kwaltia. A: ke:mah. [*Por]que** a:mo ta:taman, ta:taman ne:n yetok sah ne:n ke:ní:w ... Ista:k wa:n ne:n chi:chi:ltik. Ke:mah. O:me taman onkak, o:me taman. I:pa o:me taman sah *más** a:mo onkak i:pa tein sayoh ne: xoxoktik wa:n chi:chi:ltik. O:me taman, żwa:n yo:n o:me taman sah onkak a:mo, a:mo e:yi taman? Wa:n yo:n nochi ista:k n' i..., n' i, n' ita:kka ne:n iteyo. *Este** n' ixo:chio nochi, nochi kostik se: tamansah sayoh n' ima:xiwyo ne: mopata. Yehwa sah. Ke:mah ke:meh ixo:chio kostik wa:n ihtikwihkwi:kwiltik tepitsi:n wa:n nejó:n pa:nmoloxtik xo:chitsi:n, moloxtik semi no:, ke:meh n' chikoa:mpah semi ma:moloxtik nochi n' ikowyo moloxtsi:n ata, no: iwki xo:chitsi:n mochi:wa wa:n iteyo no: iwki mochi:wa moloxtik ipa:nko. Nochi iwki mok..., Mahyá: *terciopelo** n' i..., chihchi:wtok n' ipa:nko no:. Pos seki ne:chiliah ke ne: ke:man no: n' tota:tahwa:n [kikwa:yah] ke: no: we:lik n' iteyo kwaltsi:n tsope:k Tsope:k. pero achi nejó:n xahxawatik. Ke:mah. No: tsope:k kit. Ke:mah. No: tsope:k n' iteyo *de** n' yo:n chikoa:mpah n' iteyo no: tsope:k yo:n ista:k. Ke:mah. No: tsope:k kit. pero neh a:mo ke:man nikekohtok nejó:n kox no: we:lik. Kana:h *de** a:mo se:, ka:n se: kichi:wa *cuenta** pero neli tsope:k neh nikteki ke:masá: wa:n nik..., [nik]teki wa:n nimoka:mpa:ta n' iteyo, yo:n iteyo *siempre** kipia pisi..., pisi:ltik n' iteyo kipia. Pisilitos n' iteyo pos neh sayoh nikita ne:n xahxawatik pero a:mo nikita ke:niwki n' iteyo kox, kox ti:ltik oso ista:k. Pisi:ltik n' iteyo, pisi:ltik, ke:mah, ehe. Pero neh niki:xehekowa kipias n' iteyo ne:n no: *porque** yeh nik..., Wa:n yo:n tak chiktehmeh kwikah. N' ike:spa:n kitamo:tatih wa:n ompa ixwa *o** ok..., ompa mota:lia ya. Ompa ixwa ya. A:skameh kikwah n' i..., iteyo *por eso** kimoya:wah a:skameh yo:n iteyo. Wa:n yo:n ompa moskaltia ya. Ke:mah, ompa, ompa ixwa ya. *Pues, pues** kwali yetok nika:n ti..., timolihtokeh, neh a:mo, a:mo n'mati xa: kachi tikmatia ok no:. Yehwa sah n' mattok yo:n, yehwa sah. Pos koma:mo tei ok pos ne: kwali tine:chili:skia moto:ka:y, ke:ní:w timono:tsa. ke:mah, pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. A: wa:n neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A: we:noh.