We:noh pos a:kin sepa nika:n timona:mikih, ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kiliah ne: pi:tskowit. Ne: ox iwki a no: tikto:ka:itia ke:meh neh nikto:ka:itia oso no: taman tikto:ka:itia *o** taman, *o** no: taman tiki:xmattok teh i:n kowit. Yehwa n'neki nimitstahtani:s ox xa:, xa: tiki:xmattos. A:, no: tikneki tikmatis Ke:meh ... Ke:mah, ke:meh no: tikowtahnemi, nimolia xa: tiki:xmattos yo:n kilia yo:n pi:[t]skowit. Pos kwaltsi:n, yakin tine:ch..., Ke:ní:w tikto:ka:itia wa:n ke:..., tehwa ke:ní:w ... Tehwa:n tikto:ka:itiah pi:tskowit. Pos kwaltsi:n de nika:n timona:mikeh, kwaltsi:n no: tine:chtahtania kox niki:xmati yo:n pi:tskowit. Nejó:n kwali no: ... No: niki:xmattok, kilia pi:tskowit *porque** takwa:wak no: wa:n pos no: de wa:ki semi takwa:wak, wa:n pi:tskowit kiliah ne:n ... porin ahaktok. Yo:n kwaltsi:n ne:n nextik, ke:meskia nextik nejó:n kowit wa:n pos no: kwaltia para ne:n a:chahmets, para salo:nkowit no:, no: kikwih, kwaltsi:n se: ixihxi:ma wa:n moka:wa chi:chi:ltik ne:n kowtsí:n wa:n se: [ki]kwa:ta:lilia ya se: isalo:n, entó:s se: [ki]kwa:ta:lilia wa:n yo:n nochi ma:..., ma:ahalaxtik. Ma:ahalaxtik no:, no: kwaltia para ne:n ... Ima:yo nochi kwaltsi:n momahma:yo:tia wa:n ma:ahalaxtik wa:n n' itetyo, pos ne: ke:man no: miakeh n' tokni:wa:n a:mo kimatih *hasta** ekintsi:n. Ke:meh yo:n tama:chihchi:wanih, yo:n kikwih no: para ne:n ko:skat ne:n, ne: kichi:wah Mm, para ko:skatsi:n kichi:wah, mm. wa:n pos miak a:mo kimatiah peri neh niaki se: *viaje** nikitato ka:mpa yo:n yetok pi:tskowit wa:n nikita miak wehwetstok wa:n seki ne:n ... Seki ok panxi:ntok wa:n seki ne:n yoh..., yohyoksi, ti:le:wi Panxi:ni. Ti:le:wi Pero *cuando** ne:n ihkó:n achi selik, xoxoktik, yo:n de n', de n' xoxoktik yehwa nehjó:n kwaltia, no: kwaltia para nejó:n tama:chihchi:walis kichi:wah nen ... yo:n mokechta:liliah oso nika:n i:n kiwi:kah ne:wi:n ki..., kinamakili:tih n' tokni:wa:n wa:n pos a:mo kimatiah wa:n ekintsi:n kimattkeh ke:meh i:n se: monohno:tsa niman kihtowah, "ka:n tikwik de i:n iteyo, i:n pi:tskowit". "Pos ompa i:n nikwik". "[Xi]ne:chne:xtili:ti oso xine:chwa:lkwili, nimitsixta:wili:s" Pos nikinkwi:li:ti ne:wi:n wa:n kwaltia wa:n miak a:mo ki..., miak a:mo kimatih, Ka:n kimatih. Nejó:n nehnextik ke:meskia wa:n xoxoktik ne:n iteyo Ke:mah. *o** de yoksia kwaltsi:n ti:le:wi wa:n yo:n no: semi kikwah ne:n chiktehmeh. Kikwah n' chiktehmeh Yo:n mohmotmeh oso yo:n te:na:ka:lmeh oso yo:n kwitatohtokmeh. Nochi, nochi n' chiktehtsitsi:n kikwah *porque** nejó:n kihtowah ke tsope:k. Tsope:k kihtowah pero pos tehwa:n a:mo wel tikwa:skeh *porque** ta:ká:n te:chpahwia, Ke:mah. Yehwa yo:n te:..., te:te:npi:pi:tsa kit nejó:n ne:n de yoksi ne:n komo se: ki..., se: kiekowa, wa:n neli yo:n oso ne: tein kikwah ne:n chiktehtsitsi:n wa:n chechelo:meh wa:n, wa:n yehwa nimitsilia ne:n niki:xmattok yeh para nejó:n se: kikwi, Tiki:xmattok. para n' a:chahmets *o** para teisá: wa:n ... *si** no: kwali se: kineh..., neh nikita se: kitahtapa:na Ke:mah. wa:n no: kwaltia para kowtati:l pero semi no: se: kitahtapa:na semi yo:li:k *porque** ke:meskia ahaktok. Ke:meskia yo:n ihilpitok, tehtetsi:ltik. Tetsi:ltik, mm. *Eso** moka:wa ke:masá: ne:n *hacha** pos a:mo niman posteki, ta: takwa:wak nejó:n kowit Ke:mah, takwa:wak Takwa:wak nejó:n kowit, sayoh de ke se: ki..., se: kichihchi:waya, wa:ki, ye:kkwaltsi:n chi:chi:le:wi. Ke:mah. Chi:chi:le:wi wa:n i..., ixo:chio pané: ista:k mo..., *mero** n' i..., ikwa:pan ne: mokehketsa. Mm. N' ikwa:pan wa:n pos kwaltsi:n momahma:yo:tia wa:n okseki neh nikitstinemi achi ma:pisi:ltik, ne:wi:n ... Onkak ne:wi:n tepe:yoh. Nejí:n seki pos onkak ka:mpa kahfe:ntah, ihkó:n ka:sá:, ka:sá: ika ihkó:n paniá:n onkak wa:n okseki pos onkak ka:mpa tehtepe:yoh, ka:mpa itsi:ntan tet ompa onkak nejó:n, nejó:n pi:tskowit. Yo:n pi:tskowit kihtowah ma..., pané: no: *igual** de takwa:wak. No: takwa:wak No: *igual** de takwa:wak wa:n pos nejó:n kwaltsi:n. Ke:mah, yehwa yo:n neh nik..., nikmattok. Ke:mah. kwaltsi:n de ke tine:chtahtania wa:n nika:n timoahsih pos no: kwalia:, de ke a:ksá: te:chtahtani:s ihkó:n, kihto:s xa: tiki:xmatih yo:n pi:tskowit pos kwali se: kili:s, [k]e:mah. Ke:mah. Ke:mah wa:n Pos neh no: niki:xmattok yehwa yo:n kowit tikihtohtokeh wa:n kilia pi:tskowit, nejó:n sentaman tein yo:n ma:pisi:ltik ne: yehwa mo..., ne: tiki..., tiki:xmatih ma:ihi:xo:me pero a:mo ma:i:xo:me *sino que** a:mo nepaniwtok ima:xiwyo, *sino que** ima:tsi:ntan sepa se: mochi:wa se: ima:kone:w tsi:tsikitsi:n xiwtsi:n. Yehwa yo:n ika se: momaka kwe:ntah ke, ke pi:tskowit, yo:n i..., kine:xtia wa:n ikowyo ne: ima:k..., *casi** ti:ltik ikowyo, ima..., ima:kowyo tihti:ltik. Ke:meh yo:n, yo:n ti:ltiksiwa:pahkowit, wa:n se:, se: t..., yo:n tein nimitsilia pi:si:ltik wa:n ma:i:xo:me, [ko]moke o:me, o:me ima:i ima:tsi:ntan kipia, pero se: ima:i tsi:tsikitsi:n. Ke:mah wa:n i:n ... yo:n se: n' pi:tskowit yeh ma:pa:pata:wa:k, ne: o:..., o:me n' i..., o:me n' ima:i, se: tsikitsi:n wa:n se: we:i. ke:meh eskowit ma:pa:pata:wak, iw..., iwki a ke:meh eskowit, ke:mah, pero no:, no: pi:tskowit *porque** ke:meh eskowit yeh a:mo mochi:wa no:ya:n, yeh mochi:wa ne: kowtahpa sah wa:n yo:n, yo:n pi:tskowit semi mochi:wa ka:mpa tetah, ka:mpa tehtepe:yoh mochi:wa yo:n pi:tskowit ma:pa:pata:wak. Ke:mah, n'mattok *porque** ka:mpa tehtetah onkak yehwa yo:n kowit. Ke:mah, wa:n ... Ka:n n'mati wa:n mochi:wa wa:n takwa:wak ki:sa *porque** tehtetekwa:ko tak mochi:wa, takwa:wak semi ne: ... Tehtetsa:la:n monal..., monalwayo:tia wa:n takwa:wak ki:sa n' kowit yo:n, Ka:mpa teyoh ompa ne:n ixwa tak wa:n para a:chahmets ye:ktaxi:kowa. yo:n no: kwaltia para kowtati:l Wa:n para kowtati:l ye:kkwaltia, ye:kkwali tata, ke:meh ahkokowit. Ke:mah wa:n sayoh ne: te..., teyowa no:, teyowa nikitani no: neh. Teyowa *igual** ke:meh yo:n oksé:, oksé: pi:tskowit *igual**. Iwki no: ixo:chio, ixo:chio no: ista:k ixo:chio. wa:n no: kipia iteyo nejó:n wehwei *o** tsikitsitsi:n wa:n *igual** ixo:chio no: *igual** ne:n ... Ista:k Ke:mah wa:n nejó:n ... Neli ne: pampi:xowi n' iteyo wa:n ki..., kikwah chiktehmeh, seki [...], kikwah. pero ne: neh ka:n ke:man nikololowa ne:n iteyo pero nikita ke ke:ní:w ohololtik ke:meh yo:n, ke:meh yo:n kapolin iteyo, ke:meh yo:n mochi:wa ixta:wat a, ixta:wakapolin. Ke:ní:w kiliah yo:n kikwah ne: te:na:ka:lmeh no:, kikwih para, Ke:meh yo:n xa:lkapolin. kikwih para yo:n *paleta** kichi:wah ata kapolin. Yehwa yo:ni i..., iwki a n' iteyo mochi:wa, A:, yo:n chihchi:chi:ltik kapolin, Ke:mah, iwki a n' iteyo. Ke:mah. Iwki ne: mochi:wa wa:n nejó:n neli ne: ohololtik yo:n iteyo wa:n pampi:xowi teh..., teh..., teswakapolin tak. wa:n i:n [ni]mitsilia ma:pa:pata:wak wa:n de i:n seki pos ne: ma:pihpits..., ma:pihpisi:ltik wa:n im..., ima:ko ne: wa:n kipia tsikitsi:n ima:..., ima:tsi:n, n' oksé: ima:xiwyo, komoke ompa i..., teh..., tehwa:n tiki:s..., tikiliah ke ma:..., ma:nehnepantik, pero a:mo ma:nepantik, *sino que** tsikitsi:n ima:tsihtsi:ntan, ima:tsi:ntan e:wa. A:, pos a:chá: ke:meh yo:n xa:lkapolin, Ihkó:n, ihkó:n. Ke:mah, iwki ne:n ... Iwki ne:n xiwit. xa:lkapolin, ihkó:n eski Wa:n ... N' Ixiwyo n', ne:n pi:tskowit wa:n yo:n kwaltia neli para a:chahmets ye:k..., ye:ktakwa:wak ki:sa wa:n eti:k wa:n komohkó:n a:paliw ne:n yo:n kowit, chi:chi:le:wi kwaltsi:n. chi:chi:le:wi. Chi:chi:le:wi kwaltsi:n, de a:paliwi, kwaltsi:n chi:chi:[le:wi], de a:mo a:paltik, a:mo chi:chi:ltik. pero de a:paliwi ye:kchi:chi:le:wi kwaltsi:n, ke:mah. Wa:n yo:n kowit kwaltsi:n kichihchi:wah, nochi ne:n teisá: oso Wa:n mote:maka kwaltsi:n ma:..., kalaxowah *porque** a:it ke:ní:w ne: ye:k..., kwaltsi:n kalak..., komo se: kialaxoh, [komoke] ika *machete** se: kalaxowa, ye:kkwaltsi:n alaxtia. alaxtia, a:mo te:ma:kokoh ok, ma:ski ika se: ki... Ye:kkwaltsi:n alaxtia ne:n kowit wa:n moka:wa ke:meh yo:n eskia *barnizado** ne:n yo:n, para isa..., isalo:mets, ye:kkwaltsi:n alaxtia ata, ke:mah. Yehwa yo:n ke niki:xmattok yo:n pi:tskowit. Pos kwaltsi:n nejó:n kowit chi:chi:ltik sayoh ke a:mo nochi tikmatih Ke:mah . A:mo nochi tikmatih, tiki:xmatih sayoh se: taman, pos no: kwalia ke: o:me taman se: ki:xmattok, ke:meh i:n se: mo..., nentinemi kowtah pos se:, se: kitstinemi. Ke:mah, ke:mah. Se: kitstinemi wa:n pos kwaltsi:n no: de ke nika:n timona:mikkeh wa:n timo..., [timo]nohno:tsah pos nochi se: momati:ltia. Pos mah se: motapowi, mah se: motapowi para se: ki:xmatis kowit, *porque** seki neli n' kowit ka:n tiki:xmatih wa:n, wa:n ika yo:n moneki mah se: motapowi ke:ní:w mono:tsa wa:n para ton servi:rowa. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n ika nimitstahtania:ya wa:n ne:chilwi moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. A:, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: *igual**, niwa:le:wak ne San Miguel Tzinacapan.