Pos nika:n sepa timahsikeh ne: itech i:n, nentinemih mah pos kwali tine:ch..., [tine:]chili:s katí:n ox tiki:xmati yo:n [...] wahkalkomekat. Mm, mm. Yo:n nehjó:n ka:ni mochi:wa wa:n ke:niwki pos kwali tine:chili:s xa: tiki..., tiki:xmattok. Ke:mah, pos yo:n komekat semi tasohti, a:mo, nika:kwí:n a:mo onkak tehwa:n nika:wí: we:ikowtah, onkak komekat kikwih wahkal pero yo:n tein weli komekat, tein a:mo kwaltsi:n mota. No: kwaltsi:n mota de ke moyewalowa kwali pero a:mo kipia tapal ke:meh yo:n kiliah noktawahkalmekat, nika:kwí:n onkak yo:n poposokani, yo:n, yo:n seki kikwih ata no: yo:n kwesalmekat. wa:n yo:n tata:wikmekat se: kikwi wahkalmekat, onkak ista:k ne:n poposokani wa:n onkak ne:n chi:chi:ltik poposokani. wa:n ne: noktawahkalmekat yeh ... Yo:n nochi, nochi ista:k kwomekat nimitsilia, nochi ista:k, yo:n tata:wikmekat telista:k, komohkó:n kixihxi:nkeh kwaltsi:n chipa:wak, kwaltsi:n moka:wa pochiktsi:n yo:n komekat. Wa:n no: kwaltsi:n mah kwaltsi:n se: ki..., ki..., se: kichi:wa ke:meh se: kinekis, se:, se: kiyewalowa kwaltsi:n mote:maka no:. Se: kololowa. Wa:n i:n noktawahkalmekat yeh a:mo mochi:wa no:ya:n, sanoke yetok sah ka:mpa mochi:wa, mochi:wa ka:mpa toto:nikta:lpan, nika:n tanikwa:kopa. Neh nikitani, nika:n ... Nia:ni nika:n Nawala:ko, yo:n kowtah yetok, iwki yetok kowtah ekintsi:n wa:n onkak ko..., komekat Nikitani ompa yetok ne:n, ne:n noktawahkalmekat, yo:n ka:mpa motaktsonta:lia no..., nochipa onkak, itsmoli:ni sah, ki..., kitekih wa:n itsmoli:ni sah. Ekintsi:n a:mo, a:mo, a:mo kitekih eski *porque** a:mo ki:xmatih ok no:, a:mo kichi:wah kwe:ntah. pero tehwa:n iwa:n we:ita:tah katka ompa tikonkwiah noktawahkal..., Noktawahkalmekat. Noktawahkalmekat. No: kichi:waya wah..., wahkaltsitsi:n ke:meh yo:n pilimeh i..., ki..., kipiah, pilkone:meh wa:n kitekowilia:yah wah..., wahkalkowit, ki..., kinkwi:li:ti wa:n nehhjó:n kehkelpachowa ya wa:n ke:mah ompa ne:, yo:n tia:yah ne: kow..., kowtah ka:mpa ionkaya:n, ompa kiteki, kimattok ka:nachi, ka:nachi kwa:rtah ne: kitamachi:waya wa:n kitamachi:waya wa:n kelpachowa:ya ompa wa:n ... Wa:n tikwa:lkwih ne: tachihchi:w a, ika komekat kilpia:ya para mah iw..., iwki a wi:tsa ne: tachihchi:w a. Ta..., tachihchi:w a, ihihpitiw. Tikwa:lma:ma:yah wa:n no: nikwalkwia o:me, e:yi neh katka ninohne:l ok, nikwa:lma:lia:ya seki kwomekat. Wa:n nehjó:n ompaya Nawala:ko ne: mochi:wa wa:n, wa:n nehjó:n yo:n semi takwa:wak komekat, ye:ktakwaktik wa:n *cuando, cuando** wa:ki a kikahka:wa n' e:wat no:, kahka:wa n' e:wat ke:meh yo:n, *mero, mero** iwki ke:meh i:n tata:wikmekat, yo:n ata ke:man wa:ki, kahka:wa n' e:wat, a:mo moneki se: kixi:mas. A:mo, *casi** ehke:wi. *Cuando** wa:ki. Ke:mah pero nehjó:n *cuando** xohxowik a:mo kahka:wa wa:n no: iwki ne: noktawahkalmekat. Yeh kahka:wa ne:n ie:wayo *cuando** wa:ki a pos kwaltsi:n se:, kwaltsi:n se: kwa:tsa wa:n ke:mah komo se: kineki se: kihsiwili:s mah se: ... kwetawi sah, mah se: kixihxi:mili a. Wa:n se: kixi:milia, yo:n kwaltsi:n moka:wa ne: *moradito** ne:n kwowit, ye:kkwaltsi:n kini..., kwelitah ke:meh, *mero** ke:meh yo:n ... ¿Tiki:xmattok ka:la:tsapokowit? Ke:mah, nehjó:n nochi *moradito**. Ihko:ni *mero** kowit mochi:wa yo:n wah..., Ye:kkwaltsi:n mota wahkalkowit, ke..., ke:mah nochi *morado**, iwki ne: mochi:wa ne:n kowtsí:n komekat. Ikowyo *hasta** iteyo nochi *moradito**. Se: kixihxi:ma, moka:wa nochi *moradito** komekat wa:n ye:kkwaltsi:n wa:n yehwa takwa:wak semi, takwa:wak ke:meh kwesalmekat, ihkó:n takwa:wak. A:, pos takwa:wak. Ke:mah wa:n no: kwaltsi:n mochihkolowa no:. kwaltsi:n, a:mo posteki nió:n xama:ni. Yekkwaltsi:n komekat wa:n ika ne: kwelitayah ne:n nowe:ita:tah, omp kontekiah ne:n noktawahkalmekat. Wa:n mochi:wa ke:meh yo:n poposokani, panki:sa wa:n itech kowit, onkak mochi:wa, wehkap..., wehkapan ya:ya. Yo:n no: we:weyak mochi:wa. Ke:meh katka *más** chika:wak nowe:ita:tah, kitila:naya ne:n komekat wa:n *hasta** ta:lpan, ke:mah kiteki ke:meh kitas ki..., kikwi se: kitamachi:wa ika kwa:rtah wa:n a:mo ika imo:lik, kimattok ka:nachi mo:lik kikwis wahkal wa:n ompa kitektiw ihsiwkatsi:n wa:n kehkelpachowa wa:n tikwa:lkwih tachihchi:w ya ke:mah tikwa:tsah wa:n ke:mah ki..., kichipa:wah, kwaltsi:n kixihxi:may wa:n no:, no: nehjó:n kite:maka iteyo yo:n kowtet wehwei, ka:n semi wehwei, ihkwi:ntsitsi:n iteyo, ke:meh yo:n ka:la:tsapot sah iteyo. A:, ohololtik *o** ... Ohololtik sah, soh ka:la:tsapot pantsitsikiltik. Wa:n ne: nehjó:n iteyo panahalaxtik pero pahpatachtik sah, pahpatachtik sah, nehjó:n pahpatachtik sah ne:n kowteyo, tahtamati ipanko ke:meh yo:n *nuez** kiliah, ata yo:n kowtet kinamakah ne: parahko. A:, yo:n ohololtik, ihkwi:ntsi:n ta..., Yo:n, yo:n, yo:n kitapa:nah kakawtik, iw..., tehwa:n tiki..., tikiliah *nuez** pero tiki..., tiki..., tehwa:n tiki:xmatih tehwa:n *nueces**. Mm. Iwki tiki:xmatih totahto:l ne:n tein timonohno:tsah. Ne: iwki ipanko, iwki i..., i..., ipa..., a:mo ista:k ipanko yehwa yo:n tikita yo:n kowtet iwki ipanko, iwki a, iwki a, pané: panta:ltik sah. A:, nochi ke:meskia panta:ltik sah. Panta:ltik wa:n ne: pahpatachtik wa:n nehjó:n yo:n kikwiah para ayakach ke:meh yo:n kwesaltinih achto mochi:wayah Kite:mowah ta:tahmeh aya..., noktaayakach, yehwa ne: ki..., ko..., onkaya komekat pos ki..., kite:mowa:ya wa:n seki neli kwa:lkwi a nowe:ita:tah kitekowilia:yah. Noktaayakach. Komo achto teh tikmatok ka:ni ko..., ko..., kowtet, ne:chwa:lkwili wa:n nimitsixta:wali:s. Neli kiniwa:lkwiah yo:n noktaayakachmeh wa:n kinimakaya tokni:wa:n tein mihto:ti[ah], yo:n kwesaltinih a:mo moka:wayah, mihto:tia:yah nochipa ya kwesaltinih. Wa:n semi katka kwesaltinih itaktsoyo yetoyah nika:n tsi:kata:k, ka:mpa Toralmeh. Wa:n nochi yeh kikwiah. Yehwa semi, yehwa semi ... Kikwiah nochi yehwa ne:n wa:n kinwa:lkwilia:ya porin i..., ipa..., i..., ke:ní:w kinitaya ne:n yo:n Tora:lmeh pos kiniwa:lkilia:ya ne: ... Ka:n kininamaki:ltia:ya no: ne:n kowtet, ta: kichihchi:waya sah, kini..., kiwa:lkwilia:ya sah mah kichipa:waka:n wa:n kichihchi:wah ya n' ayakach. No: ki:xmattoyah semi yehwa:n. Ke:mah ki:xmattoyah wa:n nehjó:n kiniwa:lkwilia:ya neli n' ta:tahmeh. Ta:tah Pedro katka Toral, yehwa katka kikwia yo:n wa:n achto se: kilia:yah Juan Antonio ta:tahtsi:n tein inte:nkowyo ya yehwa ne: nikita i:pa kwesaltikeh ta:tahtsi:n. Wehka:w a. Ke:mah, yehwa yehwa nochi kikwiah no..., noktawahkal iteyo. Wa:n yo:n tak kachi tsiliktik katka yo:n. Ne: kanaktsi:n wa:n tsiliktik. Tsiliktik, Ke:meh i:n mohchi, i:n achi tila:wa:k a:mo semi tsiliktik wa:n yehwa ya mochi:wa yehwa yo:n ohololtik wa:n ne: yeh kwaltsi:n tsikitsitsi:n sah ke:meh ka:la:tsapotet. kwaltsi:n, kwaltsi:n kakisti kitsetselowa:yah wa:n i:pa nikita kita:liah i..., we:noh kita:liah wa:n mi..., ki..., tehwa:n no: tikwiah yehwa pero a:mo iwki kakisti ke:meh mohchi, ke:meh yo:n noktaayakach. Noktaayakach telkwaltsi:n tsiliktik mahyá: yo:n pilimeh kininamaki:ltiah, kwalkwih ne: ahkokopa yo:n kinamakah pila:wilmeh, ihkó:n tsiliktik yo:n kowtet. Aha:, yo:n tsihtsili:ni. kwaltsi:n kakistia, para kwesaltinih kwaltsi:n kakistia. ke:mah, ke:meh yo:n mihto:tia:yah, ne: yehwa:n kilia:yah so:nestinih onkayah. So:nestinih onkayah ihwa:k wa:n tiki..., ekintsi:n tikini:xmatih to..., mihto:tia:nih tokoti..., tokoti:nes, pero mono:tsah ne: so:nestinih, yehwa yo:n ne: kikwiah ayakach no:. No: iw..., no: kikwiah yehwa ayakach no: ki..., no: ki..., no: kin..., kinte:molia:yah wa:n yehwa yo:n kikwiah ayakach. A:, no: kwiah yehwa yo:n, yo:n kwiah, a:. Yehwa, kwali, kachi kwaltsi:n kwelitah *porque** se: tana:nkilia. Wa:n mohchi a:mo kikwiah *porque** telwehwei. Wehwei seki. Ye:kwehwei mohchi, ye:kwehwei mochi yeh ika a:mo kikwiah. Kilpite:wah, ihkwi:ntsi:n noktaayakach kwaltsi:n motaya wa:n kwaltsi:n tsiliktik. kwaltsi:n yo:n kitapalwia:yah ihwa:k ne:n ta:tahmeh, tapal kita:..., [ki]ta:lilia:yah kwal..., kwaltsi:n motaya no: wa:n kwaltsi:n kakistia ke:mah nehjó:n yehwa ne: kiniwa:lkwilia:ya ne: nowe:ita:tah, neh katka nipili ok neh *porque** pos nikxi:kowa:ya tak sayoh ke:meh e:yi wahkalkowit, sa tekit ika niwa:la:ya. Eti:k no:, tak tila:wak ie:wayo tak ... Kemah, katka ninohne:l ok, a:mo no:, ka:n nichika:wak katka ya. Ke:mah, ke:meh ne: nowe:ipopá:n konkwia miak wahkalkowit. Chika:wak. Neli kwaltsi:n, kwaltsi:n mota yo:n kixihxi:mah, ye:kkwaltsi:n. kwaltsi:n ne: ke:meskia tapaloh, *morado**. Wa:n takwa:wak wa:n nehjó:n a:mo okwilowa:ya no:. A:mo okwilowa, a:..., a:mo postekia tak. Wa:n kwaltsi:n *moradito**, de sepa wa:ki ... Aha. De sepa [wa:ki] kwaltsi:n *moradito** moka:wa yo:n, onkak nika:kwi:n, telonkak nika:kwi:n, nika:n Buena Vista. Yo:n kwowtah, tanikwa:kopa. Ompa telonkak *porque, porque** nikitani ompakawi:n onkak komekat. Ke:mah soh ke nika:n tehwa:n a:mo tikwih, tiktatsiwiliah para tikwiti:wih, nika:n para tiknamakaskeh sah koyo:meh tikinamaki:ltiah tein weli komekat ampó:n tikwitih [tikitah] ke mochihkolowa wa:n 'take:ntiah ika xo:no:t, wahkal a. Pero tein achto [...] ta:tahmeh kite:mowa:yah tein yo:n kwaltsi:n, kwal..., tein kwaltsi:n motaya. Kihitayah de n' ... Yehwa yo:n kwal..., kwaltsitsi:n yo:n komekat, ke:mah. Pos tiki:xmattos no: kwali a nika:n tine:chilwihtok wa:n tinechilih ke:meh i:n tinentinemi ne:wí:n kowtah *o** ne:wí:n tani. Yo:n ni..., niki:xmattok yo:n wahkalmekat yo:ni, niki:xmattok, mm. Wa:n no:ya:n tiki:sah, ehe, tiki:xmatih. Ke:mah, nika:kwí:n a:mo mochi:wa, mm. Pos tiki:xmattok nochi, ne: pos nehwa nehjó:n a:mo niki:xmati, sayoh nehjó:n wehka:w a ne:n nik..., nikitaka se: *vez** yo:n para ayakach, kwaltsi:n kakis..., wehka:w a. Ke:mah wa:n ... Pero a:mo niki:xmati ox yehwa. Ke:mah. kwaltsi:n kakistia. Mm. Yo:n kikwiah ne:n yehwa ya n' kwesaltinih. Ke:mah. Pero neh nika:wí: a:mo kanah nikita yo:n, yo:n komekatsi:n. A:mo onkak, nika:n a:mo onkak, a:mo onkak, mm. A:ah, a:mo, a:mo nikits..., a:mo nikita yo:n. De nehjó:n komekat nika:wí: a:mo, a:mo ... *Casi** a:mo niki:xmati ne:n, niki:xmattok okseki yo:n ke:meh ekintsi:n tikihtoh ne:n poposokani oso tata:wikmekat. Mm. Yo:n chili:yoh, nochi yo:n ... Mm. Okseki ne:n peto:lmekat, yo:n nochi niki:xmattok wa:n no:, pos yo:n no: poposokani, yo:n de n' ista:k, de chi:chi:ltik, nochi, nochi niki:xmattok yo:n kwomekat. Mm, mm. Ke:mah. I:n nika:n kikwih para yo:n wahkaltsi:n kichihchi:wah ka:mpa ne: mose:wia ne: kone:tsi:n. Mm. Pero okseki a:mo niki:xmati. Ke:mah, ka:n tiki:xmati. Pero kwali a ke nika:n tine:chilihtok *a ver** ke:masá: ta:ká:n tipa:ktokeh nehjó:n sikie:ra [...] kwali, kwali se: kite:mo:ti:w. Ke:mah, kwali se: kite:mo:s, neli mah, mah se: ma..., wa:n se: ki:xmattok mah se:, se: kimati ka:n onkak wa:n se: i:xmattok pos se: kiteki wa:n ... Se: kite:mo:ti:w wa:n yo:n ... Ke:meh i:n no: tik..., [ti]tama:chihchi:wah ke:masá: pos kwali se:, se: 'kwiti:w. Ke:mah wa:n neh niki:xehekowa yo:n i..., wahkalkowit komo se: kichihchi:wa ika yo:n kowit kwaltsi:n mota kachi a sah ika ipati:w se: kinamaki:lti:s koyo:t, kwaltsi:n motas ika yo:n, mah tapaloh kwaltsi:n kowit. kwaltsi:n motas *porque** yo:n a:mo, i:pa itapalo sah, a:mo se: kitapalwia. Yehwa itapalo ne:n *moradito**. Itapalo sah i:pa, ke:mah, yo:n kwaltsi:n kwelitas koyo:t. Kachi ika ipati:w wa:n a:mo ... I:n seki pos no: kwaltsi:n mota pero a:mo tapaloh. Ista:k sah. A:mo tapaloh. Ka:n tapaloh wa:n yo:n chi..., yo:n chi:chi:ltik de ne:n poposokani, chi:chi:ltik moka:wa yo:n komekat no: ata. Wa:n i:n seki a:mo ki:sa itapalo. A:mo ki:sa, *porque** nochi tapaloh *hasta** ihtik nochi *morado** ihtik. Nochi kowit ihtik, nochi *moradito** Tikxi:mas i:pa iwki sah, ma:ski ka:nachpa tikxi:nia i:pa iwki sah ne:n moka:was, *moradito**. kwaltsi:n ne:si de wa:ki a. Ye:k, ye:kkwaltsi:n kowit, ye:k, ye:kkwaltsi:n. Ye:kkwaltsi:n. Pos kwaltsi:n yo:n nokta, noktakomekat yo:n, kwaltsi:n we:weyak tikihtowa wa:n kipia iteyo, kwaltsi:n wehwei. Ke:mah, ke:mah, ke:mah. Wa:n yo:n a:mo se: kimati ka:nachi, ke:maniá:n ne:n xo:chiowa, ke:maniá:n ta:ki yo:n, ta: sayoh tikitaya ne:n onkak. Pos a:mo n'mati ke:man xo:chowa, ke:maniá:n xo:chowa pero nikitaya iteyo *cuando** ne: kwa:li:kaya nowe:ita:tah ke ne: kipehpenaya wa:n kwa:li:kaya. Ke:mah. Yehwa yo:n tikilia noktawahkalmekat. Nok..., noktawah..., noktakalmekat. Wa:n kiliah yo:n, ke:yeh kiliah yo:n noktawahkalmekat porin ika kichihkolowa:yah. Yeh ika ... Tak porin kwaltsi:n ne:n itapalo, yehwa nimolia kita..., kita..., kita:lihkeh iwki. Noktaayakach, noktaayakach kiliah wa:n noktawahkalmekat iteyo iwki, iwki kito:ka:itihkeh, noktaayakach, ke:mah. Noktaayakach kiliah pero n' ompa ne:n *casi** ki:xtilihkeh itech i..., Nok..., noktaayakach komo itech i..., ite..., ikowyo noktawahkalmekat. Noktawahkalkowit ne:n ikowyo ita:kilo no: kito:ka:itia noktaayakach. Noktaayakach. Ke:mah, iwki yo:n kiliah iwki. Pos kwaltsi:n no: tikihtowa kakisti ne:n tak porin tsiliktik i:n ... Ke:[mah], ye:kkwaltsi:n tsiliktik, tsiliktik, mm. Pos ekintsi:n yehwa yo:n se: kite:mo:skia ne:n se: kite:mo:skia wa:n se: kinmakaskia pi:piltsitsi:n kwaltsi:n ika ma:wilti:skiah, kwaltsi:n kakisti ekintsi:n. kwaltsi:n, kwaltsi:n kakisti yo:n, kwaltsi:n. Xa: *hasta, hasta** kowaskia ta: yo:n kwaltsi:n tikihtowa tsili:ni. Kikowaskia, kikowaskia pero ke:meh neli a:mo, ka:n t'chi:wah kwe:ntah tikwiti:wih ka:mpa ne: onkak. Pos no: ... Tikihtowa ke wehkaya no: ka:mpa mochi:wa. Wehka ki..., wehka mochi:wa ki..., ekintsi:n onkak, semi kachi ki..., nikita onkak nika:n Buena Vista yetok, tani yetok se: kowtah. Ompa onkak ne:n yo:n komekat. Wehka ya. Ke:mah, wehkatsi:n ya. Pero teh tikihtowa timattok. Nimattok, nimattok wa:n nika:n na:wala:ko yetok ne: se: taktson ne:n komekat, ompa no: nik..., tiki:itaya, tikonkwiah. Pos neh no: nimattok na:wala:ko, nochi ne:wi:n, nochi a:te:nte:noh. Ke:mah, mm. Mm. Pero a:mo niki:xmati. Ka:n se:, de a:mo se: ki:xmati pos a:mo se: kimati kati:yeh, ke:mah. A:mo nikikita komekat sah ihkó:n ti:tila:ntok. Ke:mah. Pero a:mo nikmati ke:ní:w ito:ka:i. Mm, ke:mah. *O** ke:ní:w ox kwaltia oso a:mo kwaltia *porque** seki posteki. Pos ka:n se: kita ke:meh yetok itech i..., kowtah wa:n kipia ie:wayo, a:mo se:, a:mo se: kimati toni yo:n kwomekat. Ka:n se: kimati, ox, ox teisá: kwaltia. Ke:mah, se: kimattok, tein se: ki:xmattok pos se: kiteki a pos se: kixi:ma ya *moradito** i..., ik..., iko..., ikowyo ya. kwaltsi:n ke:meskia yo:n tapaloh. Ne: kwaltsi:n. Ke:mah, kwaltsi:n tapaloh ya. Wa:n yo:n no: tihtila:wak ie:wayo. Ke:mah. Ne: ka..., ke:meh, *mero** ke:meh tata:wikmekat, a:mo tila:wak. A:. Ke:meh tata:wikmekat sah. Ke:mah soh ... Tak a:mo kikwah komo kikwa:skiah kikohkoyo:ni:skiah. Wa:n yo:n iteyo no: kikwah ne: chiktehmeh oso okwilimeh ta..., 'Kohkoyo:ni:skiah, ke:mah. 'Koyo:ni:skiah, ke:mah. Komo 'kwa:skiah chechelo:meh no: 'kohkoyo:ni:skiah. Ke:meh ka:la:tsapot, ke:meh yo:n, yo:n ka:la:tsapot a:mo kwehwelowah *porque** kikwah iwki ipan..., ipants..., ipanakayo sah ne:n tsapot. Ipanakayo sah. Onka sayoh se: kikwa, kikwah ipanakayo. Wa:n iteyo kitamo:tah ya, yehwa se..., yo:n ekintsi:n kiahokwitih para kichi:wah, yo:n kinamakah no: ata, ke:mah. Ke:mah, kwaltsi:n mo..., moka:wa ya tsitsikiltik. Ke:mah, kwaltsi:n. Onkak, onkak miak taman *porque** se: taman neh nikahsika ne: kowtah ye:kwehwei *hasta** ihkwi:kwí:n wa:n seki tsikitsitsi:n yo:n kowtet. Pero i:n a:mo, a..., Wa:n yo:n tsikitsitsi:n we..., wihwitsioh, ye:k panxahxakachtik wa:n tein wehwei a:mo semi panwihwitsioh, ihkwí:n de wehwei. Ke:mah, a..., a:mo n'mati ox o:me taman yo:n pero nikitak ne: seki nohne:lmeh wa:n seki tsikitsitsi:n. Wa:n no: *igualito** ke:meh oksé: no: *mis[mo]**. No: iwki, no: iwki soh ke seki pero panchipa:wak witsti, pero i:n seki telpanwihwitstik. Panwihwitstik. Wa:n seki a:mo semi, tepitsi:n sah. Pos i:n kachi kwaltsi:n, i:n seki tikihtowa i:n ne:n komekat i..., iteyo. Kachi kwaltsi:, kachi kwaltsi:n, ke:mah, tepitsi:n no: ma:we:weyak no: ixiwyotsi:n. *Más** kwaltsi:n wa:n ixiwyo no: tikihtowa ma..., no: kwaltsi:n ima:xiwyo. A:mo *igual** ke:meh ekintsi:n nika:wí: onkak, ne:wí:n poposokani oso okseki ne:n tata:wikmekat n' i..., ixiwyo, ta: tepitsi:n ma:we:weyak. Ke..., ka..., tahtamati poposokani pero ne: tepitsi:n ma:we:weyak, tepitsi:n, ke:mah tepitsi:n. No: xahxakachtik, ta: seki a:mo xahxakachtik. Ke:mah, ki..., kanah ka:n xahxakachtik, ne:, ne: xahxakachtik tepitsi:n ima:i no:, ke:mah. Pos yehwa yo:n neh nik..., yo:n i:pa a:mo, a:mo kwaltia para teisá: ihkó:n nikihto:s se: k..., ika se: mopahtia ixiyo, yo:n i:pa sayoh para ne:n wa:ki. A:mo, i:pa sayoh para, i:pa sayoh para ma:wilowa sah pero ikowyo kwaltia para wahkalmekat. Ke:mah, mm. Pos yehwa yo:n ne:n, neli ke:meh a:mo nik..., a:mo nikmati, ne: kwali a ke tine:chilih, ta:ká:n ke:masá: timoyo:le:wah pos kwali se:, se: kite:mo:ti:w. Ke:mah, kwali yetok. Se: kite:mo:ti:w ke:meh i:n tik..., ke:masá: tikma:chihchi:wah ne:n, ihkó:n ne:n tikihilpiah ne:n se: toma:tachihchi:w pos kwali tikte:mo:ti:wih. Ke:mah, mm, mm. Ke:mah. Wa:n tine:chi:xmati:lti:s katí:n ne:n yo:n komekatsi:n, yo:n, yo:n semi kwali tikihtowa a:mo posteki. Ke:mah. A:, kwaltsi:n semi, mm. kwaltsi:n. kwaltsi:n se: kweta:nia sah. Se: kwata:nia no:, no: kwaltia para se: kichihchi:wa, kwaltsi:n ne:n yowaltik. Ke:mah, kwaltsi:n moka:wa ke:meh se: kinekis se: kichi:was. sayoh mah se: kichihchi:wa, toni se: kichihchi:was, seki yo:n ma:..., ma:tachih..., ma:tachihchi:wah. Ke:mah, ke:mah. Pos yehwa nehjó:n neh a:mo, a:mo nikmati ne:n ke:yeh ika ... kwali a ke tine:ch..., tine:chilih. Ke:mah ih..., mah se: molwi, de a:mo se: ki:xmati mah se: molwi wa:n, wa:n onkak neli tein kwaltsitsi:n soh ke a:mo timo..., a:mo timolwiah Akin nika:n timonohno:tsah pos nochi timomati:ltiah katí:n ne:n kwaltia. Ta:ka:n nikonkwiskia, a:mo. a:mo ne:chiliah pos a:mo nikwi..., a:mo nikwiti:w wa:n komo se: moyo:lchika:wa se: mowi:ka wa:n se: kitati ka:mpa onkak. Se: kikwiti, se: 'kwiti ika o:me e:yi. Ke:..., ke:mah se: 'kwiti Ke:mah. Kita ka:mpa wehka pos a:mo no: semi miak se: kwalkwi, ika se: o:me, e:yi *porque** eti:k no:. Eti:k *porque** neh niki:xehekowa no: no: selik, de selik. Ke:mah, ka..., ka:n, ka:n semi miak se: kwa:lkwi, tein, tein xohxowih eti:k *siempre**. De selik, ihkó:n xohxowik ne:n eti:k, de wa:ki a pos nochi, nochi wa:ki a, a:mo eti:k ok, aho..., ahoktia. Eti:k, eti:k *siempre hijo de la mala**. Ka:n eti:k ok, ka:n eti:k ok, ahoktia ya. Ahoktia ya. Mm. Pos neh yehwa sah nika:n nikmati, ne:n nik..., nimitstahtanih wa:n tine:..., kwali a ke tine:chilih. Mm. Ke:mah. Pos ekintsi:n no: tik..., tikmattia:tih ke kwaltia yo:n noktawahkalkomekat. Ke:mah. Ke:mah, para se: kimatis toni yo:n. Pos ihkó:n kwaltsi:n timomati:ltihkeh wa:n ekintsi:n pos ne:n pos yehwa sah ne:n wa:n no: yehwa sah tein tikmati. Ke:mah. Pos kwali tine:chili:s ne:n moto:ka:i, de ke ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:w. Ke:mah, ke:mah. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. A:, no: *igual** neh ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Mm, kwali yetok.