*Bueno** Ne:toh nijó:n sepa timo... Timoahsih nika:n timonohno:tsatih tik... Tiki:xmattok tein yo:n tetsapot. tetsapokowit ne:... Ke:mah niki:xmattok no:n yo:n tetsapokowit niki:xmattok. Wa:n nejó:n... Pero a:mo no:ya:n mochi:wa yo:n ne: we:i kowtah a:mo ke:man se: kita tetsapot mochi:wa. Mochi:wa nikahkwí:n 'taliah ne: xokotah ta:lpan sah a:na:lpa de n' a:t pero i:n nika:n ka:mpa *cueva del coro** ompakawi:n sah mochi:wa wa:n no: mochi:wa nika:n chiko:meehkawa:s no: ihkatok n' tetsapot. Ne: teko:n... Teko:ntitan no: mochi:wa tetsapot ihkó:n tepe:tah ne: a:na:lpa de n' te... Teko:nte:noh kiliah nika... Ompa no: onnkak n' tetsapokomeh yo:n ahokopa ka:mpa ne:n tatsa:walo:ya:n tani nochi onkak ne:n tetsapotkomeh ompa nikitani neh. Pero... Pero nejó:n nikahkwí:n tahchiktekopa a:mo se: kita mochi:wa ompa yo:n. Yo:n nimolia mochi:wa ka:mpa... Ka:mpa toto:nikta:lpan sah ka:mpa takawa:ni ne: ahpa:sa:t ihkwí:n tanikopa no: onkak tetsapotkowit n' ompa wa:n yo:n nejó:n no: kikwah ne:n pe:sohmeh n' iteyo *cuando, cuando, cuando** ta:ki no: kikwah no:. To... To:n *tiempo** yo:n chika:waya nikel... Mattok ke... Pos ka:n 'mati to:n *tiempo** pero nejó:n... A:cha: ke:meh Mayo *porque** pampi:xowi n' iteyo seki wa:n tihti:ltik n' iteyo no: i... Tiht:ltik ta n' iteyo. Achi *medio** we:weyak n' iteyo ihkó:n Ke:mah n' iteyo ihkwit... Ihkwitik mahyá: yo:n kahbe:n kapolin *o sea bohbolas** ke:mah. Tepitsi:n Ihko:n *mero** ihkó:n sayoh ke i:n achi we:weyak tepitsi:n. Wa:n yehwa ya kikwah pe:sohmeh nokta. *Porque** neh nikinma:k ne:... O:me e:yi a nikinmak itech tetsapokowit ne: ka:mpa titato:kayah ne: tanikwa:kopa de n' ta:tahtsi:n ita:lpan yehwa ne:n a:na:l tu:sanko kahbe:nte:n wa:n ihkó:n ahkopa yetok... Tepe:kwa:ko yetok se: tetsapot ompa kiye:kkwa:yah ka:n nikelna:miki ke:meh kan *tiempo porque** tae:lo:tia wa:n no: nikin ma:k pe:sohmeh motewia:yah ihkó:n ompa ni... Takah mote:wia:yah ika tetsapot oksitok nikinmagaya no: nikin ma:k ne:n e:yi nikintemowih ihwa:k ne:n tetsapotet kikwahtoyah *despues** niahki ninemito ne:n, ne: parahko n'nemito kowtah ya ka:mpa yo:n ohti de *cueva del coro** nikita takah nochi onkaya n' tetsapot n' ompa nochi mochi:wa n' ompakawi:n wa:n nejó:n wehwei kowit mochi:wa tohtomaktik wa:n... Nejó:n neli no:... No: ki... No: kitekih para kalkowit wa:n... Pero a:mo kachi kiwe:... Kitekih *porque** a:mo no:ya:n onkak wa:n... Wa:n nejó:n ka:mpa kitekih ya pos owihka:n *o** oso k'eti:kmatih de kisakaskeh nikitak no: ne: yo:n, sepa kitekka kalkowit ne:n, yo:n Dionisio, Dionisio... Tikiliah Moises *plaza** no: ki... Kitekka n' kwowit yekete tiko:n... Tikwi:li:toh pero neli ye:ketiktik nikpen... Nik... Nikmohmowili ne:n, kale:walmeh ye:kehetiksoltik wa:n ma:kwi:l *vara cada** se: satekit tikwa:lkwiah ke:mah neli, neli eti:k nikmachilih. Kitek ne: ait ka:ni ka:mpa *iparientes** tak José Filemón ka:nikawi:ni ompaka wi:n kitek yo:n kowit. Ke:mah nejó:n neli kitekih *viga** pero a:mo... A:mo kachi kwelitah tak *por** ehetiktik se: kisaka. Ke:meh a:wa:kowit. Ke:mah. wa:... Wa:n para kowtati:l no: kwa... Ye:kkwaltsi:n tata Ke:mah neli ne:n... Ke:mah no:. kwali tata *porque** ne:ch... Seki ne:chnamaki:ltihka ne:n *ramas** tein... *Bueno** kowit nikowilih wa:n ika nikitak kwaltsi:n tata yo:n ke:meh a:wa:t. Ke:mah. Yehwa niki:xmattok n' kowit yo:n kowit. Wa:n i... Wehkapan moskaltia ye:wehwehkapantik wa:n tohtomaktik mochi:wa wa:n ne:, ima:xiwyo ma:ahalaxtik ne:n ima:xiwyo ix... iahalaxtik n' ii:xko. Wehkapan mochiwa pero n' kowit yo:n. Ke:mah. Ke:mah neh no: niki:xmattok neli yo:n ixiwyo mahyá: ihkwitik *cerca** ke:meh yo:n olo:pio ixiwyo. Ihkó:n *merito**, ihkó:n *merito** ke:mah wa:n... Pero neli mok... Ka:mpa a:mo kite:nxi:mah tel we:i kowit mochi:wa. Ne:... We... We:i moskaltia, we:i moskaltia. Ke:mah nikelna:miktok i:n chiawtah ka:mpa yo:n *noparientes** Osollo ihkaya se: tel we:i kowit ne:... Yo:n Ernesto Arrieta ki... Kinamaki:ltihkah kihtowa ye:kmiak *tareas** de kowit ki:ska *porque** n... *Bueno** yo:n kowit no: nochi n' kowmeh mo ne:... Ke:meh ka:mpa ika ihkatok komo paya:n pos moskaltia melaktik. Pero ommpa yo:n nikitaya n' kowit tel...Telmahmaxaleh katka ke:mah. *O sea desde** ka:mpa e:wak... E:wka momahmaxaltihka wa:n mahyá: telwehka n' tantoya ento:s kite... Kite:ntekkah wa:n ompa 'kwikleh para kowtati:l. Wehka:wak ne:n, no: n' a:ken kitek ompa ika axtoya ne: ke:man... *Porque** ne: ke:man ya Kowtati:l sah. Ekintsi:n nochi motosierra wa:n ne: ke:man ika, ika a:chah owih se: kiteki ke:mah. yo:n nimkitsilia ta:kat kitekka ika a:chah wa:n ika *trozador** pero *manual** ika a:cha. A:... Kachi yo:li:k se: kiteki ke:mah. *Porque** se: kiteki n' a:chah a:ken kwali a:chahtateki kiteki tel miak se: *tarea** wa:n tahko n' to:nal aha ke:mah. A:mo pos ta: takwa:wak. Ke:mah. wa:n... Pero *más** a:mo se: kiteki. Takwa:wak n kowit. Ke:mah. Pos nikitaka neh kima:yowkeh neli ihkó:n de de ke tel we:i kowit katka tatampawihtoya tel wehka n' takwitoya *cuando** kima:yowkeh mahyá: *hasta** tatane:sik. Ke:mah. **hijo de la mala** ya. Wa:n... Wehwei mochi:wa yo:n kowit. Mochi:wa ye:kwe:i wa:n ka:sá:ika tein wehkapania sah... ye:kwe:i. Ne: ka:mpa achto tehwa:n titatekiah yo:n chia:wtah ekintsi:n *nocuńa...** Ne: *nocuńado** Gorostiza n' i... Inta:lpan nejó:n... yeh *kitoca:ro**. Yetok se:... Yetok, yetok eski nohma tel we:i a eski n' ekintsi:n ta: neh nikitaya ke:meh, ke:meh *veinte ańos** ya pero yo:n tetsapot katka... Kipiaya de wehkapan komo... Xa: ke:meh *quince metros** melaktik wa:n nika:kakilia:ya *nocuńado** kihtowa kitekiskia neli para *viga** pero pos a:mo ai:k kitek no: *por lo mismo** de ke ye:ketiktik. Ke:meh a:wa:t neli. Ke:mah. eti:k se: kimowilia Ke:mah n' *hijo de la mala** wa:n telowihka:n ompaka ne: para se: kipanki:xti:s n kowit. Pos a:mo ke:man kitek. A:mo kitekkeh. Ke:mah pero nejó:n... Ke:mah yo:n kowit neli ye:keti:k wa:n a:mo se: kimati ox wehka:wa pero nejó:n, kwaltia no: *hasta** ke:meh yo:n Ne: ke:man nikelna:miktok s... Ne: ompa ne: a:te:noh ne:, no:pa:n kiyo:le:wkah wa:n ta... Tionte:kalpale:wihkah kikwiah no: para ne:n taihtiyo:t. Tein a:mo tel we:i melaktik moskaltia para taihtiyo:t ke:mah ta:.... Ke:mah. Kikwih para taihtiyo:t ke:mah wa:n nejó:n pos neli tak kiliah tetsapot *porque** por n' tetah mochi:wa. Ke:mah. tetah mochi:wa. Wa:n tetah wa:n ta:ki pané: tsapot neli tihti:ltik n' iteyo ihkwi:kwi:ntsitsi:n sah ke:mah. A:mo semi wehwei ne: neli a:mo no: nikelna:miki katí:n **tiempo* yo:n wa:n is... Nejó:n... Pos Mayo n' pampi:xowi n' iteyo *porque** nikita neh itech kikwah te:na:ka:lmeh no: n' iteyo. Kikwah te:na:ka:lmeh A: pos neli ke:mah wa:n... Ke:mah. Wa:n pe:sohmeh kiye:kkwah kiye:kkwah *hasta** ompa ika motewiah ne: ka:m... Ka:mpa onkak n' iteyo nikitani neh. Neli eski. Ke:mah. Ke:mah. wa:n neli ne: wehkapania semi kowit ka:mpa, ka:mpa kika:wah pos *siempre** kika:wah tak kinehnekih kika:wah we:i mochi:wa n' kowit mochi:wa we:i. Ke:mah. We:i ke:meh nepalkowit mochi:wa de we:i ihkó:n de we:i wa:n... Pos yo:n neli sayoh kwaltia para kalkowit komo kitekih wa:n para kowtati:l pero mah se: kihto:s ne:... Wa:n yehwa tikihtowa okwilimeh kikwah. Pero mah... Para pahti a:mo ke:man a:ksá:... A yo:n a:mo te:kakiliah ke pahti pero nejó:n *servirowa** para kowtati:l *o** para kalkowit wa:n yehwa n' tikmattokeh pero pahti a:mo kikwih para pahti. A:mo. A:mo. Wa:n sayoh ke neli semi takwa:wak ne:stok. Takwa:wak wa:n... Yo:n takwa:wak. Takwa:wak yo:n semi *Por eso** ye:ketiktik eski. Ke:mah wa:n nejó:n... Ta: yehwa ika eti:k. Takwa:wak *hijo de la mala** pos yehwa yo:n de, de... De n' tetsapot yehwa yo:ni nikmattok. A:mo n'mati teh tak ka:n tehsá: t'neki tikhto:s ok ke:mah. Pos neh no: iwki sah niki:xmatok neh a:mo teh *más** nik... Nikmati ke ox pahti kikwih *si no que** neh nikitani ke kikwih para *viga** wa:n wehwei kowit mochi:wa a:ken kinekis ki... Seki:n demela:w kichi... Pos kite:teki:ltiah para *viga** pero neli semi eheti:k yehika a:mo kachi kitekih tak wa:n a:mo we:i onkak no: yo:n. Yetok sah ka:mpa mochi:wa ke:mah neli. Yetok sah ka:mpa mochiwa. Yetok sah *más** t'nekiskiah tehwa:n t'tekiskeh de yo:n kowit pero ka:n tikpiah de... Ka:mpa kipiah a:mo no... A:mo no: kiseliah no: wa:n neli ka:n we:i onkak eliwis yo:n kowit tak... Wa:n teyowa pero a:mo momiakilia n' iteyo ait ke:yeh a:mo semi. Kanah Ka:n momiakilia. Sayoh ka:mpa... Ka:mpa onkak i:pa tak ne:n... Ne:n ka:mpa wehwei kowit a wa:n ta:ki pampi:xowi ixwa ka:sá: n' tetsapokone:ne:meh onkakeh ta. Ke:mah pero pos ne: Ke:mah. ka:n no: tikwitih para 'to:kaskeh tiknehnekih pero a:mo tiknekih tikwiti:wih wa:n 'to:kaskeh wa:n tak *de que** de i:pa a:mo mochi:wa yetok sah ka:mpa mochi:wa mah se: kihto se: kwa:lki se: ikaltsi:ntan wa:kis eski xa: wa:kis nimolia. Ke:mah. Ke:mah pos yehwa yo:n, yehwa sah niki:xmattok neh n' kow... kowtsí:n no: niki:xmattok ke:ní:w yo:n. A: *bueno** pos... Ke tel we:i mochi:wa wa:n de ta:ki wa:n de... De ke:ní:w de eheti:k ke:mah. Pos komohkó:n nejó:n x'ne:chili moto:ka:y wa:n... Ke:na:mo pos neh nimono:tsa niErnesto Vásquez wa:n niwa:le:wak ne: San Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos ne: tasohka:matik timonohno:tskeh neh nimono:tsa Hermelindo Salazar wa:n no: niwi:ts de San Miguel Tzinacapan. A *bueno** tasohka:matik.