Pos ekintsi:n nika:n timoahsih kwali tine:ch..., [ti]ne:chili:s nijó:n kox tiki:xmati yo:n kweyame:t, se: taman oso o:me taman, nika:n no: nikneki ni..., nikmatis de nika:n ti..., timona:mikkeh pos kwali tine:ch..., tine:chilis. Ke:mah, pos yo:n kweyame:t neh niki:xmattok no:, onkak ne: o:me taman kweyame:t, o:me taman *porque** nejó:n tikitanih n' kowtah tinemih wa:n se: kita ne:n yo:n kweyame:t onkak se:, se: taman ne: witsyoh. Witsyoh wa:n, wa:n yon tein witsyoh kostik ne:n iihtik wa:n yeh kwaltsi:n melaktik ne:n yo:n kowit para se kitatapatsas kwaltsi:n, pero witsyoh n' ipanko wa:n nejó:n ke:meh yo:n *colorín i..., igualito** n' *colorin**, tsi:nntohtomaktik ne:n witsti wa:n kwa..., kwa:yekapanpihpitsaktik. Wa:n mota:lia n' iwitsyo ... We:wehka sah mota:lia komoke we:wehka sah ihkó:n, mahyá: kokomeh pero kwawihwitsyoh wa:n nejó:n komo yo:n i..., i..., komo se: ki..., kite:ntek wa:n xiwwak, kostik kwaltsi:n kowtsí:n yo:n, kostik. Wa:n yon seki ne:n tein a:mo ... Yo:n okseki a:mo witsyoh ne:n kweyame:t, yeh n' imets ahalaxtik, alaxtik, alaxtik wa:n ima:xiwyo yeh no:, no:, no: taman yeh achi ma:kahkakaltik wa:n tepitsi:n ma:..., ma:pisi:ltik ihkwini ma:..., ma:pisi:ltik wa:n ma:tihtila:wak kon..., wa:n ma:kahkakaltik. Wa:n nejó:n i:n seki n' kweyame:t tein witsyoh yeh achi nimai ma:we:weyak, ma:wehweyak nimai ihkó:n wa:n i..., ima:xiwyo *más** wei *que kahbenxiwit** wa:n kahkana:wak yo:n. Pero nochi, nochi n' ima:tampa, n' imakowyo nochi witsyoh ke:meh *colorin mero** n' ima:tampa mo..., mota:lia n' witsti ne:n yo:n kweyame:t. Yeh witsyo nochi n' i..., imai, imakowyo tein ima:xiwyo ya, nochi witsyoh mota:lia ihkó:n witsti, mopahpampilowa. Yehwa yo:n wa:n seki pos ahalaxtik a:mo witsyoh wa:n i..., ixo:chio niki:xmattok ne:n *morado cuando** xo:chiowa, ke:masá: se: kita pampi:xo:wi n' ixo:chio *morado**, ke:mah. Pos yo:n ata, A:chá: yehwa no nik..., nikitak ne:n no: niki:xmattok nijó:n kweyame:t, pos yo:n komo se: ki:tskia ye:k se: ima:ko kahkalaki n' witsti. Mm, Ke:mah. Yo:n a:mo wel nikihto:s se: tehkoti itech ne:n ikowyo de n' toma:wak. *Porque** a:mo wel se: tehko *porque** ye:kte:wihwitswia. Witsyoh, yo:n witsyoh. Wa:n yo:n witsti neh nikitak se: yehwa eski, yehwa, *porque** se: kiki:xtia nijó:n kopi:ni ne:n witsti. Yo:n ki:sa komo s..., ika *machete** ite:ni:ka:n tik..., tikmahmaga ihkó:n, kohkopini ki..., ki:sa. Ki:sa mm, ki:sa. Ki:sa n' e:wat. Yo:n yetok sah pané: itech e:wat sah, yo:n witsyoh nochi e:wat sah. Pos neh nikitak seki se: kitehteki de wa:ki no: kwaltsi:n tapa:ni. Yo:n ke:mah melaktsí:n. Wa:n no: kwaltia para ne:n para n' kali pero k..., mah se: [ki]kixtili n' iwitsyo, Mm, pero ke:masá: seki kihtowah no: okwilowa. No: okwilowa nejó:n, no:. Ke:mah. Seki no: kikwih wa:n *más** kikwih para kowtati:l pero sayoh owih no: kitehtekih, *Porque** witsyoh, nochi witsyoh *hasta** n' ima:yo. Ke:mah witsyoh, se: kixi:ntiw, ehe. Entó:s n' *hasta** tatsinta de kampa moskaltia, *hasta** ahko n' ima:yo nochi witsyoh. Witsyoh. Nochi witsyoh wa:n pos n' ahko de n', ka:mpa ne: pos ompa e:wia n' ixo:chio. Ke:mah. Ompa e..., e:wia n' ixo:chio sayoh a:mo ni..., nikitstok ke:niwki n' iteyo. Ke:mah nejó:n iteyo a:mo, a:mo ke:man nikita n' iteyo ke:niwki pero n' ixo:chio niki:xmattok, *morado** m' pi:xo:wi, ke:mah i..., iteyo pané: tein yo:n, tein yo:n mitsilia alaxtik mochi:wa n' iteyo ke:meh yo:n tepe:xo:no:t, Ke:meh tepe:..., nikelnamik a, ke:meh tepe:xo:no:t mochi:wa n' iteyo ika *recimo** mota:lia ahko, wa:n nejó:n ne: *mero** ke:meh tepe:xo:no:t mo..., *morecimohtia** n' ahko wa:n yehwa ne:n, pero a:mo ke:man nikita ke:ní:w [tein] *mero** iteyo ya. Ke:mah, mm. Pos neh nikita ne:n okseki yo:n tikihtowa n' oksé: kweyame:t tein a:mo witsyoh, yehwa yo:n kikwih ke:masá: kichihchi:wah nejó:n kwaltsi:n *ta:tablitas** ihkó:n. Mm. Kite:tehtekih ihkó:n wa:n kikwih para ne:n tama:chihchi:walis. Ihkó:n kite:tehtekih, yo:n a:mo tapa:ni, kwaltsi:n ... kwaltsi:n alaxtik. Mm, ke:mah kwal.., kwaltsi:n tahtapa:ni melaktsitsi:n, ke:mah alaxtik. Alaxtik kitehtekih wa:n kikwih, yo:n a:mo witsyoh. Mm. A:mo witsyoh. Yo:n kwaltsi:n ke:meh eskia ne:n ma:kahkakaltik pero, se: kita pané: yo:n wa:xin ima:i, pero a:mo yehwa. A:mo. Achi ihkokó:n. Ke:mah. Wa:n pos yehwa yo:n nikita sayoh pero a:mo nik..., a:mo ke:man nikita ke:ní:w xo:chiowa. Pos neh nikita n' xo:chio ekintsi:n *morado** pero iteyo ke:man ... A:mo ke:man ..., nikita ke:meh mota:lia *por racimo, por racimo** wehkapan ya, se: kita ke:meh yo:n tepe:xo:no:t no: *cuando** teyowa, ke:mah ika *racimo** moahkoketsa ihkó:n, pero a:mo ke:man nikta:lia *cuidado** ke:niwki n' iteyo n' pampixo:wi. Wa:n yo:n iteyo mopampihpilowa oso moahkokehketsa. Moahkokehtsa ihkó:n, moahkokehketsa ihkó:n no:. Ke:mah. Wa:n acha: no: tahtapa:ni n' iteyo. Tahtapa:ni eski *porque** kan t'chi:wah *cuenta** ke:ní:w, ke:niwki yo:n tahtapa:ni, a:mo tikchi:wah *cuenta**, ke:mah. Wa:n yo:n no: tak kwaltia para teisá: pahti, a:mo tikmati. A:mo se: kimati yo:n, a:mo se: kimati. Ke:mah. Pos ait ka:n, ka:n se: kimati ox kikwah okwilimeh *porque** kampa mo..., kwaskiah okwilimeh *o** chiktehmeh se: kimati ke kikwah *porque** momatih n' chiktehmeh itampa, No: kikwah acha: okwilimeh *o** chiktehtsitsi:n ke:meh yo:n xi:kalkowtet pampi:xo:wi n'mattok kikwah chiktehtsitsi:n. Yo:n se: kimati kikwah seki n' iteyo, pero yo:n n' se: a:mo, a:mo ke:man tikitah chiktehmeh itampa nentokeh. A:mo ke:man se: kita. Ke:mah, ka:n se kita ke:man. Tein se: kita de wakia ahko, ke:man ... Neh nikita ke:masá:, yehwa es..., moyo:kolia wa:ki. Ke:mah. Ka:nsá: ika tak tekwa:ko yetok, wa:n moyokolia ki:sa n' ie:wayo pero ihkó:n ki:sa iwa:n ne:n witsti. Ke:mah Witsti ki:sa wa:n, wa:n seki de se: ki..., ki:sa ihkó:n ke:masá: se: koli:nia, ki:sa mo..., kopi:ni. Ke:mah. Kopi:ni witsti, wa:n de wa:ki a pos nochi ne:n se:nki:sa n' e:wat pero ihkó:n kipia nochi n' witsti. Ke:mah. Moka:wa sayoh ke:meh eskia yo:n ekimikowit ne:n ki..., n' ikowyo moka:wa ya. Ke:mah ihko:ni. Ke:mah wa:n taihtik ne:n, neh nikitani no: ye:kkostik n' taihtik. Kostik nochi n' iihtik n' kowit, yo:n kostik n' kowtsí:n ke:meh yo:n kakasakani. Ihkó:n de kostik nochi wa:n no: yo:n no: takwa:wak. Achi, achi takwa:wak, achi xo:no:tik. Takwawak no:. Ke:mah. Koma:mo te:neh ne:n *machete** achi mo..., kk..., mo..., *casi** a:mo, a:mo moto:ka. Ke:mah. Pos yehwa yo:n nik..., nehwa nik..., nikmattok wa:n pos teh kwali tine:chili:s xa: tikmattok *más**, kwali tine:chili:s *porque** no: kwalia komo tik..., no: tiki:xmattok de n' o:me, o:me taman, se: taman de n' a:mo witsyoh wa:n se: taman de n' witsyoh. Pos neh yehwa sah niki:xmattok o:me taman sah, yehwa sah yo:n wa:n, wa:n weh..., wehwei kowit mochi:wa pos kwaltia para se: kikwi kowtati:l wa:n tein pitsa:wak pos kwaltia para ke:meh i:n *cartónkaltsí:n** timochihchi:wiliah pos tikwih kwaltia para kale:wal *o** para taihtiyotsitsí:n, wa:n tein wehwei mochi:wa tein yo:n *hasta** ihkó:n mochi:wa de toma:wak kwali se: kia:chahwia, ke:mah kwaltsi:n yo:n, kwaltsi:n yo:n kowit mochi:wa para kowtati:l se: kikwi. Wa:n yo:n no: żkwali kite:ntekih ika n' *hacha** oso ika teisá tepos? Weli ika *hacha** se: kitehteki wa:n se: kitatapatsa yo:n kwaltsi:n tahtapa:ni mehmelaktik wa:n i..., ke:meh tein yo:n witsyoh wa:n tein yo:n alaxtik nochi kwaltsi:n tahtapa:ni, nochi melaktsitsi:n n' kowit. No: kwaltsi:n tata. Ke:mah, kwaltsi:n tata, ehe. Pos neh a:mo nikmati *más** xa: tik..., tikmati ok *más** tine:chili:s. Ke:mah.* A:mo tikmati *más** ok. A:mo ihkó:n sah yehwa sah n' mati ne:n nimitstapowih yehwa sah n' mati. Pos no: yeh..., neh no: yehwa sah sayoh de yo:n kweyame:t tein nikmati de nimitsilih wa:n no: koma:mo tikmati ok *más, más** tine:chili:skia moto:ka:y, ke:ní:w wa:n ka:ni tiwa:lew. Pos neh nimono:tsa ni..., niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w: San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual** neh nik..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A *bueno**.