Pos nika:n sepa timahsih i:n nika:n tinentokeh kwali tine:chtapowi:s, xa: tiki:xmati yo:n tetsapot, ke:ní:w mochi:wa ox xo:chiowa *o**, teisá: kikwa oso teisá: tikwih para kikwih para teisá: ne:n ika se: ki..., kichi:wa oso ... Pos ne:wi:n *hasta** ka:ni tikmattok ne:n mochi:wa? Mm, a: pos tetsapot niki:xmati no:, ke:meh i:n ninentinemi ke:masá: ai niktamo:taya yo:n ke:mah nikitaya ne:n onkak n' tetsapot itech ka:mpa tehtepe:tah wa:n nika:n tanikwa:kopa ne:n, nika:n kiliah ne: A:te:noh, yo:n te..., yo:n tepe:tsi:n, no: onkak tetsapot ompakahkwi:n nikitani. Wa:n yo:n tetah, yo:n ka:mpa yo:n ta:tah Emilio katka Juárez i..., ikalparahko nochi onkak tetsapokomeh. Wa:n ompa ne:, ompa ne: kowtah, nika:n a:na:l ka:mpa yo:n kita..., kichihchi:wkeh n' ohti, ekintsi:n yowih teposmeh, no: onkaya te..., tetsapot ompa wa:n nika:n ... A:it ke:ní:w mochi:wa ka:mpa tepe:tah wa:n ka:mpa tetah yo:n mochi:wa, a:mo mochi:wa yo:n ka:mpa ke:meh nika:wí: a:mo, a:mo tetah, a:mo mochi:wa. Wa:n nika:n tepe:ihtik yo:n ka:mpa ita:lpan Fidel Contreras tanitsi:n, ompa ne: miak tetsapokowmeh onkakeh, ompa n'mattok *porque** ompaka nemia, titato:kayah ne: ka:mpa ita:lpan Fidel wa:n nitemowa:ya ihkó:n ka..., sen..., sen..., sentepe:t *hasta** tiki:sati Teko:nkwa:ko. Wa:n sepa temowa:ya, nia:ya sepa nina:lpanowa:ya *hasta** chia:wtan nionki:saya. Ihkó:n ninemia ompa nikalakia sepa hasta ne: Xaltepec wa:n sepa niwa:ltehko *hasta** ne: a:nalpa ya, xo:chikalkopa *hasta** nika:n niki:saki, tu:sanko ya. Ika nitelnemia *hasta** ne:, ika nikmahmattok ka:ni onkak yo:n tetsapokowmeh, wehwei mochi:wa. Ye:k wehwei wa:n, wa:n nehjó:n pané: no: ke:s..., *mero** ke:meh kowtsapot n' i... Pané: yo:n ke:stahtalwayoh ne:n kowit, pahpa..., pahpatachtik se: kita ne:n i..., ie:wayo. Wehwei. Ye:ktila:wak ie:wayo ne:stok yo:n wa:n ima:i ma:we:weyak, ma:we:weyak wa:n, wa:n nehjó:n no: cho:kiloh wa:n nikitani ne:n i..., iteyo, nikita n' ta:lpan te:ntok, pero nimolia pané: kikwah no: n' okwilimeh *porque** nite:kakilia ya ke no: kikwah n' tetsapotet ne:n yo:n, yo:n wehweiokwilimeh. *Casi** de yoksi a. De oksi, kikwah, kikwah wehweiokwilimeh. Wehwei mochi:wa n' kowit, tohtomaktik wa:n ye:kwehkapantik, melaktik mochi:wa W..., wa:n ... wa:n semi takwa:wak wa:n no: kwaltia para kalkowit, kitek..., kitsaya:nah ke:meh *viga** Wa:n yo:n no: xo:chiowa? Xo:chiowa pero a:mo niki:xmati xo:chit, ke:meh wehkapan ne:n mochi:wa, a:mo niki:xmati. Niktani iteyo tein pampi:xowtok ta:lpan, se: kita ne: ohti te:ntok *o** itampa se: panowa, se: kita te:ntok iteyo, tahtakwa:wak no: n' iteyo. A:mo nowia:n onkak, de nika:wí: ... Mah se: kita nika:wí: a:mo onkak. Mm. Ka:mpa a:mo tepe:tah, a:mo tetah, a:mo mochi..., a:mo onkak, pero ka:mpa tehtepe:tah wa:n tehteyoh, mochi:wa. Mochi:wa Mochi:wa nikita neh *porque** neh nochi ninentinemi wa:n nikitani ton kowit onkak ko..., ka:mpa kowtah. Wa:n ... Yetok sah, ka:mpa icha:yohka:n, mocha:nmati yo:n kowit Yo:n nochi kwaltia para teisá: se: kikwi. kwaltia. kwaltia wa:n teleti:k pero kwaltia. kwali kowit semi yo:n. Pos yehwa yo:n neh no: nikmati tepitsi:n de yo:n tetsapot, ne:n pos yo:n we:weyak mochi:wa, weyakaxtik wa:n mela:wak wa:n ompa ne:wi:n a:nalpa oso ka:sá: ika ... Neli nikneltoka ne: ka:mpa teh..., teh..., tehteyoh. Ehe. Wa:n yo:n a:mo no: ... Ma:s[ki] tehteyoh a:mo kachi wiwiti, ke:masá: sah ne:n mo..., weh..., wehwetsi. Ke:mah.. Pero yo:n neh nikmatok seki kikwih para ne:n [...] oso seki para kale:walmeh, Mm. taihti:yo:t, nochi ne:, kikwih yo:n ne:n, yo:n kowtsi:n, sayoh semi eti:k. Etiktik, mm. Etiktik pero yo:n no: kikwih para ne:n kowtati:l. kwaltia, ye:ktekoloh no:, tak de takwa:wakkowit. Wa:n ... Takwa:wakkowit wa:n pos neh no: nikitani n' iteyo. Mm. N' iteyo no: panxi:ni pero a:mo no: nikitaya ne:n, a:mo no: nik..., nikitstok nik..., ne:n n' ixo:chio. A:mo se: kita *porque** wehkapan. Wehkapan. Wehkapan wa:n pos yehwa yo:n ne:n nik..., n' ikakawyo tila:wak no: wa:n Tila:wak. Tila:wak. Pos n' iteyo no: semi kikwah yo:n chechelo:meh. Kikwah ata. Yehwa yo:n kikwah. Kikwah. Se: kita ahko, x..., nentinemih, kipaxi:niah. Mm. wa:n yo:n tak se: kitani ne: ke:masá: ta:lpan xi:ntok oso ompa pihpilkak seki tihti:ltik Mm. wa:n [ke:mah] ompa yowih yo:n chechelo:mo:tomeh oso yo:n ti:ltikeh oso yo:n sa:pohtikeh, poxchi:chi:ltikeh. Mm. Yo:n no: semi kikwah. Kikwah. Pero a:mo nikmati ne:n te:na:ka:l oso n' a:kwetah xa: no:, xa: no: kikwa:s Xa: kikwa:s no:, de oksi xa: kikwa:s no: nimolia, *porque** ke:meh kikwah n' okwilimeh *hasta** ye:wayo, no: kwa:skeh chiktehmeh. Yehwa no: kikwah eski. Ke:mah. wa:n ima:i achi ma:pisi:ltik ne:n ... Ompa ne: momahma:yo:tia wa:n *hasta** ahko, ka:mpa tamiti a tein moskaltia tein weyak. Weyak n' kowit, ompa ya mo..., [mo]mahma:yo:tia ihkó:n wa:n ompa ya ne:n tami, yo:n wehwei ima:yo. Wehwei. Wehwei. Wa:n tohtomatik. No: ke:masá: achá: ompa tehkoh n' okwilimeh, ompa kochih eski. Ke:mah. Ka:mpa wehwei tepe:tah wa:n pachioh, ompa, ompa kochih n' okwilimeh. Ke:masá: we:i no: ... Ompa kochih wa:n yo:n a:mo nochi se: kita *porque** wehkapan. Wehkapan no:. Wa:n sepa yo:n ima:ko mota:lia yo:n pachti. Mm. Ka:n se: kita ok. Pos yehwa ya ne:n kitsakwilia no:, a:mo se:, a:mo se: kita wa:n ne: ka:mpa kowkone:meh ihkó:n se: kita, a:mo teh kipia. Ke:mah. Wa:n yo:n no: n' iitsmol no:, no: mehmela:wak. No yo:n no: kihtowah para se: ... No: kwaltia para salo:nkowit Tak ke:mah sa..., ke:mah eski tak. Kihtowah porin yema:nik. Ke:mah, mela:wak, mela:wak se: ... No: mehmela:wak de n' itsi:ntan de n' yo:n ki..., se: kita de n' itsi:ntan n' e:wi, ihkó:n. Ke:mah. Yo:n ... ne: nihjó:n, no: nik..., nikitstinemi wa:n seki se ki..., se: ki..., se: kitehteki wa:n se: kitapa:na Mm. Ke:mah. para kowtati:l no: kwaltia. Pero neli a:mo nikita n' i..., n' icho:kilo, ke:ní:w semi, ox semi ... Ox ista:k. Pos icho:kilo ista:k. Ista:k. Ista:k icho:kilo. Wa:n pos no: kihtowah no:, no: sasaltik. Sasaltik. No: kitsakwilia n' tepos *cuando** kitekih ne:n ika ... Ihko:ni, ki..., Kitsaya:nah oso ihkó:n ne: kitehkih ihkó:n de n' toh..., seki tohtoma:wak Sasaltik, sasaltik. Ke:mah, mm. wa:n kitehtekih ihkó:n, pané: kitsakwilia n' [cho:kil] Ke:mah. Pos yehwa yo:n nochi nik..., [nimits]ilihtok de ke neh nikitani ihkó:n ne:n ... No:, no: nikita ne:n n' i..., iteyo pero a:mo no: nik..., ne:n ixo:chio a:mo nikmati ke:maniá:n ne:n xo:chiowa. Ke:mah, a:mo se: kita, de wehkapan a:mo se: kita. A:mo se: kita wa:n yehwa yo:n ne:n no: nikmattok, a:mo, a:mo nik..., we:noh a:mo nikmati ne:n nik..., nikitani ne:n iteyo. Iteyo ne:n panxi:ni. Ke:mah. Ompa ne: a:nalpa, ne: ka:mpa kilwiah ne:, ne:, ne: a:na:lpa ka:mpa yo:n ekintsi:n kichi:wkeh ohti, Mm. pos ompa semi ne:n yetokeh n' kowmeh. Mm. Ompa ne: ka:mpa tikilwiah ne:n ... Mm, yo:n tehtetah, Ahokopa ya de n' ohti, ka:mpa yo:n kahbe:ntah, yo:n tehtetah, ompa yetoya w..., ke:mah. ka:mpa yetoya yo:n tet, yo:n ka:mpa, yo:n imets ne:n tapial. Mm. Yo:n ka:mpa ihkó:n ma:so:wtok. Ompa nejo:n ahkotsi:n nochi ... yo:n ahko de n' ohti nochi, nochi tekpa:ntok ne:n [kowmeh] kowimeh. Ke:mah. Ompa neh nikitaya, ompa nikte:mowa:ya, nik..., teisá: ihkó:n ne:n nemia, teisá: nikte:mo:ti yo:n [te]pe:xi:lot, ompa semi mochi:wa. Yo:n ma:pehpetak, mm. Ma:pehpetak, ompa ne: semi mochi:wa wa:n ompa nikitaya yo:n kowit de tetsapot pero a:mo ke:man nikitaya mah xo:chiohto ihkó:n, mah nikahkoita, nikitaya semi [...] n' iteyo Ke:mah, ka:n se: kimati ke:maniá:n xo:chiowa wa:n a:mo se: kita xo:chit *porque** w..., neli wehkapan Wa:n yo:n a:cha: no: kikwah ne:n wehweiokwilimeh. Kikwah wehweiokwilimeh no:, ta: ke:masa: nikaki kintemowiah itech yo:n tetsapor No: kikwah. Kikwah no: Kikwah. wa:n eski cha: no: ompa kochih, ta: wehwei kowit. Ke:mah, de wehwei pos kwa..., kwali ompa moka:wa n' okwilimeh, ompa takwah, ompa moka:wah ya. Ompa kochih ya. Ke:mah. Pos ka:sá:, kasá: ika se: kita kie:ra o:me seko sah yetokeh yo:n kowmeh. Ke:mah, ta: nikita i:n nika:n Xa:ltepec, ka:mpa ika ne:n yo:n Xa:llomah, ahko..., ahkopatsi:n [ahkopakatsi:n], yo:n chi:chilpahpatayoh, kito:keh ke:meh chi:chi:lpahpata, ahkokopa, ye:kkowihtik, nochi yo:n tetsapot onkak n', yo:n ta:l..., ta:lkwa:tsi:ntan [ko]moke. Tel i..., wehwei kowit, nikye:kwelita, ye:kwehwei onkak kowit, ata se:..., ata. Kowihkoyokoya ompa ne: we:ikowtah, nochi yehwa mela:ntok yo:n kowit, ke:mah, nochi yehwa. Mehmela:ntok. Pos neh nikitaya seki mehmelaktik pero achi teh..., tehtetsi:ltik, ahaktok pané. Ahaktok seki. Mm. Ke:mah. Wa:n de yo:n se: kitapa:na, seki ne:n a:mo nochi tapa:ni, Tak kanah eski, ke:mah. Neh a:mo nik..., a:mo ke:man niktehteki *porque** tehwa:n a:mo tikpiah ne:n to..., to..., tota:ltsi:n ka:mpa ne: ... Ka:mpa onkak yo:n kowit, a:mo, a:mo tik..., a:mo tik..., a:mo tiki:nmatih kowit ke:niwki de se: kitapa:na. Tehtetsi:ltik. Tiki:xmatih okseki kowtsitsi:n tein tikwih kowtati:l pero yo:n kowit a:mo ke:man tik..., tikitah ke:ní:w yo:n ... ne: ke:ní:w mochi:wa kowit de se: kiteki, [pero] tite:kakiliah ke kitekih pero para ke:meh i:n kale:walmeh o taihti:yo:meh kitekih. Ompa nika:n, ne: ka:mpa tein de ne: ta:nti kit tikiliah, ompa se: *vez** kitehtekkah wa:n tiahkah tiktapa:natoh, achi tehtetsi:ltik. Tepitsi:n tapa:ni ne:nke:n komo tepitsi:n achi pala:ni a. A:. Mm. Pero ihkó:n de ihkó:n xohxiwik, a:mo nochi, a:mo nochi tapa:ni. Tapa:ni, tapa:ni pero a:mo *igual**. Wa:n yehwa ne:n no:, no: tikmattokeh ke ... Pos tikwih, sayoh ke de achi xowwa:k a [xiwwa:k a], a:mo, a:mo kineki tatas, achi popo:ka sah. A:mo kineki. [Tepi]tsi:n tata n' ima:yo. N' ima:yo kwaltsi:n tata. kwaltsi:n tata. kwaltsi:n tata, ta: para ne:n ... De se: kitahtapa:na, komo achi wehwei se: kiki:xtia, pos nejó:n a:mo, a:mo igual tata, popo:ka. Ke:mah. Mm. No: tata pero mah wa:ki kwaltsi:n. Mah wa:ki kwaltsi:n wa:n mah se: ki..., pihpitsa:wak mah se: kichi:wa Ke:mah. Yehwa yo:n neh nik..., nikmattok sah. Pos yehwa sah no:, ka:n no: n'mati toni, toni nimo..., we:noh nikmattok yo:n kowtati:l kikwih wa:n tikitanih ke:meh yo:n tein kipiah ompa pos kiwa:lkwih, kwahkwali kowit, se: kipa:kita nokta. Se: kita pané: ye:ktekoloh, se: kita yo:n kowit. Tehwa:n a:mo tiki:xmatih *porque** a:mo ke:man tiktehtekih yo:n. A:mo tikpiah de yo:n kowit pero seki nikita neli ki..., kikwih kowtati:l. Wehwei toma:wak mochi:wa kowit. Ye:kwehwei, wehwei ke:meh se:, se: ki... se: kitehteki komohkó:n se: kitekis ika yo:n hacha, a:mo se: kitekis niman sakie:ra ka:n o:me, e:ti *trozo**, se: weh..., se: wehka:was. Mm. A:mo ta: tohtoma:wak wa:n takwa:wak. Takwa:wak. Mm. Pos yehwa sah neh nikmati no: de yo:n kowit tetsapot, yehwa sah yo:n niki:xmati wa:n pos no:, teh no: tikihtowa no: yehwa sah tiki:xmati de yo:n. Ke:mah. No: yehwa sah, no: yehwa sah. Pos nochi tik... Pos yehwa ekintsi:n ne: nika:n timoliah, nika:n ti..., timahsih ne:n ti..., tinentokeh pos ik..., [ti]motahtaniah ke:ní:w, xa: kati:n tiki:xmatih de ne:n kowit tetsapot, Mm. pos no: kwalia: ke tine:chilih no:, no: tiki:xmati. Ke:mah. Pos neh, neh yehwa sah, pos kwali, komo yehwa sah kwali tine:chmakas ne:n moto:ka:i wa:n ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:n tiwa:le:w Mm, kwali yetok komohkó:n yehwa sah tiki:xmatih. Ke:mah. Ke:na:mo. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos nehwa nimono:tsa Anastasio Nicolás Damián. Niwa..., niwa:le:w no: de San Miguel Tzinacapan.